Hoạt động bảo hiểm tín dụng xuất khẩu tại Việt Nam sau khi gia nhập WTO

Luận văn thạc sĩ UEB phân tích hoạt động bảo hiểm tín dụng xuất khẩu tại Việt Nam sau khi gia nhập WTO, nêu rõ thách thức và cơ hội.

• Tác giả: Phùng Thị Hồng Hạnh
• Người hướng dẫn: Ts. Nguyễn Tiến Dũng
• Trường học: Trường Đại học Kinh tế - Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Kinh tế đối ngoại
• Đề tài: Hoạt động bảo hiểm tín dụng xuất khẩu sau khi Việt Nam gia nhập WTO
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sỹ
• Năm xuất bản: 2015
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ KHOA HỌC CỦA BẢO HIỂM TÍN DỤNG XUẤT KHẨU
• 1.1. Tổng quan tình hình nghiên cứu
• 1.2. Cơ sở khoa học của Bảo hiểm tín dụng xuất khẩu
• 1.2.1. Hoạt động bảo hiểm tín dụng xuất khẩu trên thế giới
• 2. CHƯƠNG 2: PHƯƠNG PHÁP LUẬN VÀ THIẾT KẾ NGHIÊN CỨU
• 2.1. Quy trình nghiên cứu
• 2.2. Các phương pháp nghiên cứu
• 2.2.1. Phương pháp thu thập dữ liệu thứ cấp
• 2.2.2. Phương pháp thu thập dữ liệu sơ cấp bằng điều tra khảo sát
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC TRẠNG HOẠT ĐỘNG BẢO HIỂM TÍN DỤNG XUẤT KHẨU TẠI VIỆT NAM GIAI ĐOẠN 2007 ĐẾN 2015
• 3.1. Cơ sở pháp lý của hoạt động bảo hiểm tín dụng xuất khẩu
• 3.1.1. Cơ sở pháp lý của hoạt động tín dụng xuất khẩu tại Việt Nam
• 3.1.2. Các chính sách điều chỉnh và cơ quan quản lý hoạt động bảo hiểm tín dụng xuất khẩu tại Việt Nam
• 3.2. Tổng quan về hoạt động bảo hiểm tín dụng xuất khẩu của Việt Nam
• 3.3. Thực trạng hoạt động tín dụng xuất khẩu tại Việt Nam
• 3.4. Thực trạng hoạt động bảo hiểm tín dụng xuất khẩu tại Việt Nam
• 3.4.1. Đánh giá chung
• 3.4.2. Những kết quả đạt được
• 3.4.3. Hạn chế trong triển khai BHTDXK tại Việt Nam
• 3.4.4. Nguyên nhân bảo hiểm TDXK chưa phát triển tại Việt Nam
• 4. CHƯƠNG 4: GIẢI PHÁP PHÁT TRIỂN BẢO HIỂM TÍN DỤNG XUẤT KHẨU TẠI VIỆT NAM TRONG THỜI GIAN TỚI
• 4.1. Định hướng triển khai và phát triển thị trường BHTDXK tại Việt Nam
• 4.2. Định hướng cho mô hình công ty bảo hiểm TDXK Nhà nước
• 4.3. Cơ hội và thách thức đối với hoạt động bảo hiểm TDXK tại Việt Nam
• 4.3.1. Thách thức
• 4.4. Những giải pháp nhằm phát triển bảo hiểm TDXK tại Việt Nam
• 4.4.1. Giải pháp vĩ mô
• 4.4.2. Giải pháp vi mô
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng quan về phát triển bảo hiểm tín dụng xuất khẩu Việt Nam sau WTO

Bảo hiểm tín dụng xuất khẩu là một công cụ quan trọng trong việc hỗ trợ doanh nghiệp xuất khẩu, đặc biệt là sau khi Việt Nam gia nhập WTO. Sự gia nhập này đã mở ra nhiều cơ hội nhưng cũng đặt ra không ít thách thức cho các doanh nghiệp. Bài viết này sẽ phân tích tổng quan về tình hình phát triển của bảo hiểm tín dụng xuất khẩu tại Việt Nam, từ đó làm rõ vai trò của nó trong việc thúc đẩy xuất khẩu và tăng trưởng kinh tế.

1.1. Khái niệm và vai trò của bảo hiểm tín dụng xuất khẩu

Bảo hiểm tín dụng xuất khẩu là hình thức bảo hiểm giúp bảo vệ doanh nghiệp khỏi rủi ro không thu hồi được nợ từ khách hàng nước ngoài. Vai trò của nó không chỉ dừng lại ở việc bảo vệ tài chính mà còn tạo điều kiện thuận lợi cho doanh nghiệp mở rộng thị trường quốc tế.

1.2. Tình hình phát triển bảo hiểm tín dụng xuất khẩu tại Việt Nam

Sau khi gia nhập WTO, thị trường bảo hiểm tín dụng xuất khẩu tại Việt Nam đã có những bước phát triển đáng kể. Nhiều công ty bảo hiểm đã ra đời và cung cấp dịch vụ này, giúp doanh nghiệp giảm thiểu rủi ro trong hoạt động xuất khẩu.

