CHƯƠNG 1: KHÁI QUÁT VỀ TRỌNG TÀI THƯƠNG MẠI VÀ HỦY PHÁN QUYẾT CỦA TRỌNG TÀI THƯƠNG MẠI 1.1 Khái niệm, đặc điểm và phân loại trọng tài thương mại 1.1 Khái niệm trọng tài thương mại Trọng tài thương mại là một phương thức giải quyết tranh chấp trong thương mại xuất hiện từ lâu trên thế giới. Khái niệm trọng tài thương mại theo đó cũng được đề cập nhiều trong các văn bản pháp luật quốc tế và các tài liệu về trọng tài thương mại. Cho đến hiện nay, đã có rất nhiều khái niệm được đưa ra từ nhiều góc độ khác nhau, từ đó dẫn tới nhiều cách hiểu khác nhau về trọng tài thương mại. Okezie Chukwumerije (1994) cho rằng: Trọng tài là một cơ chế giải quyết tranh chấp giữa các bên với nhau, được thực hiện thông qua một cá nhân do các bên lựa chọn hoặc bởi việc dựa trên những thủ tục hay những tổ chức nhất định được lựa chọn bởi chính các bên.
Theo đó, khái niệm trọng tài được hiểu là một cá nhân hoặc một tổ chức nhất định được lựa chọn bởi các bên tham gia tranh chấp để giải quyết vấn đề phát sinh. Khái niệm này được đưa ra mang ý nghĩa giải thích về mặt hình thức của trọng tài chứ chưa thực sự đi sâu vào ý nghĩa và đặc điểm của trọng tài thương mại. James và Nicholas (1996) đã viết rằng: Trọng tài được coi như là một tiến trình tư được mở ra theo sự thỏa thuận của các bên nhằm giải quyết một tranh chấp đang tồn tại hoặc có thể sẽ phát sinh bởi một hội đồng trọng tài gồm một hoặc nhiều trọng tài viên. Khái niệm này có đề cập đến trọng tài là quá trình giải quyết tranh chấp tư nhân, tức là tự các cá nhân thống nhất với nhau lập ra hội đồng trọng tài gồm một hay nhiều trọng tài viên, nhằm giải quyết tranh chấp đang tồn tại hoặc có thể sẽ phát sinh sau đó.
So với quan điểm trước đây, có thể nhận thấy khái niệm trọng tài đã được mở rộng về mặt tổ chức và cách thức hoạt động của trọng tài. Ngày nay, trọng tài ngày càng được các doanh nghiệp trên thế giới ưa chuộng. Các tổ chức trọng tài cũng phát triển mạnh mẽ theo thời gian. Khái niệm trọng tài cũng được mở rộng hơn.
Theo nhiều cách tiếp cận khác nhau, có thể nhận thấy trọng tài được coi như một bên thứ ba ngoài Nhà nước để giải quyết tranh chấp thương mại phát sinh giữa các bên, được thành lập bởi sự thỏa thuận bởi các bên với cơ cấu là một hội đồng trọng tài bao gồm một hay nhiều trọng tài viên. Tuy LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 5 trọng tài là sự tự thỏa thuận lựa chọn của cả hai bên nhưng việc giải quyết tranh chấp bằng trọng tài dựa trên cơ sở pháp luật và được pháp luật bảo hộ. Điều này thể hiện sự tự do nhưng trong khuôn khổ luật pháp của các bên. Như vậy, từ nhiều khía cạnh khác nhau về trọng tài thương mại, có thể hiểu khái niệm này đơn giản như sau: Trọng tài thương mại là phương thức giải quyết tranh chấp phát sinh trong hoạt động thương mại, được thực hiện bởi Hội đồng trọng tài do các bên lựa chọn, với tư cách là một bên thứ ba độc lập nhằm giải quyết tranh chấp bằng phán quyết được đưa ra trên cơ sở tự nguyện của cả hai bên và có ràng buộc về mặt pháp lý đối với mỗi bên.2 Đặc điểm của trọng tài thương mại 1.1 Trọng tài mang tính phi Nhà nước Trọng tài thương mại là một tổ chức phi Chính phủ, do các trọng tài viên tự thành lập để giải quyết tranh chấp thương mại phát sinh và hoạt động dựa trên các văn bản pháp luật hiện hành.
