PHÁP LUẬT VỀ SÁP NHẬP NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI CỔ PHẦN Ở VIỆT NAM

Tìm hiểu pháp luật về sáp nhập ngân hàng thương mại cổ phần tại Việt Nam. Quy định, thủ tục, và những vấn đề pháp lý liên quan đến sáp nhập ngân hàng.

• Tác giả: Phan Ngọc Hà
• Người hướng dẫn: PGS. Lê Thị Thanh
• Trường học: Trường Đại Học Luật - Đại Học Quốc Gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Luật Kinh Tế
• Đề tài: Pháp Luật Về Sáp Nhập Ngân Hàng Thương Mại Cổ Phần ở Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ THUYẾT NGHIÊN CỨU CỦA LUẬN ÁN
• 1.1. Tổng quan tình hình nghiên cứu của luận án
• 1.2. Các nghiên cứu lý luận về sáp nhập ngân hàng thương mại cổ phần và pháp luật về sáp nhập ngân hàng thương mại cổ phần
• 1.3. Tình hình nghiên cứu thực trạng pháp luật về sáp nhập ngân hàng thương mại cổ phần
• 1.4. Tình hình nghiên cứu về giải pháp hoàn thiện pháp luật sáp nhập ngân hàng thương mại cổ phần và nâng cao hiệu quả thực hiện pháp luật về sáp nhập ngân hàng thương mại cổ phần ở Việt Nam
• 1.5. Những nội dung kế thừa và khoảng trống tiếp tục nghiên cứu trong khuôn khổ của luận án
• 1.5.1. Những thành tựu nghiên cứu được kế thừa
• 1.5.2. Những vấn đề đặt ra cần được tiếp tục nghiên cứu trong luận án
• 1.6. Cơ sở lý thuyết nghiên cứu, câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết nghiên cứu của luận án
• 1.6.1. Cơ sở lý thuyết nghiên cứu
• 1.6.2. Câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết nghiên cứu
• 1.7. Kết luận Chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ SÁP NHẬP NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI CỔ PHẦN VÀ PHÁP LUẬT SÁP NHẬP NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI CỔ PHẦN
• 2.1. Những vấn đề lý luận về sáp nhập ngân hàng thương mại cổ phần
• 2.2. Sáp nhập doanh nghiệp
• 2.3. Sáp nhập ngân hàng thương mại cổ phần
• 2.4. Những vấn đề lý luận về pháp luật sáp nhập ngân hàng thương mại cổ phần
• 2.4.1. Khái niệm và đặc điểm pháp luật về sáp nhập ngân hàng thương mại cổ phần
• 2.4.2. Cấu trúc pháp luật về sáp nhập ngân hàng thương mại cổ phần
• 2.4.3. Các yếu tố ảnh hưởng đến pháp luật và thực hiện pháp luật về sáp nhập ngân hàng thương mại cổ phần
• 2.5. Kết luận Chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC TRẠNG PHÁP LUẬT VÀ THỰC TIỄN THỰC HIỆN PHÁP LUẬT VỀ SÁP NHẬP NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI CỔ PHẦN Ở VIỆT NAM
• 3.1. Thực trạng pháp luật về sáp nhập ngân hàng thương mại cổ phần ở Việt Nam
• 3.2. Các quy định pháp luật điều chỉnh hoạt động sáp nhập ngân hàng thương mại cổ phần
• 3.3. Đánh giá các nội dung của pháp luật ở Việt Nam hiện nay về sáp nhập ngân hàng thương mại cổ phần
• 3.4. Thực tiễn thực hiện pháp luật ở Việt Nam hiện nay về sáp nhập ngân hàng thương mại cổ phần
• 3.5. Những ưu điểm và nhược điểm của pháp luật về sáp nhập ngân hàng thương mại cổ phần ở Việt Nam hiện nay
• 3.6. Thực tiễn thực hiện pháp luật về sáp nhập ngân hàng ở một số nước trên thế giới và kinh nghiệm với Việt Nam
• 3.6.1. Một số nội dung điều chỉnh chủ yếu của pháp luật về sáp nhập ngân hàng trên thế giới
• 3.6.2. Pháp luật và thực hiện pháp luật về sáp nhập ngân hàng ở Mỹ
• 3.6.3. Pháp luật và thực hiện pháp luật về sáp nhập ngân hàng ở Hàn Quốc
• 3.6.4. Kinh nghiệm rút ra cho Việt Nam từ thực tiễn pháp luật sáp nhập ngân hàng của Mỹ và Hàn Quốc
• 3.7. Kết luận Chương 3
• 4. CHƯƠNG 4: ĐỊNH HƯỚNG, GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT VÀ NÂNG CAO HIỆU QUẢ THỰC HIỆN PHÁP LUẬT VỀ SÁP NHẬP NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI CỔ PHẦN Ở VIỆT NAM
• 4.1. Định hướng hoàn thiện pháp luật về sáp nhập ngân hàng thương mại cổ phần ở Việt Nam
• 4.1.1. Hoàn thiện pháp luật sáp nhập ngân hàng thương mại cổ phần bảo đảm nâng cao hiệu quả, an toàn cho hệ thống và đáp ứng yêu cầu hội nhập kinh tế quốc tế trong lĩnh vực ngân hàng
• 4.1.2. Hoàn thiện pháp luật sáp nhập ngân hàng thương mại cổ phần đáp ứng yêu cầu nền kinh tế thị trường
• 4.1.3. Hoàn thiện pháp luật sáp nhập ngân hàng thương mại cổ phần tạo cơ sở pháp lý để ngân hàng chuyển đổi số trong cuộc cách mạng công nghiệp 4
• 4.2. Các giải pháp hoàn thiện pháp luật về sáp nhập ngân hàng thương mại cổ phần ở Việt Nam
• 4.2.1. Hoàn thiện các quy định chưa thống nhất trong Luật Cạnh tranh, Luật các Tổ chức tín dụng và các Luật khác về sáp nhập ngân hàng thương mại cổ phần
• 4.2.2. Xây dựng Nghị định về sáp nhập các Tổ chức tín dụng, trong đó có quy định về sáp nhập ngân hàng thương mại cổ phần
• 4.2.3. Bổ sung quy định về trách nhiệm trả khoản tiền gửi cho người gửi tiền, quyền thu nợ đối với các khoản cho vay, bảo vệ quyền của người lao động khi sáp nhập ngân hàng thương mại cổ phần
• 4.2.4. Quy định chặt chẽ về công bố thông tin khi sáp nhập ngân hàng thương mại cổ phần
• 4.2.5. Sửa đổi, bổ sung một số quy định về trình tự, thủ tục sáp nhập ngân hàng thương mại cổ phần
• 4.2.6. Sửa đổi, bổ sung quy định bảo vệ người gửi tiền khi ngân hàng thương mại cổ phần sáp nhập
• 4.2.7. Xây dựng quy trình chuẩn định giá tài sản ngân hàng thương mại cổ phần
• 4.3. Giải pháp nâng cao hiệu quả thực hiện pháp luật về sáp nhập ngân hàng thương mại cổ phần ở Việt Nam
• 4.3.1. Tăng cường hoạt động kiểm tra, kiểm soát của các ngân hàng tham gia sáp nhập và tăng cường công tác thanh tra, giám sát của ngân hàng Nhà nước
• 4.3.2. Đổi mới công tác tuyên truyền kiến thức pháp luật về sáp nhập ngân hàng thương mại cổ phần
• 4.3.3. Chú trọng công tác nhân sự của các ngân hàng thương mại cổ phần
• 4.3.4. Hình thành các công ty tư vấn sáp nhập và các chuyên gia tư vấn sáp nhập của Việt Nam
• 4.3.5. Đa dạng hóa các phương thức sáp nhập
• 4.3.6. Tăng cường quản trị ngân hàng thương mại cổ phần sau sáp nhập
• 4.4. Kết luận Chương 4
• KẾT LUẬN CHUNG
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT
• DANH MỤC CÁC BẢNG, BIỂU ĐỒ VÀ SƠ ĐỒ