II. Những thách thức trong phát triển bảo hiểm tín dụng xuất khẩu tại Việt Nam

Mặc dù có nhiều tiềm năng, nhưng bảo hiểm tín dụng xuất khẩu tại Việt Nam vẫn gặp phải nhiều thách thức. Các vấn đề như nhận thức của doanh nghiệp, chính sách hỗ trợ từ nhà nước và sự cạnh tranh từ các sản phẩm tài chính khác đang cản trở sự phát triển của loại hình bảo hiểm này.

2.1. Nhận thức của doanh nghiệp về bảo hiểm tín dụng xuất khẩu

Nhiều doanh nghiệp vẫn chưa hiểu rõ về lợi ích của bảo hiểm tín dụng xuất khẩu, dẫn đến việc không sử dụng dịch vụ này. Cần có các chương trình tuyên truyền để nâng cao nhận thức cho doanh nghiệp.

2.2. Chính sách hỗ trợ từ nhà nước

Chính sách hiện tại chưa đủ mạnh để khuyến khích doanh nghiệp tham gia bảo hiểm tín dụng xuất khẩu. Cần có những điều chỉnh để tạo ra môi trường thuận lợi hơn cho loại hình bảo hiểm này.

III. Phương pháp phát triển bảo hiểm tín dụng xuất khẩu tại Việt Nam

Để phát triển bảo hiểm tín dụng xuất khẩu, cần áp dụng các phương pháp và giải pháp cụ thể. Các giải pháp này không chỉ giúp nâng cao hiệu quả hoạt động của bảo hiểm mà còn tạo điều kiện cho doanh nghiệp xuất khẩu phát triển bền vững.

3.1. Tăng cường hợp tác quốc tế trong bảo hiểm tín dụng

Hợp tác với các tổ chức quốc tế sẽ giúp Việt Nam học hỏi kinh nghiệm và áp dụng các mô hình bảo hiểm tín dụng hiệu quả từ các nước phát triển.

3.2. Nâng cao chất lượng dịch vụ bảo hiểm tín dụng

Cần cải thiện chất lượng dịch vụ bảo hiểm tín dụng xuất khẩu để đáp ứng nhu cầu ngày càng cao của doanh nghiệp. Điều này bao gồm việc đào tạo nhân lực và cải tiến quy trình xử lý yêu cầu bồi thường.

IV. Ứng dụng thực tiễn của bảo hiểm tín dụng xuất khẩu tại Việt Nam

Bảo hiểm tín dụng xuất khẩu đã được áp dụng rộng rãi tại nhiều doanh nghiệp Việt Nam, mang lại nhiều lợi ích thiết thực. Các doanh nghiệp đã có thể mở rộng thị trường và giảm thiểu rủi ro tài chính nhờ vào loại hình bảo hiểm này.

4.1. Các doanh nghiệp tiêu biểu sử dụng bảo hiểm tín dụng xuất khẩu

Nhiều doanh nghiệp lớn tại Việt Nam đã áp dụng bảo hiểm tín dụng xuất khẩu như một phần trong chiến lược kinh doanh của họ. Điều này không chỉ giúp họ bảo vệ tài chính mà còn tạo ra sự tự tin khi tham gia vào thị trường quốc tế.

4.2. Kết quả nghiên cứu về hiệu quả của bảo hiểm tín dụng xuất khẩu

Nghiên cứu cho thấy rằng các doanh nghiệp sử dụng bảo hiểm tín dụng xuất khẩu có tỷ lệ thu hồi nợ cao hơn và ít gặp rủi ro hơn so với những doanh nghiệp không sử dụng dịch vụ này.

V. Kết luận và triển vọng tương lai của bảo hiểm tín dụng xuất khẩu tại Việt Nam

Bảo hiểm tín dụng xuất khẩu có vai trò quan trọng trong việc hỗ trợ doanh nghiệp xuất khẩu tại Việt Nam. Với những giải pháp phù hợp, loại hình bảo hiểm này có thể phát triển mạnh mẽ hơn trong tương lai, góp phần vào sự phát triển kinh tế của đất nước.

5.1. Tương lai của bảo hiểm tín dụng xuất khẩu tại Việt Nam

Dự báo rằng trong những năm tới, bảo hiểm tín dụng xuất khẩu sẽ trở thành một công cụ không thể thiếu cho các doanh nghiệp xuất khẩu, giúp họ vượt qua những thách thức trong môi trường kinh doanh toàn cầu.

5.2. Các khuyến nghị cho phát triển bảo hiểm tín dụng xuất khẩu

Cần có các chính sách hỗ trợ mạnh mẽ hơn từ nhà nước, cùng với việc nâng cao nhận thức của doanh nghiệp về lợi ích của bảo hiểm tín dụng xuất khẩu để thúc đẩy sự phát triển của loại hình này.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Kể từ khi Việt Nam chính thức gia nhập Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO) vào năm 2007, hoạt động ngoại thương đã có những bước tăng trưởng vượt bậc với tốc độ tăng trưởng kim ngạch xuất khẩu bình quân đạt trên 15% mỗi năm. Tuy nhiên, việc hội nhập sâu rộng cũng đồng nghĩa với việc các biện pháp hỗ trợ trực tiếp mang tính bao cấp từ ngân sách nhà nước như thưởng vượt kim ngạch hay trợ cấp xuất khẩu bắt buộc phải bãi bỏ theo cam kết quốc tế. Trong bối cảnh hơn 90% giao dịch thương mại toàn cầu được thực hiện thông qua các hình thức tín dụng thương mại trả chậm, các doanh nghiệp xuất khẩu Việt Nam phải đối mặt trực tiếp với các rủi ro kinh tế và bất ổn chính trị từ thị trường quốc tế mà thiếu đi công cụ bảo vệ chuyên biệt.