Về bản chất, trọng tài không phải cơ quan Nhà nước, không hoạt động bằng Ngân sách Nhà nước. Mục đích hoạt động của các trung tâm trọng tài là cung cấp dịch vụ để tìm kiếm lợi nhuận dựa vào phí trọng tài. Khi xét xử trọng tài không nhân danh Nhà nước để đưa ra phán quyết. Như vậy, trọng tài là phương thức giải quyết tranh chấp và là cơ quan giải quyết tranh chấp mang tính phi Nhà nước.2 Cơ chế giải quyết tranh chấp bằng trọng tài là sự kết hợp giữa hai yếu tố thỏa thuận và tài phán Trọng tài mang yếu tố thỏa thuận tự nguyện giữa các bên.
Điều này thể hiện ở việc lựa chọn trọng tài giải quyết tranh chấp cần có sự thỏa thuận của các bên ngay khi kí kết hợp đồng. Sau khi thỏa thuận trọng tài có hiệu lực, nếu tranh chấp phát sinh, đương sự sẽ tiếp tục thỏa thuận lựa chọn hội đồng trọng tài để giải quyết. Như vậy, trọng tài hoàn toàn mang tính chất tự thỏa thuận của các bên. Trong quá trình xét xử, việc giải quyết tranh chấp dựa trên sự thỏa thuận tự nguyện dưới tác động của các trọng tài viên.
Trọng tài đi kèm với yếu tố tài phán. Tuy là tổ chức phi Chính phủ nhưng các trung tâm trọng tài hoạt động giải quyết các vụ tranh chấp dựa trên luật lệ quy định hiện hành. Trọng tài xét xử dựa vào luật pháp, đưa ra phán quyết được Nhà nước LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 6 bảo hộ và bắt buộc thi hành. Dù không phải cơ quan Nhà nước nhưng xét xử trọng tài mang tính luật pháp và các đơn vị phải thực thi theo quy định của pháp luật.
Cơ chế trọng tài là sự kết hợp của hai yếu tố: thỏa thuận và tài phán. Giải quyết tranh chấp bằng trọng tài vừa kèm theo sự tự thỏa thuận của các bên đương sự, vừa dựa trên những quy định của luật pháp hiện hành, là sự hòa giải kết hợp với yếu tố pháp lý. Lựa chọn trọng tài để giải quyết tranh chấp, các bên hoàn toàn có thể tự do thỏa thuận lại với nhau trên một cơ sở tự nguyện, không cưỡng chế, không cứng nhắc như tòa án, lại vừa có thể dựa trên luật pháp để đảm bảo quyền lợi của mình, không để thua thiệt với đối phương. Phán quyết của trọng tài dựa trên tiền đề là sự thỏa thuận của các bên.
Các bên đương sự có thể tự do thỏa thuận trong quá trình giải quyết tranh chấp. Tuy nhiên một khi đã thỏa thuận thì phán quyết của trọng tài có tính chất tài phán và bắt buộc các bên phải tuân thủ. Đây là sự kết hợp làm nên tính thực dụng cao cho phương pháp giải quyết tranh chấp thương mại bằng trọng tài.3 Trọng tài đảm bảo quyền tự định đoạt của các bên đương sự Các bên có quyền tự định đoạt khi lựa chọn trọng tài để giải quyết tranh chấp, ngay từ thỏa thuận trọng tài hay lựa chọn trọng tài viên, lựa chọn quy tắc tố tụng trọng tài, luật áp dụng để giải quyết tranh chấp, địa điểm giải quyết tranh chấp… So với giải quyết tranh chấp bằng tòa án, các đơn vị tranh chấp lựa chọn trọng tài có quyền tự định đoạt cao hơn. Bởi vậy đây cũng là một yếu tố làm nên sự khác biệt của trọng tài.4 Phán quyết của trọng tài có giá trị chung thẩm và bắt buộc thi hành đối với mỗi bên Trọng tài hoạt động dựa trên hình thức xét xử một lần.