Tóm tắt

I. Pháp Luật Về Sáp Nhập Ngân Hàng TMCP Tổng Quan Vai Trò

Hoạt động sáp nhập ngân hàng thương mại cổ phần (TMCP) là một xu thế tất yếu trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế. Trên thế giới, sáp nhập đã trở nên phổ biến, đặc biệt trong giai đoạn tích tụ và tập trung tư bản. Tại Việt Nam, quá trình này còn tương đối mới mẻ nhưng đóng vai trò quan trọng trong việc nâng cao năng lực cạnh tranh và giảm thiểu nguy cơ phá sản cho các ngân hàng. Việc sáp nhập ngân hàng TMCP cũng góp phần vào quá trình tái cơ cấu hệ thống ngân hàng, giúp giảm tỷ lệ nợ xấu, đa dạng hóa sản phẩm dịch vụ và mở rộng thị phần, đáp ứng yêu cầu của thị trường trong bối cảnh cách mạng công nghiệp 4.0. Tuy nhiên, khung pháp lý hiện hành vẫn còn nhiều hạn chế, đòi hỏi cần được hoàn thiện để thúc đẩy hoạt động sáp nhập diễn ra hiệu quả và minh bạch hơn. Sự thành công của các thương vụ M&A ngân hàng trên thế giới là động lực để Việt Nam tiếp tục đẩy mạnh sáp nhập ngân hàng.

1.1. Tầm quan trọng của sáp nhập ngân hàng TMCP trong bối cảnh hội nhập

Việc Việt Nam gia nhập ASEAN (năm 1995) và WTO (năm 2007) đã mở ra cơ hội tiếp cận thị trường quốc tế, đồng thời tạo áp lực cạnh tranh lớn đối với các ngân hàng TMCP trong nước. Sáp nhập giúp các ngân hàng tăng cường năng lực tài chính, mở rộng quy mô hoạt động và nâng cao khả năng cạnh tranh, đáp ứng các chuẩn mực quốc tế. Như tác giả Phan Ngọc Hà đã nêu, "Với việc hội nhập và đổi mới, Việt Nam cũng dần hoàn thiện hệ thống pháp luật và cải thiện môi trường đầu tư, nhất là các lĩnh vực như tài chính, ngân hàng." Việc sáp nhập còn giúp các ngân hàng tiếp cận nguồn vốn và công nghệ mới, từ đó nâng cao chất lượng dịch vụ và hiệu quả hoạt động.