Vấn đề nghiên cứu trọng tâm của luận văn tập trung vào việc đánh giá toàn diện thực trạng hoạt động bảo hiểm tín dụng xuất khẩu tại Việt Nam trong giai đoạn chuyển đổi 2007–2015. Mục tiêu cụ thể là làm rõ bản chất kinh tế, phân tích cơ sở pháp lý và đánh giá mức độ thâm nhập của sản phẩm bảo hiểm tín dụng xuất khẩu trên ba nhóm chủ thể: doanh nghiệp xuất khẩu, doanh nghiệp bảo hiểm và các tổ chức tín dụng. Nghiên cứu xác định rõ các rào cản nội tại khiến loại hình này chưa phát triển tương xứng, từ đó thiết lập hệ thống giải pháp khả thi nhằm thúc đẩy thị trường bảo hiểm tín dụng xuất khẩu hướng tới mục tiêu bao phủ từ 5% đến 10% tổng kim ngạch xuất khẩu quốc gia trong giai đoạn tiếp theo.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng dựa trên nền tảng của hai khối lý thuyết cốt lõi: Lý thuyết Quản trị Rủi ro Thương mại Quốc tế và Lý thuyết Kinh tế Bảo hiểm. Trong thương mại xuyên biên giới, rủi ro tín dụng xuất khẩu được phân định thành rủi ro thương mại (khách hàng mất khả năng thanh toán, phá sản, từ chối nhận hàng) và rủi ro chính trị (chiến tranh, cấm vận thanh toán, quốc hữu hóa tài sản, thay đổi chính sách ngoại hối). Nguyên lý vận hành của bảo hiểm tín dụng xuất khẩu tuân thủ nghiêm ngặt quy luật số lớn (Law of Large Numbers) và nguyên tắc hòa vốn dài hạn, trong đó bên bảo hiểm chia sẻ rủi ro tài chính với doanh nghiệp thông qua tỷ lệ bồi thường tiêu chuẩn.

Mô hình nghiên cứu kế thừa kinh nghiệm từ các tổ chức tín dụng xuất khẩu (ECA) trên toàn cầu, nơi châu Âu hiện chiếm tới 80% thị phần bảo hiểm tín dụng toàn cầu với lịch sử phát triển từ năm 1919. Luận văn chuẩn hóa hệ thống 4 khái niệm nền tảng:

• Hợp đồng bảo hiểm tín dụng xuất khẩu ngắn hạn (thời hạn dưới 180 ngày với tỷ lệ bồi thường từ 90% đến 95% giá trị hợp đồng).
• Hợp đồng bảo hiểm tín dụng xuất khẩu trung và dài hạn (thời hạn từ 1 đến 5 năm trở lên với tỷ lệ bồi thường khoảng 85%).
• Phương thức thanh toán tín dụng mở (Open Account) gắn liền với công cụ bảo hiểm thay thế cho thư tín dụng chứng từ (L/C).
• Thời gian chờ bồi thường quy chuẩn (thường kéo dài 6 tháng sau ngày đáo hạn hóa đơn).

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu kết hợp chặt chẽ giữa phân tích dữ liệu thứ cấp và điều tra thực chứng sơ cấp nhằm đảm bảo tính khách quan và chiều sâu học thuật:

Nguồn dữ liệu thứ cấp được tổng hợp có hệ thống từ các báo cáo thường niên giai đoạn 2007–2015 của Ngân hàng Phát triển Việt Nam (VDB), Hiệp hội Bảo hiểm Việt Nam, Cục Quản lý Giám sát Bảo hiểm, Bộ Công Thương cùng các khung điều ước quốc tế như Thỏa thuận OECD 2004 và dữ liệu từ Liên minh Berne.

Về dữ liệu sơ cấp, tác giả tiến hành khảo sát thực địa với quy mô cỡ mẫu gồm 100 đối tượng đại diện, bao gồm:

• 70 doanh nghiệp xuất khẩu thuộc các ngành hàng chủ lực (dệt may, da giày, nông thủy sản).
• 15 doanh nghiệp bảo hiểm phi nhân thọ đang hoạt động tại Việt Nam.
• 15 chi nhánh ngân hàng thương mại cung cấp dịch vụ tài trợ xuất khẩu.