Phán quyết trọng tài có giá trị chung thẩm và không thể kháng cáo trước bất kì cơ quan, tổ chức nào (trừ một số trường hợp liên quan đến hủy phán quyết trọng tài). Phán quyết của trọng tài bắt buộc thi hành đối với các bên tham gia. Đặc điểm này là một yếu tố quan trọng tạo điều kiện thuận lợi trong việc giải quyết tranh chấp nhanh gọn, dứt điểm và là nguyên nhân khiến cho các doanh nghiệp tin tưởng và lựa chọn trọng tài. Một khi đã lựa chọn trọng tài, vấn đề tranh chấp phát sinh sẽ được xét xử nhanh gọn, tiện lợi mà vẫn mang yếu tố luật pháp.
Phán quyết trọng tài được Nhà nước bảo hộ và LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 7 cưỡng chế thi hành đối với mỗi bên.5 Trọng tài có kèm theo sự hỗ trợ của tòa án Trọng tài không phải là cơ quan Nhà nước, không nhân danh Nhà nước nên không có các cơ quan cưỡng chế như Nhà nước. Giải quyết tranh chấp bằng trọng tài lại mang nhiều yếu tố tự nguyện, thỏa thuận giữa các bên, không có sự can thiệp nhiều từ phía các trọng tài viên. Bởi vậy việc đảm bảo khách quan trọng quá trình xét xử đối với trọng tài gặp nhiều khó khăn. Tuy nhiên trọng tài lại có được cơ chế hỗ trợ từ tòa án theo quy định của pháp luật.
Tòa án sẽ đảm bảo phán quyết của trọng tài được thực thi khi một hoặc cả hai bên đương sự không thực sự tự nguyện. Ngoài ra, tòa án còn có thể hỗ trợ trọng tài ở một số nội dung khác như quyết định áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời, kê biên tài sản, bảo toàn chứng cứ, cấm hoặc buộc đương sự thực hiện một số hành vi nhất định… 1.3 Phân loại trọng tài thương mại Trọng tài thương mại có hai hình thức được biết đến là trọng tài vụ việc (trọng tài ad hoc) và trọng tài quy chế (trọng tài thường trực). Trọng tài vụ việc (trọng tài ad hoc) Trọng tài vụ việc là hình thức tổ chức trọng tài do các bên tranh chấp thỏa thuận thành lập để giải quyết một vụ tranh chấp cụ thể và sẽ tự chấm dứt sau khi tranh chấp được giải quyết. Đây là hình thức trọng tài xuất hiện sớm nhất và được sử dụng rộng rãi ở các nước trên thế giới (Luật Dương Gia, 2014).
Hình thức trọng tài này không có trụ sở thường trực, không có bộ máy điều hành và không có danh sách trọng tài viên. Trọng tài viên được các bên lựa chọn hoặc chỉ định. Quy tắc tố tụng là do các bên thỏa thuận lựa chọn một trong những quy tắc tố tụng phổ biến trong nước và quốc tế, trọng tài vụ việc không có quy tắc tố tụng riêng. Trọng tài vụ việc có một số đặc điểm nổi bật.
Thứ nhất, quyền lựa chọn trọng tài viên của các bên đương sự không bị giới hạn theo một danh sách có sẵn như trọng tài thường trực. Thứ hai, các bên đương sự có toàn quyền xác lập quy chế tố tụng mà không phải phụ thuộc vào quy tắc tố tụng của trung tâm trọng tài có sẵn. Doanh nghiệp có thể tự định đoạt các cách thiết lập hội đồng trọng tài và thủ tục giải quyết thích ứng với tính chất từng vụ tranh chấp. Các đặc điểm này giúp phân LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 8 biệt trọng tài vụ việc với hình thức trọng tài khác.