1.2. Mục tiêu của đề án tái cơ cấu hệ thống các TCTD 2011 2015

Quyết định số 254/QĐ-TTg ngày 01.03.2012 của Chính phủ đã phê duyệt Đề án cơ cấu lại hệ thống các TCTD giai đoạn 2011-2015, với mục tiêu chính là xử lý nợ xấu và giảm số lượng các TCTD yếu kém. Sáp nhập ngân hàng được xác định là một trong những giải pháp quan trọng để đạt được mục tiêu này. Đề án cũng nhấn mạnh việc tái cơ cấu phải dựa trên cơ chế thị trường, đảm bảo tính minh bạch và hiệu quả. Việc tái cơ cấu ngân hàng này nhằm giúp các TCTD hoạt động lành mạnh hơn và đáp ứng yêu cầu phát triển của nền kinh tế. Theo Quyết định số 986/QĐ-TTg ngày 08/08/2018, các NHTM tiếp tục được cơ cấu lại gắn với trọng tâm là xử lý căn bản, triệt để nợ xấu bằng các hình thức phù hợp theo cơ chế thị trường, giảm số lượng TCTD yếu, kém để có số lượng các TCTD phù hợp, hoạt động lành mạnh.

II. Thách Thức Pháp Lý Sáp Nhập NH TMCP Nghiên Cứu Chuyên Sâu

Mặc dù hoạt động sáp nhập ngân hàng TMCP đã đạt được những kết quả nhất định, vẫn còn nhiều tồn tại và hạn chế trong khuôn khổ pháp lý hiện hành. Khung pháp lý còn thiếu đồng bộ và chưa đáp ứng được yêu cầu thực tiễn, đặc biệt trong bối cảnh cuộc cách mạng công nghiệp 4.0 và sự phát triển của ngân hàng số. Nhiều quy định pháp luật còn chồng chéo, thiếu rõ ràng, gây khó khăn cho quá trình thực hiện quy trình sáp nhập ngân hàng. Theo ghi nhận của một số nhà đầu tư nước ngoài, khung pháp lý của việc sáp nhập ngân hàng TMCP tại Việt Nam còn thiếu rõ ràng, đặc biệt về tỷ lệ vốn góp sở hữu theo cam kết WTO, phải làm mới lại dự án đầu tư trong quá trình thực hiện. Thêm vào đó, việc thiếu các công trình nghiên cứu chuyên sâu, toàn diện về pháp luật sáp nhập ngân hàng cũng là một thách thức lớn.

2.1. Bất cập trong Luật Cạnh tranh và Luật các Tổ chức Tín dụng

Sự không thống nhất giữa Luật Cạnh tranh và Luật các Tổ chức Tín dụng về các quy định liên quan đến sáp nhập tạo ra những rào cản đáng kể. Các quy định về kiểm soát cạnh tranh, tỷ lệ sở hữu vốn, và điều kiện sáp nhập còn nhiều điểm chưa rõ ràng, gây khó khăn cho việc thực hiện các thương vụ sáp nhập ngân hàng TMCP. Doanh nghiệp sẽ khó khăn trong việc thực hiện các thủ tục sáp nhập ngân hàng khi các điều luật chưa được thống nhất. Sự chồng chéo này đòi hỏi cần có sự điều chỉnh và hài hòa hóa để tạo điều kiện thuận lợi hơn cho hoạt động sáp nhập.

2.2. Thiếu quy định chi tiết về trách nhiệm và quyền lợi của các bên

Pháp luật hiện hành chưa có quy định đầy đủ về trách nhiệm trả khoản tiền gửi cho người gửi tiền, quyền thu nợ đối với các khoản cho vay, và bảo vệ quyền của người lao động khi sáp nhập ngân hàng TMCP. Việc thiếu các quy định này gây ra sự bất an và lo lắng cho các bên liên quan, đồng thời tạo ra rủi ro pháp lý cho các ngân hàng tham gia sáp nhập. Ví dụ, việc bảo vệ quyền của người lao động khi sáp nhập ngân hàng còn nhiều vấn đề. Do vậy, cần có những quy định cụ thể để đảm bảo quyền lợi của tất cả các bên liên quan được bảo vệ một cách đầy đủ và công bằng.

III. Hoàn Thiện Pháp Luật Sáp Nhập Ngân Hàng Giải Pháp Hiệu Quả

Để khắc phục những hạn chế hiện tại, cần có các giải pháp đồng bộ để hoàn thiện pháp luật về sáp nhập ngân hàng TMCP. Các giải pháp này cần đảm bảo nâng cao hiệu quả, an toàn cho hệ thống ngân hàng và đáp ứng yêu cầu hội nhập kinh tế quốc tế. Hoàn thiện pháp luật cần hướng tới việc tạo ra một môi trường pháp lý minh bạch, rõ ràng và công bằng, thúc đẩy hoạt động sáp nhập diễn ra một cách tự nguyện và hiệu quả. Cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan quản lý nhà nước và các ngân hàng để đảm bảo quá trình sáp nhập ngân hàng diễn ra suôn sẻ và thành công.

3.1. Xây dựng Nghị định về sáp nhập các Tổ chức Tín dụng

Việc ban hành một Nghị định riêng về sáp nhập các Tổ chức Tín dụng, trong đó có quy định chi tiết về sáp nhập ngân hàng TMCP, là rất cần thiết. Nghị định này sẽ tạo ra một hành lang pháp lý đầy đủ và thống nhất, giúp các ngân hàng có cơ sở pháp lý vững chắc để thực hiện các thương vụ sáp nhập. Nghị định cần quy định rõ các điều kiện, thủ tục, quyền và nghĩa vụ của các bên liên quan, cũng như các biện pháp bảo vệ quyền lợi của người gửi tiền và người lao động. Điều này sẽ giúp giảm thiểu rủi ro pháp lý và tăng cường tính minh bạch trong quá trình sáp nhập.