Phương pháp chọn mẫu phân tầng có chủ đích (stratified purposive sampling) được lựa chọn nhằm phản ánh chính xác cấu trúc thực tế của thị trường, nơi số lượng doanh nghiệp xuất khẩu chiếm tỷ trọng áp đảo nhưng chịu sự tác động trực tiếp từ chính sách cung ứng dịch vụ của các định chế tài chính và bảo hiểm. Dữ liệu thu thập qua 3 bộ phiếu khảo sát chuyên biệt (14 câu hỏi cho doanh nghiệp xuất khẩu, 8 câu hỏi cho công ty bảo hiểm và 9 câu hỏi cho ngân hàng) được xử lý, mã hóa và phân tích định tính kết hợp thống kê mô tả nhằm làm sáng tỏ các mối quan hệ tác động trong chuỗi cung ứng tín dụng xuất khẩu.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Phân tích thực chứng giai đoạn 2007–2015 cho thấy hoạt động bảo hiểm tín dụng xuất khẩu tại Việt Nam bộc lộ rõ nét khoảng cách lớn giữa nhu cầu phòng ngừa rủi ro và mức độ cung ứng thực tế:

Thứ nhất, tỷ lệ thâm nhập của bảo hiểm tín dụng xuất khẩu tại Việt Nam ở mức dưới 1% tổng kim ngạch xuất khẩu toàn quốc. Con số này chênh lệch rất lớn khi so sánh với mức 17% kim ngạch xuất khẩu được bảo hiểm tại Ấn Độ hay quy mô bảo hiểm vượt mức 75 tỷ USD của Tổng công ty Sinosure (Trung Quốc). Mặc dù chương trình thí điểm bảo hiểm tín dụng xuất khẩu giai đoạn 2011–2013 đã được triển khai theo quyết định của Thủ tướng Chính phủ, quy mô doanh thu phí và số lượng hợp đồng được ký kết vẫn còn rất hạn chế.

Thứ hai, việc tiếp cận nguồn vốn tín dụng xuất khẩu nhà nước qua Ngân hàng Phát triển Việt Nam (VDB) còn nhiều rào cản. Dù chính sách tại Nghị định 151/2006/NĐ-CP và Nghị định 75/2011/NĐ-CP quy định mức cho vay ngắn hạn tối đa đạt 85% giá trị hợp đồng xuất khẩu (không vượt quá 15% vốn điều lệ thực có của VDB) và cho vay dự án đầu tư tới 70% tổng mức vốn trong thời hạn 12 năm, kết quả khảo sát chỉ ra rằng hơn 65% doanh nghiệp vừa và nhỏ không thể tiếp cận do yêu cầu khắt khe về tài sản bảo đảm và mức lãi suất nợ quá hạn lên tới 150% lãi suất thông thường.

Thứ ba, kết quả khảo sát từ 70 doanh nghiệp xuất khẩu phản ánh rằng có tới 75% doanh nghiệp vẫn sử dụng các phương thức thanh toán truyền thống như L/C, D/P, D/A hoặc chấp nhận bán hàng theo hình thức ghi sổ tín dụng mở nhưng không mua bảo hiểm. Nguyên nhân chính là do mức phí bảo hiểm bị đánh giá là cao so với biên lợi nhuận ngành hàng xuất khẩu, kèm theo việc các doanh nghiệp bảo hiểm trong nước (như Bảo Việt Tokio Marine, PVI, UIC, QBE) thiếu cơ sở dữ liệu để thẩm định tín nhiệm đối tác nước ngoài.

Thảo luận kết quả

Các hạn chế kể trên bắt nguồn từ ba nguyên nhân mang tính hệ thống. Về mặt thể chế, Việt Nam chưa thiết lập được một tổ chức bảo hiểm tín dụng xuất khẩu chuyên biệt (ECA) do Nhà nước hỗ trợ vốn và vận hành theo cơ chế phi lợi nhuận như mô hình NEXI của Nhật Bản hay KEIC của Hàn Quốc. Khung pháp lý điều chỉnh hoạt động này còn phân tán, nằm rải rác ở các luật chuyên ngành mà thiếu vắng đạo luật riêng về bảo hiểm tín dụng thương mại. Về mặt kỹ thuật, các doanh nghiệp bảo hiểm nội địa có năng lực vốn mỏng, phụ thuộc gần như hoàn toàn vào các tập đoàn tái bảo hiểm quốc tế, dẫn đến thời gian thẩm định hợp đồng kéo dài và chi phí dịch vụ tăng cao.

Toàn bộ các chuỗi dữ liệu thực trạng này được luận văn mô hình hóa thông qua Bảng 3.1 (Kết quả cho vay tín dụng xuất khẩu 2007–2012) và Bảng 3.3 (Kết quả thí điểm BHTDXK giai đoạn 2011–2013), kết hợp cùng biểu đồ phân bổ rủi ro thương mại nhằm minh chứng rõ nét cho sự cần thiết phải tái cấu trúc toàn diện thị trường bảo hiểm tín dụng.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm hoàn thiện thị trường bảo hiểm tín dụng xuất khẩu tại Việt Nam, luận văn đưa ra hệ thống giải pháp đồng bộ trên cả phương diện vĩ mô và vi mô:

• Thành lập Cơ quan Bảo hiểm Tín dụng Xuất khẩu Quốc gia (Mô hình ECA Việt Nam): Chính phủ và Bộ Tài chính cần nghiên cứu phê duyệt đề án thành lập công ty bảo hiểm tín dụng xuất khẩu chuyên biệt với 100% hoặc đa số vốn nhà nước, hoạt động theo nguyên tắc bù lỗ hòa vốn dài hạn trong lộ trình 3 năm tới. Mục tiêu nâng tỷ lệ kim ngạch xuất khẩu được bảo hiểm đạt từ 5% đến 10% vào năm 2020.
• Hoàn thiện khung khổ pháp lý và cơ chế bảo lãnh tín dụng: Bộ Tài chính và Ngân hàng Nhà nước cần rà soát, sửa đổi các quy định tại Nghị định 75/2011/NĐ-CP, ban hành thông tư hướng dẫn riêng cho nghiệp vụ bảo hiểm tín dụng xuất khẩu; quy định hợp đồng bảo hiểm tín dụng được công nhận là một biện pháp bảo đảm tiền vay có giá trị tương đương tài sản thế chấp tại các ngân hàng thương mại.
• Xây dựng hệ thống cơ sở dữ liệu tín nhiệm và gia nhập các định chế quốc tế: Đẩy mạnh kết nối với Liên minh Berne (gồm 55 tổ chức thành viên toàn cầu) nhằm chia sẻ dữ liệu xếp hạng tín nhiệm của các nhà nhập khẩu quốc tế, giúp giảm ít nhất 30% thời gian và chi phí thẩm định rủi ro cho các hợp đồng xuất khẩu.
• Đa dạng hóa sản phẩm và tăng cường liên kết Bancassurance: Các doanh nghiệp bảo hiểm cần chủ động liên kết với ngân hàng thương mại phát triển các gói sản phẩm kết hợp giữa tài trợ thương mại và bảo hiểm tín dụng ngắn hạn (hạn mức bồi thường từ 90% đến 95%), đồng thời mở rộng nghiệp vụ tái bảo hiểm để tăng năng lực nhận bảo hiểm cho các hợp đồng quy mô lớn.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nội dung và hệ thống dữ liệu phân tích của luận văn mang lại giá trị ứng dụng thiết thực cho 4 nhóm đối tượng:

• Cơ quan hoạch định chính sách (Bộ Tài chính, Bộ Công Thương, VDB): Sử dụng luận văn như cơ sở thực tiễn để xây dựng mô hình ECA quốc gia, hoàn thiện quy định pháp lý về tài trợ thương mại hậu gia nhập WTO.
• Doanh nghiệp xuất khẩu hàng hóa: Nắm vững cơ chế phòng ngừa rủi ro nợ xấu khi giao dịch theo hình thức thanh toán trả chậm (Open Account), tận dụng hợp đồng bảo hiểm để nâng cao năng lực tiếp cận vốn vay ngân hàng mà không phụ thuộc vào tài sản bảo đảm là bất động sản.
• Doanh nghiệp bảo hiểm và Ngân hàng thương mại: Ứng dụng mô hình đánh giá rủi ro tín dụng xuất khẩu, xây dựng quy trình thẩm định đối tác quốc tế và thiết kế các sản phẩm tài trợ chuỗi cung ứng xuất khẩu an toàn.
• Học viên cao học, giảng viên và nhà nghiên cứu kinh tế: Khai thác nguồn tài liệu học thuật với bộ dữ liệu khảo sát 100 mẫu thực tế, phục vụ nghiên cứu chuyên sâu về tài chính quốc tế, kinh tế đối ngoại và quản trị rủi ro ngoại thương.

Câu hỏi thường gặp

Bảo hiểm tín dụng xuất khẩu khác biệt như thế nào so với thanh toán bằng thư tín dụng (L/C)? Thanh toán bằng L/C yêu cầu ngân hàng của người mua cam kết trả tiền nhưng đòi hỏi chi phí mở L/C cao và thủ tục chứng từ phức tạp. Bảo hiểm tín dụng xuất khẩu cho phép doanh nghiệp chào bán hàng trả chậm theo điều kiện tín dụng mở (Open Account) với tính cạnh tranh cao hơn, trong khi quyền lợi tài chính vẫn được bảo đảm bồi thường tới 95% nếu bên mua mất khả năng thanh toán.

Hạn mức và thời gian bồi thường tiêu chuẩn của bảo hiểm tín dụng xuất khẩu được quy định ra sao? Hợp đồng bảo hiểm tín dụng xuất khẩu ngắn hạn (dưới 180 ngày) thường bồi thường từ 90% đến 95% giá trị hợp đồng, trong khi hợp đồng trung và dài hạn bồi thường tối đa 85%. Khi rủi ro phát sinh, khoảng thời gian chờ xử lý bồi thường tiêu chuẩn theo thông lệ quốc tế là 6 tháng kể từ ngày hóa đơn đến hạn thanh toán.

Tại sao các doanh nghiệp xuất khẩu vừa và nhỏ tại Việt Nam còn e dè khi tham gia loại hình bảo hiểm này? Rào cản lớn nhất là mức phí bảo hiểm thường chiếm từ 0,5% đến 2% giá trị hóa đơn, làm giảm biên lợi nhuận vốn mỏng của doanh nghiệp xuất khẩu. Thêm vào đó, quy trình thẩm định đối tác nước ngoài của các doanh nghiệp bảo hiểm nội địa còn kéo dài do thiếu dữ liệu tín nhiệm toàn cầu.

Mô hình tổ chức bảo hiểm tín dụng xuất khẩu (ECA) của các nước mang lại bài học gì cho Việt Nam? Các quốc gia như Nhật Bản (với NEXI thành lập từ năm 1950) hay Trung Quốc (với Sinosure đạt kim ngạch bảo hiểm trên 75 tỷ USD năm 2009) đều thành lập các tổ chức ECA quốc gia hoạt động phi lợi nhuận. Nhà nước đóng vai trò cung cấp vốn ban đầu và thực hiện tái bảo hiểm tối hậu để bảo vệ nền xuất khẩu.

Văn bản pháp luật nào của Việt Nam quy định trực tiếp về mức cho vay tín dụng xuất khẩu? Nghị định 75/2011/NĐ-CP (thay thế Nghị định 151/2006/NĐ-CP) quy định mức vốn cho vay ngắn hạn tối đa bằng 85% giá trị hợp đồng xuất khẩu đã ký kết, đồng thời không vượt quá 15% vốn điều lệ thực có của Ngân hàng Phát triển Việt Nam (VDB), với mức phạt nợ quá hạn bằng 150% lãi suất thông thường.

Kết luận

• Hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận về quản trị rủi ro ngoại thương và khẳng định vai trò thiết yếu của bảo hiểm tín dụng xuất khẩu sau khi Việt Nam gia nhập WTO.
• Đánh giá thực chứng thị trường qua khảo sát 100 đối tượng mẫu, chỉ ra tỷ lệ bao phủ của bảo hiểm tín dụng xuất khẩu tại Việt Nam giai đoạn 2007–2015 còn ở mức rất thấp (dưới 1% kim ngạch).
• Phân tích sâu sắc các vướng mắc về cơ chế tín dụng nhà nước theo Nghị định 75/2011/NĐ-CP và hạn chế về năng lực thẩm định của các doanh nghiệp bảo hiểm phi nhân thọ trong nước.
• Đề xuất lộ trình thành lập Cơ quan Bảo hiểm Tín dụng Xuất khẩu chuyên biệt (ECA) theo chuẩn mực Liên minh Berne nhằm nâng tỷ lệ bảo hiểm lên mức 5–10% tổng kim ngạch xuất khẩu.
• Cung cấp khung khuyến nghị đồng bộ cho các bộ ngành, tổ chức tài chính và doanh nghiệp xuất khẩu nhằm hiện đại hóa phương thức thanh toán quốc tế trong giai đoạn 2016–2020.

Các cơ quan quản lý và cộng đồng doanh nghiệp xuất khẩu cần nhanh chóng phối hợp triển khai các giải pháp bảo hiểm tín dụng xuất khẩu để nâng cao năng lực cạnh tranh và bảo toàn dòng vốn quốc gia trên thương trường quốc tế.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu và Cơ sở khoa học của Bảo hiểm tín dụng xuất khẩu. Chương 2: Phương pháp luận và thiết kế nghiên cứu Chương 3: Thực trạng hoạt động bảo hiểm tín dụng xuất khẩu tại Việt Nam giai đoạn 2007 đến 2015. Chương 4: Giải pháp phát triển bảo hiểm tín dụng xuất khẩu trong thời gian tới. 4 Chƣơng 1 : Tổng quan tình hình nghiên cứu và Cơ sở khoa học của Bảo hiểm tín dụng xuất khẩu.

Tổng quan tình hình nghiên cứu. Liên quan tới luận văn, ở trong và ngoài nước đã có nhiều công trình nghiên cứu, sách, tạp chí mà tiêu biểu có thể kể đến các công trình sau: 1. Lê Nam Long (2008), Tín dụng tài trợ xuất nhập khẩu của Ngân hàng Ngoại thương Việt Nam, Trường Đại học Kinh tế - Đại học Quốc Gia Hà Nội, Hà Nội. Đây là luận văn thạc sỹ của Lê Nam Long, bảo vệ năm 2008 tại hội đồng Trường Đại học Kinh tế - Đại học Quốc gia Hà Nội.

Luận văn phân tích một cách có hệ thống các hình thức tín dụng tài trợ xuất nhập khẩu, các nhân tố ảnh hưởng đến sự phát triển của hoạt động này tại các ngân hàng thương mại. Luận văn cũng khẳng định tầm quan trọng của loại hình tín dụng này đối với hoạt động xuất nhập khẩu. Trên cơ sở những phân tích về thực trạng tín dụng tài trợ của Ngân hàng Ngoại thương Việt Nam giai đoạn 2003 – 2007, tác giả đã đánh giá những kết quả đạt được cũng như những hạn chế và chỉ ra nguyên nhân của hạn chế đó. Các tiêu chí được sử dụng để đánh giá bao gồm: hình thức và phương thức cho vay, loại tiền cho vay, khách hàng vay và tình hình đảm bảo tiền vay.