3.2. Quy định chặt chẽ về công bố thông tin khi sáp nhập

Tính minh bạch là yếu tố then chốt để đảm bảo sự thành công của các thương vụ sáp nhập ngân hàng. Do đó, cần có các quy định chặt chẽ về công bố thông tin, yêu cầu các ngân hàng phải cung cấp đầy đủ, chính xác và kịp thời thông tin liên quan đến quá trình sáp nhập cho các bên liên quan, bao gồm cổ đông, khách hàng, người lao động và công chúng. Việc công bố thông tin cần tuân thủ các chuẩn mực quốc tế và đảm bảo tính khách quan, trung thực. Điều này sẽ giúp tăng cường niềm tin của thị trường và giảm thiểu rủi ro thông tin sai lệch.

IV. Tăng Cường Quản Trị Ngân Hàng Sau Sáp Nhập Bí Quyết Thành Công

Sau khi sáp nhập, việc tăng cường quản trị ngân hàng là yếu tố quan trọng để đảm bảo sự ổn định và phát triển bền vững của ngân hàng mới. Quản trị ngân hàng hiệu quả cần đảm bảo sự minh bạch, trách nhiệm giải trình và tuân thủ các chuẩn mực quốc tế. Cần có sự đầu tư vào hệ thống quản lý rủi ro, kiểm soát nội bộ và đào tạo nguồn nhân lực để nâng cao năng lực cạnh tranh của ngân hàng. Đa dạng hóa các phương thức sáp nhập cũng giúp ngân hàng có nhiều lựa chọn hơn trong quá trình tái cấu trúc.

4.1. Tăng cường kiểm tra kiểm soát và thanh tra giám sát

Cần tăng cường hoạt động kiểm tra, kiểm soát của các ngân hàng tham gia sáp nhập để đảm bảo tuân thủ pháp luật và các quy định của Ngân hàng Nhà nước. Đồng thời, Ngân hàng Nhà nước cần tăng cường công tác thanh tra, giám sát để phát hiện và xử lý kịp thời các sai phạm, đảm bảo sự an toàn và ổn định của hệ thống ngân hàng. Hoạt động kiểm tra cần bám sát hành lang pháp lý sáp nhập ngân hàng hiện hành.

4.2. Phát triển các công ty tư vấn sáp nhập chuyên nghiệp

Sự ra đời của các công ty tư vấn sáp nhập ngân hàng chuyên nghiệp sẽ giúp các ngân hàng tiếp cận được các dịch vụ tư vấn chất lượng cao, từ đó nâng cao hiệu quả của quá trình sáp nhập. Các công ty tư vấn này cần có đội ngũ chuyên gia giàu kinh nghiệm, am hiểu sâu sắc về pháp luật, tài chính và quản trị ngân hàng. Sự tư vấn từ những chuyên gia này sẽ giúp ngân hàng giảm thiểu rủi ro pháp lý sáp nhập ngân hàng.

V. Nghiên Cứu Pháp Luật Sáp Nhập NH Ứng Dụng Thực Tiễn Đề Xuất

Nghiên cứu pháp luật về sáp nhập ngân hàng cần tập trung vào việc đánh giá tác động của các quy định hiện hành đến hoạt động sáp nhập và đề xuất các giải pháp hoàn thiện để tạo điều kiện thuận lợi hơn cho các ngân hàng. Cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các nhà nghiên cứu, các nhà hoạch định chính sách và các ngân hàng để đảm bảo các đề xuất được đưa ra mang tính thực tiễn và khả thi. Quá trình nghiên cứu sáp nhập ngân hàng cần đi đôi với việc học hỏi kinh nghiệm quốc tế.

5.1. Nghiên cứu kinh nghiệm sáp nhập ngân hàng ở Mỹ và Hàn Quốc

Nghiên cứu kinh nghiệm sáp nhập ngân hàng ở các quốc gia có nền kinh tế phát triển như Mỹ và Hàn Quốc sẽ giúp Việt Nam học hỏi được những bài học quý giá và áp dụng vào thực tiễn. Cần tìm hiểu về các quy định pháp luật, chính sách hỗ trợ, và các biện pháp quản lý rủi ro mà các quốc gia này đã áp dụng để đảm bảo sự thành công của các thương vụ sáp nhập. Ví dụ, tác giả Phan Ngọc Hà đã nêu: “Pháp luật và thực hiện pháp luật về sáp nhập ngân hàng ở Mỹ. Pháp luật và thực hiện pháp luật về sáp nhập ngân hàng ở Hàn Quốc .”

5.2. Đề xuất sửa đổi bổ sung quy định bảo vệ người gửi tiền

Cần sửa đổi, bổ sung các quy định về bảo vệ người gửi tiền khi ngân hàng TMCP sáp nhập để tăng cường niềm tin của khách hàng và đảm bảo sự ổn định của hệ thống ngân hàng. Các quy định này cần quy định rõ về quyền lợi của người gửi tiền, trách nhiệm của các ngân hàng tham gia sáp nhập, và các biện pháp bồi thường trong trường hợp xảy ra rủi ro. Sửa đổi bổ sung các quy định để bảo vệ người gửi tiền khi ngân hàng thương mại cổ phần sáp nhập là vô cùng quan trọng.