Điểm hạn chế của luận văn là tác giả mới chỉ sử dụng những phương pháp truyền thống để nghiên cứu (phương pháp duy vật biện chứng; phương pháp duy vật lịch sử; phương pháp thống kê, so sánh, tổng hợp và phân tích). Đối tượng nghiên cứu mới chỉ dừng lại ở hoạt động tín dụng tài trợ xuất nhập khẩu của ngân hàng thương mại, mà chưa phân tích hoạt động tín dụng tài trợ 5 xuất nhập khẩu của Nhà nước, các công ty bảo hiểm cũng như các tổ chức cung cấp tín dụng xuất nhập khẩu. Trần Thị Thu Hiền (2013), Hoàn thiện hoạt động tín dụng xuất khẩu tại VDB, Trường Đại học Đà Nẵng, Đà Nẵng. Đây là luận văn thạc sỹ của Trần Thị Thu Hiền, bảo vệ năm 2013 tại trường Đại học Đà Nẵng.

Luận văn cung cấp những vấn đề lý luận cơ bản về hoạt động tín dụng xuất khẩu của nhà nước. Tại Việt Nam, đơn vị duy nhất thực hiện chức năng cấp vốn tín dụng xuất khẩu của Nhà nước là VDB. Luận văn sử dụng các phương pháp nghiên cứu truyền thống, như là: phương pháp tổng hợp, chứng minh, diễn giải, nghiên cứu lý thuyết và vận dụng các văn bản quy phạm pháp luật, phương pháp thống kê, phân tích số liệu, phương pháp so sánh, đối chiếu, suy luận. Trên cơ sở phân tích thực trạng hoạt động tín dụng xuất khẩu tại VDB trong giai đoạn 2006 đến 2011, tác giả đã rút ra những thành tựu mà hoạt động tín dụng xuất khẩu của Nhà nước mang lại.

Bên cạnh đó, cũng chỉ ra những tồn tại trọng hoạt động tín dụng xuất khẩu của Nhà nước, làm cơ sở cho việc đưa ra những giải pháp nhằm hoàn thiện hoạt động tín dụng xuất khẩu của Nhà nước tại VDB. Điểm hạn chế của luận văn là mới chỉ xem xét hoạt động tín dụng xuất khẩu của Nhà nước, mà chưa đề cập đến hoạt động tín dụng xuất khẩu của các ngân hàng, các công ty bảo hiểm và các tổ chức tín dụng xuất khẩu. Do đó, luận văn chưa đem lại một cái nhìn toàn diện về hoạt động của các tổ chức cung cấp bảo hiểm tín dụng xuất khẩu tại Việt Nam. Lê Thị Bích Huệ (2014), Pháp luật về bảo hiểm tín dụng xuất khẩu ở Việt Nam, Khoa Luật – Đại học Quốc Gia Hà Nội, Hà Nội.

Đây là luận văn thạc sỹ ngành Luật kinh tế của Lê Thị Bích Huệ, bảo vệ năm 2014 tại hội đồng Khoa Luật – Đại học Quốc Gia Hà Nội. Luận văn đã nghiên cứu một cách có hệ thống những vấn đề lý luận cơ bản về bảo hiểm tín dụng xuất khẩu và pháp luật bảo hiểm tín dụng xuất khẩu; đánh giá thực trạng về pháp luật bảo hiểm tín dụng xuất khẩu tại Việt Nam hiện nay từ đó đưa ra những kiến nghị góp phần hoàn thiện pháp luận về bảo hiểm tín dụng xuất khẩu ở Việt Nam. Phương pháp được luận văn sử dụng để nghiên cứu là các phương pháp phổ biến để nghiên cứu luật học đặt trên phương pháp luận duy vật biện chứng và duy vật lịch sử, đó là: Phương pháp phân tích và so sánh luật, phương pháp diễn dịch và phương pháp tổng hợp. Bên cạnh đó, luận văn khai thác tài liệu sẵn có là các bài viết, các kết quả nghiên cứu của các tác giả đã nghiên cứu trong những lĩnh vực có liên quan đến luận văn.

Điểm hạn chế của luận văn là mới chỉ nghiên cứu pháp luật về bảo hiểm tín dụng xuất khẩu, những phân tích về thực trạng hoạt động bảo hiểm tín dụng xuất khẩu tại Việt Nam còn khá sơ sài đồng thời chưa phân tích được nguyên nhân khiến cho loại hình bảo hiểm này chưa phát triển tại Việt Nam. Những kiến nghị mà luận văn đưa ra cũng chỉ mới dừng lại ở việc giúp hoàn thiện hệ thống pháp luật liên quan đến bảo hiểm tín dụng xuất khẩu, chưa đưa ra định hướng cũng như giải pháp giúp phát triển loại hình bảo hiểm này trong tương lai. Nguyễn Văn Tiến (2008), Cẩm nang Tài trợ thương mại quốc tế, Nxb Thống kê, Hà Nội. Cẩm nang trang bị những kiến thức cơ bản, toàn diện và chuyên sâu; có tính lý luận và thực tiễn về mộ lĩnh vực phức tạp như Thương mại quốc tế.