VI. Tương Lai Pháp Luật Về Sáp Nhập NH Định Hướng Phát Triển

Pháp luật về sáp nhập ngân hàng cần tiếp tục được hoàn thiện để đáp ứng yêu cầu phát triển của nền kinh tế và hội nhập quốc tế. Cần có sự đổi mới trong tư duy và cách tiếp cận, hướng tới việc tạo ra một môi trường pháp lý linh hoạt, sáng tạo và phù hợp với thực tiễn. Việc xây dựng pháp luật cần dựa trên cơ sở khoa học và thực tiễn, đảm bảo tính khả thi và hiệu quả. Cần phải hoàn thiện pháp luật sáp nhập ngân hàng thương mại cổ phần bảo đảm nâng cao hiệu quả, an toàn cho hệ thống và đáp ứng yêu cầu hội nhập kinh tế quốc tế trong lĩnh vực ngân hàng.

6.1. Hoàn thiện pháp luật đáp ứng yêu cầu nền kinh tế thị trường

Pháp luật về sáp nhập ngân hàng cần phù hợp với các nguyên tắc của nền kinh tế thị trường, đảm bảo sự tự do cạnh tranh và khuyến khích sự đổi mới sáng tạo. Cần loại bỏ các rào cản pháp lý không cần thiết và tạo điều kiện cho các ngân hàng tham gia sáp nhập một cách tự nguyện và hiệu quả. Quá trình hoàn thiện pháp luật sáp nhập ngân hàng thương mại cổ phần đáp ứng yêu cầu nền kinh tế thị trường cần được quan tâm.

6.2. Tạo cơ sở pháp lý cho ngân hàng chuyển đổi số

Trong bối cảnh cuộc cách mạng công nghiệp 4.0, pháp luật về sáp nhập ngân hàng cần tạo cơ sở pháp lý để các ngân hàng chuyển đổi số và áp dụng các công nghệ mới vào hoạt động. Cần có các quy định về bảo mật dữ liệu, giao dịch điện tử, và các dịch vụ ngân hàng số để đảm bảo an toàn và hiệu quả. Việc hoàn thiện pháp luật sáp nhập ngân hàng thương mại cổ phần tạo cơ sở pháp lý để ngân hàng chuyển đổi số trong cuộc cách mạng công nghiệp 4 cần phải được đẩy mạnh.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Nghiên cứu về khuôn khổ pháp lý điều chỉnh hoạt động tái cấu trúc hệ thống ngân hàng là một trong những chủ đề mang tính then chốt đối với sự an toàn của nền tài chính quốc gia. Luận án tiến sĩ luật học "Pháp luật về sáp nhập ngân hàng thương mại cổ phần ở Việt Nam" của nghiên cứu sinh Phan Ngọc Hà (chuyên ngành Luật Kinh tế, mã số 9380101.05, Đại học Quốc gia Hà Nội) thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. Lê Thị Thanh đã xác lập một công trình nghiên cứu hệ thống và chuyên sâu về cơ chế điều chỉnh pháp luật đối với các giao dịch sáp nhập tự nguyện giữa các ngân hàng thương mại cổ phần (NHTM CP).

Bối cảnh khoa học của đề tài bắt nguồn từ tiến trình hội nhập quốc tế sâu rộng sau khi Việt Nam gia nhập WTO (2007) và tham gia các hiệp định thương mại tự do thế hệ mới, đặt các tổ chức tín dụng (TCTD) trước sức ép cạnh tranh toàn cầu và nghĩa vụ tuân thủ các chuẩn mực an toàn vốn khắt khe theo hiệp ước Basel II. Khoảng trống nghiên cứu (research gap) cốt lõi được nhận diện: phần lớn các công trình trước đây chỉ tiếp cận hoạt động mua bán, hợp nhất và sáp nhập (M&A) ngân hàng dưới góc độ kinh tế học tài chính hoặc nghiên cứu pháp lý tổng quát về M&A doanh nghiệp nói chung (chẳng hạn công trình của Phạm Minh Sơn năm 2016, Hoàng Thu Hằng năm 2014, Phan Diên Vỹ năm 2013), chưa đi sâu giải quyết thấu đáo bản chất pháp lý đặc thù của giao dịch sáp nhập tự nguyện giữa các NHTM CP - một loại hình doanh nghiệp tài chính trung gian có tính lan truyền rủi ro hệ thống đặc biệt cao.

Hệ thống câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết được luận án giải quyết bao gồm:

1. Câu hỏi 1: Bản chất pháp lý, cấu trúc nội dung và các yếu tố chi phối cơ chế điều chỉnh của pháp luật đối với sáp nhập NHTM CP là gì?
   • Giả thuyết 1: Do NHTM CP là công ty cổ phần hoạt động dưới tư cách trung gian tài chính, pháp luật sáp nhập NHTM CP phải mang cấu trúc lưỡng tầng: vừa tuân thủ pháp luật doanh nghiệp nói chung, vừa phải thiết lập các quy phạm kiểm soát rủi ro an toàn hệ thống, bảo vệ quyền tài sản của cổ đông thiểu số và người gửi tiền.
2. Câu hỏi 2: Thực trạng pháp luật và thực tiễn thực hiện pháp luật về sáp nhập NHTM CP tại Việt Nam đang bộc lộ những khoảng trống, bất cập và xung đột quy phạm nào?
   • Giả thuyết 2: Hệ thống pháp luật hiện hành điều chỉnh sáp nhập NHTM CP còn phân tán, chồng chéo giữa Luật Các tổ chức tín dụng, Luật Doanh nghiệp, Luật Cạnh tranh và Luật Chứng khoán; thiếu vắng quy trình chuẩn hóa về định giá tài sản ngân hàng, chuyển giao nghĩa vụ tài chính và xử lý nợ xấu hậu sáp nhập.
3. Câu hỏi 3: Cần xác lập định hướng và hệ thống giải pháp lập quy, thực thi nào để bảo đảm thúc đẩy các thương vụ sáp nhập tự nguyện theo cơ chế thị trường, an toàn hệ thống và phù hợp với chuyển đổi số ngành ngân hàng?
   • Giả thuyết 3: Việc hoàn thiện pháp luật phải tập trung vào việc ban hành Nghị định chuyên biệt về sáp nhập TCTD, chuẩn hóa quy trình định giá, tăng cường cơ chế giám sát trên cơ sở rủi ro (risk-based supervision) và xây dựng mạng an toàn tài chính đồng bộ.