Cẩm nang được chia thành bốn phần lớn, bao gồm: Cơ sở tài trợ thương mại quốc tế, Nghiệp vụ thanh toán quốc tế, Nghiệp vụ kinh doanh ngoại hối và Các nghiệp vụ tài trợ chuyên biệt. Phần 1 của cẩm nang tập trung trình bày về hợp đồng ngoại thương, chứng từ thương mại, chứng từ tài chính và điều kiện thương mại quốc tế. Trong số các chứng từ thương mại có chứng từ bảo hiểm hàng hóa. Tác giả đã cung cấp khái niệm cũng như giải thích thuật ngữ của bảo hiểm hàng hóa, đồng thời lý giải nguyên nhân phải mua bảo hiểm hàng hóa xuất nhập khẩu, các loại chứng từ bảo hiểm hàng hóa, nội dung và những lưu ý khi sử dụng chứng từ bảo hiểm hàng hóa.

Theo tác giả, bảo hiểm hàng hóa xuất nhập khẩu là biện pháp phòng ngừa rủi ro hiệu quả, bảo vệ và tạo tâm lý an toàn đối với nhà kinh doanh. Trong phần giới thiệu về các nghiệp vụ tài trợ chuyên biệt, tác giả đã giới thiệu về điều kiện để Ngân hàng Thương mại tài trợ ngoại thương và các loại tài trợ xuất khẩu ngắn hạn, các vấn đề về bảo lãnh ngân hàng và bao thanh toán. Theo tác giả, bảo hiểm tín dụng xuất khẩu cũng là một hình thức của tài trợ thương mại quốc tế. Trong quyển cẩm nang này, tác giả đã giúp phân biệt bảo hiểm tín dụng xuất khẩu với hình thức bao thanh toán (Factoring).

Nhà xuất khẩu có thể bảo hiểm rủi ro tín dụng cho các khoản phải thu. Công ty bảo hiểm không cung cấp dịch vụ thu hộ tiền bán hàng, mà chỉ bồi thường cho nhà xuất khẩu khi các khoản phải thu đến hạn nhưng không thu được vì các nguyên nhân được quy trong hợp đồng bảo hiểm. Như vậy, công ty bảo hiểm sẽ đảm nhận việc thu hồi các khoản phải thu quá hạn. Để hạn chế rủi ro, công ty bảo hiểm thường chỉ bảo 8 hiểm một tỷ lệ phần trăm nhất định cho các khoản phải thu và tỷ lệ này phụ thuộc và hệ số tín nhiệm của người mua.Jones (2010), Trade Credit Insurance, The World Bank.

Đây là bài viết của tác giả Peter M.Jones, nằm trong loạt bài viết về sự hoạt động của ngành công nghiệp bảo hiểm, do World Bank phát động. Bài viết tương đối dễ hiểu, khái quát lại những kiến thức chung nhất về bảo hiểm tín dụng và thị trường bảo hiểm tín dụng. Tác giả đã đưa ra khái niệm về bảo hiểm tín dụng cũng như lịch sử phát triển của loại hình bảo hiểm này.Theo đó, bảo hiểm tín dụng xuất hiện lần đầu tiên tại các nước Tây Âu, vào thời gian giữa chiến tranh thế giới thứ nhất và thứ hai. Từ đó đến nay, bảo hiểm tín dụng phát triển tương đối nhanh với doanh thu phí lên tới hàng tỷ USD.

Trong bài viết, tác giả cũng giới thiệu phạm vi bảo hiểm của loại hình bảo hiểm này. Bảo hiểm tín dụng bảo hiểm cho các rủi ro thanh toán của các giao dịch thương mại quốc tế, các giao dịch thương mại nội địa; bảo hiểm cho các rủi ro liên quan tới chính trị.Jones cũng chia sẻ những lợi ích của bảo hiểm tín dụng cũng như nguyên tắc hoạt động của loại hình bảo hiểm này. Từ những phân tích của mình, tác giả giúp giải đáp câu hỏi: Các nhà cung ứng có nên tham gia loại hình bảo hiểm này không? Bên cạnh đó, tác giả cũng đưa ra những phân tích về hoạt động tái bảo hiểm liên quan tới bảo hiểm tín dụng, và sự so sánh giữa bảo hiểm tín dụng với hình thức thư tín dụng và hình thức bao thanh toán. Điểm hạn chế của bài viết này chính là việc tác giả mới chỉ dừng lại ở những phân tích khái quát về bảo hiểm tín dụng, chưa đi sâu vào phân tích bảo hiểm tín dụng xuất khẩu cũng như các thông tin về thị trường bảo hiểm tín dụng xuất khẩu.

Nippon Export and Investment Insurance (2011), Export Credit Insurance, Japan. Nippon Export and Investment Insurance (NEXI) là cơ quan Bảo hiểm tín dụng xuất khẩu và Đầu tư của Nhật Bản. Bài viết về bảo hiểm tín dụng xuất khẩu dài 28 trang, được đăng tải trên trang web chính thức của cơ quan này. Bài viết cung cấp những thông tin cơ bản về NEXI, khái niệm về bảo hiểm tín dụng xuất khẩu và đầu tư cũng như các rủi ro được bảo hiểm của loại hình bảo hiểm này.

Bên cạnh đó, bài viết cũng giúp cho người đọc hiểu về xu hướng phát triển của loại hình bảo hiểm tín dụng xuất khẩu ở Nhật Bản giai đoạn từ 1982 đến 2013, cung cấp số liệu về doanh thu phí bảo hiểm và số tiền bồi thường của loại hình bảo hiểm này của NEXI giai đoạn từ lúc hình thành đến năm 2013.