Phạm vi nghiên cứu (scope) của luận án bao quát hệ thống văn bản quy phạm pháp luật giai đoạn 2004 - 2020 và thực tiễn các thương vụ sáp nhập NHTM CP tại Việt Nam giai đoạn 2010 - 2020 (trọng tâm là làn sóng tái cấu trúc 2011 - 2016 theo Quyết định 254/QĐ-TTg ngày 01/03/2012 của Thủ tướng Chính phủ). Nghiên cứu đánh giá sự biến đổi cơ cấu từ 51 NHTM CP năm 1997 xuống còn 31 NHTM CP vào ngày 31/12/2019 (giảm 20 ngân hàng yếu kém thông qua sáp nhập, hợp nhất), qua đó đóng góp cơ sở dữ liệu thực chứng và lập luận pháp lý chuẩn xác phục vụ hoàn thiện thể chế tài chính quốc gia.

Literature Review và Positioning

Tổng quan tình hình nghiên cứu trong nước và quốc tế cho thấy hoạt động sáp nhập ngân hàng luôn là trọng tâm của các chiến lược tái cấu trúc tài chính:

Ở phạm vi quốc tế, Elena Beccalli và Pascal Frantz (2005) đã tiến hành nghiên cứu thực chứng quy mô lớn trên 714 thương vụ sáp nhập ngân hàng tại Châu Âu giai đoạn 1991 - 2005, chỉ ra rằng các giao dịch sáp nhập thành công giúp các thực thể sau sáp nhập ổn định dòng tiền, cải thiện biên lợi nhuận và nâng cao hiệu quả hoạt động dài hạn. Markus Fritsch, Fabian Gleisner và Markus Holzhäuser (2005) khảo sát 56 thương vụ sáp nhập ngân hàng xuyên biên giới giai đoạn 1990 - 2005 tại Châu Âu và Hoa Kỳ, khẳng định các yếu tố thị trường mục tiêu ổn định kết hợp với chiến lược quản trị tích hợp nguồn nhân lực và tương thích văn hóa doanh nghiệp là điều kiện tiên quyết quyết định sự thành bại. Nghiên cứu thất bại điển hình giữa Ngân hàng ICICI và Ngân hàng Rajasthan tại Ấn Độ là minh chứng rõ ràng: việc thiếu hụt cơ chế công bố thông tin minh bạch và không giải tỏa được lo lắng của người lao động về chế độ đãi ngộ hậu sáp nhập đã dẫn tới sự đổ vỡ trong khâu tích hợp.

Tại Việt Nam, các công trình nghiên cứu trước đây chia thành hai dòng chính:

• Dòng nghiên cứu kinh tế - tài chính: Phan Diên Vỹ (2013) nghiên cứu tác động của sáp nhập, hợp nhất đối với hiệu quả kinh doanh của các NHTM CP; Nguyễn Quỳnh Hoa (2014) khảo sát thực trạng tái cấu trúc hệ thống NHTM qua các mốc lịch sử từ 1951 đến nay; Nguyễn Thị Loan (2011) đề xuất quy trình xây dựng chiến lược M&A và phương pháp định giá tài sản ngân hàng; Sameer Goyal (2011) và Nguyễn Hồng Sơn (2011, 2012) phân tích kinh nghiệm quốc tế về xử lý các ngân hàng có nguy cơ sụp đổ.
• Dòng nghiên cứu pháp lý: Phạm Minh Sơn (2016) nghiên cứu pháp luật về mua lại và sáp nhập NHTM nhưng đặt trọng tâm đồng thời vào cả hai hình thức mua lại và sáp nhập; Hoàng Thu Hằng (2014) khảo sát pháp luật về hợp nhất và sáp nhập NHTM cấp học viện; Nguyễn Thị Mai Hương (2009) nghiên cứu khía cạnh pháp lý của M&A các tổ chức tài chính; Nguyễn Trí Hùng (2012) và Phùng Ngọc Việt Nga phân tích sự tương thích của pháp luật sáp nhập doanh nghiệp với các cam kết WTO.

Luận án của Phan Ngọc Hà định vị chính xác khoảng trống học thuật: các nghiên cứu trước đây hoặc tiếp cận thuần túy kinh tế, hoặc gộp chung sáp nhập với mua lại/hợp nhất, hoặc chưa phân định ranh giới pháp lý giữa sáp nhập tự nguyện theo cơ chế thị trường và sáp nhập bắt buộc theo chỉ định hành chính của Ngân hàng Nhà nước (NHNN). Luận án này tập trung độc lập, chuyên biệt vào hình thức sáp nhập tự nguyện giữa các NHTM CP, giải quyết triệt để mối quan hệ giữa ý chí tự do kinh doanh và sự can thiệp giám sát thận trọng của Nhà nước.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án mở rộng và làm sâu sắc thêm các hệ thống lý thuyết nền tảng trong khoa học pháp lý kinh tế:

1. Lý thuyết quyền tài sản của Wesley Newcomb Hohfeld: Vận dụng quan điểm trong tác phẩm "Fundamental Legal Conceptions as Applied in Judicial Reasoning", tài sản trong sáp nhập ngân hàng không đơn thuần là quan hệ giữa chủ thể với vật thể, mà là một hệ thống đa tầng gồm các quan hệ pháp lý phức hợp giữa các bên liên quan (quyền - right, nghĩa vụ - duty, đặc quyền - privilege, và năng lực pháp lý - power). Luận án chứng minh giao dịch sáp nhập NHTM CP là quá trình chuyển giao toàn diện tổng thể các quan hệ quyền và nghĩa vụ tài sản từ ngân hàng bị sáp nhập sang ngân hàng nhận sáp nhập.
2. Lý thuyết trung gian tài chính và quản trị rủi ro tín dụng của Ludwig von Mises (1912): Luận án phát triển luận điểm bản chất hoạt động ngân hàng là sự dàn xếp rủi ro giữa bên cấp tín dụng và bên gửi tiền. Khi sáp nhập, rủi ro tín dụng và rủi ro thanh khoản có thể tích tụ, đòi hỏi pháp luật phải thiết lập cơ chế giám sát an toàn vốn bổ sung.
3. Lý thuyết thông tin bất cân xứng (Asymmetric Information) và Rủi ro đạo đức (Moral Hazard): Luận án chứng minh sự thiếu minh bạch thông tin tài chính trước sáp nhập là nguyên nhân trực tiếp dẫn tới định giá sai lệch và xâm phạm quyền lợi của cổ đông thiểu số cùng người gửi tiền.
4. Lý thuyết tự do hợp đồng và Lý thuyết bảo vệ cổ đông thiểu số: Xác lập ranh giới can thiệp của pháp luật nhằm bảo đảm sự bình đẳng ý chí giữa các định chế tham gia giao dịch.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp đa tầng giữa lý thuyết pháp lý và thực tiễn tài chính ngân hàng, xác định 8 thành tố cốt lõi của cấu trúc pháp luật sáp nhập NHTM CP:

• Nguyên tắc xác lập giao dịch sáp nhập (tự nguyện, bình đẳng, an toàn hệ thống).
• Điều kiện và tiêu chuẩn kỹ thuật an toàn vốn đối với ngân hàng tham gia sáp nhập.
• Thẩm quyền phê duyệt nội bộ (Đại hội đồng cổ đông) và thẩm quyền chấp thuận quản lý Nhà nước (NHNN).
• Quy chuẩn pháp lý của Hợp đồng sáp nhập và Đề án sáp nhập.
• Trình tự, thủ tục hành chính và tố tụng nội bộ khi thực hiện sáp nhập.
• Cơ chế bảo đảm quyền và chuyển giao nghĩa vụ pháp lý đối với khách hàng, người gửi tiền và người lao động.
• Phương pháp luận định giá tài sản ngân hàng và cổ phiếu hoán đổi.
• Cơ chế giải quyết tranh chấp phát sinh và quản trị rủi ro hậu sáp nhập.

Điều kiện biên (boundary conditions) của khung phân tích được giới hạn chặt chẽ: chỉ áp dụng đối với các giao dịch sáp nhập tự nguyện giữa các NHTM CP tại Việt Nam, không bao hàm các TCTD phi ngân hàng hay các biện pháp sáp nhập bắt buộc/mua lại bắt buộc 0 đồng của cơ quan quản lý.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Nghiên cứu đứng trên lập trường bản thể luận hiện thực phê phán (critical realism) và phương pháp luận duy vật biện chứng, duy vật lịch sử của chủ nghĩa Mác - Lênin. Thiết kế nghiên cứu áp dụng phương pháp tiếp cận đa chiều (mixed-methods qualitative approach) kết hợp chặt chẽ giữa phân tích quy phạm pháp lý (doctrinal legal research) và phân tích thực chứng kinh tế - pháp lý (empirical legal studies). Thiết kế đa tầng được vận hành thông qua việc khảo cứu văn bản pháp luật, phân tích dữ liệu thống kê hệ thống ngân hàng và mổ xẻ các tình huống thực tế (case study) điển hình.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình nghiên cứu bảo đảm tính nghiêm ngặt học thuật cao:

• Phương pháp hệ thống hóa và phân tích quy phạm: Rà soát, đối chiếu toàn bộ các đạo luật chuyên ngành điều chỉnh hoạt động ngân hàng và doanh nghiệp tại Việt Nam từ năm 2004 đến 2020.
• Phương pháp luật học so sánh (Comparative Law): Đối chiếu quy chế EC Merger Regulation số 139/2004 ngày 20/01/2004 của Châu Âu, mô hình ngân hàng bắc cầu (Bridge Bank) của Cơ quan Bảo hiểm Tiền gửi Liên bang Mỹ (FDIC), và mô hình "Mạng an toàn tài chính" (Financial Safety Net) của Hàn Quốc để rút ra bài học lập pháp cho Việt Nam.
• Phương pháp nghiên cứu tình huống điển hình: Mổ xẻ chi tiết thương vụ Ngân hàng TMCP Nhà Hà Nội (Habubank - HBB) sáp nhập vào Ngân hàng TMCP Sài Gòn - Hà Nội (SHB) năm 2012, thương vụ MDB sáp nhập vào Maritime Bank, thương vụ hợp nhất 3 ngân hàng (SCB - Đệ Nhất - Tín Nghĩa).
• Tam giác đạc dữ liệu (Data triangulation): Kết hợp số liệu công bố từ NHNN, báo cáo tài chính đã kiểm toán của các NHTM CP, tài liệu từ Ủy ban Giám sát Tài chính Quốc gia và Bảo hiểm Tiền gửi Việt Nam.

Data và phân tích

Dữ liệu nghiên cứu bao quát các chỉ tiêu định lượng và định tính quan trọng:

• Tập mẫu thống kê toàn diện sự suy giảm số lượng NHTM từ 1997 đến ngày 31/12/2019: từ hơn 51 NHTM CP xuống còn 31 NHTM CP, 04 NHTM Nhà nước nắm giữ trên 50% vốn, 61 chi nhánh/ngân hàng 100% vốn nước ngoài và 02 ngân hàng liên doanh.
• Thống kê chi tiết diễn biến nợ xấu của hệ thống NHTM Việt Nam đến ngày 30/09/2021 và các giai đoạn tái cơ cấu 2011 - 2016.
• Dữ liệu chi phí chi trả tiền gửi và kỹ thuật M&A qua ngân hàng bắc cầu của Mỹ năm 2008.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Luận án làm sáng tỏ 5 nhóm phát hiện mang tính đột phá về mặt khoa học:

Thứ nhất, luận án chỉ ra sự tồn tại của xung đột quy phạm và thiếu đồng bộ nghiêm trọng giữa các luật điều chỉnh. Tác giả trích dẫn khẳng định: "Pháp luật sáp nhập ngân hàng TMCP Việt Nam liên quan đến nhiều lĩnh vực pháp luật khác nhau, nhất là Luật các TCTD và cần phải hoàn thiện đồng bộ các luật này chứ không chỉ hoàn thiện Luật các TCTD". Luật Cạnh tranh 2018 (Khoản 2 Điều 29) và Luật Doanh nghiệp 2020 (Khoản 1 Điều 201) quy định sáp nhập theo hướng một doanh nghiệp chuyển toàn bộ tài sản, quyền, nghĩa vụ sang doanh nghiệp khác và chấm dứt tồn tại; tuy nhiên Luật Các tổ chức tín dụng lại chưa quy định cụ thể các trình tự chuyển giao nghĩa vụ tài chính đặc thù của hoạt động ngân hàng.

Thứ hai, luận án chứng minh pháp luật hiện hành bộc lộ lỗ hổng lớn trong bảo vệ cổ đông thiểu số và người gửi tiền. Tác giả viện dẫn nhận định của Hoàng Thu Hằng: "Trong khoảng thời gian dài, pháp luật chưa trở thành công cụ hữu hiệu cho hoạt động sáp nhập NHTM ở Việt Nam... Các quy định pháp luật chưa thực sự bảo vệ quyền và lợi ích của các thành viên (chủ sở hữu NHTM) nhỏ trong trường hợp NHTM tham gia sáp nhập". Hiện tượng thông tin bất cân xứng khiến các cổ đông nhỏ không có đủ dữ liệu để đánh giá tỷ lệ hoán đổi cổ phiếu khi sáp nhập.

Thứ ba, phát hiện thực trạng nợ xấu tiềm ẩn bị che giấu khi sáp nhập tự nguyện. Điển hình trong vụ việc HBB sáp nhập vào SHB năm 2012, các khoản nợ xấu thực tế phát sinh từ các khoản cho vay lớn (như Vinashin) chưa được kiểm toán và phân loại chuẩn xác theo giá trị thị trường, dẫn đến ngân hàng nhận sáp nhập (SHB) phải gánh chịu gánh nặng tài chính kéo dài nhiều năm sau đó.

Thứ tư, sự thiếu vắng quy chuẩn kỹ thuật định giá tài sản ngân hàng. Chưa có một thông tư liên tịch hay hướng dẫn chuyên biệt nào về phương pháp định giá các tài sản vô hình, giá trị thương hiệu và danh mục dư nợ rủi ro của NHTM CP khi tham gia sáp nhập.

Thứ năm, mô hình giám sát thanh tra tuân thủ truyền thống hoàn toàn bất cập trong kỷ nguyên ngân hàng số. Luận án trích dẫn phân tích: "Nếu chỉ áp dụng phương pháp thanh tra, giám sát tuân thủ đơn thuần khó có thể phát hiện và phòng ngừa rủi ro một cách hữu hiệu. Điều này đòi hỏi Thanh tra ngân hàng với mục tiêu đảm bảo an toàn hệ thống cũng phải thực hiện giám sát trên cơ sở rủi ro để có thể đánh giá tổng thể rủi ro của các ngân hàng TMCP cũng như của toàn hệ thống ngân hàng".

Implications đa chiều

• Về mặt lý luận: Cung cấp hệ thống khái niệm, đặc điểm và cơ chế điều chỉnh pháp luật hoàn chỉnh đối với sáp nhập NHTM CP, làm phong phú giáo trình và khoa học Luật Kinh tế tại Việt Nam.
• Về mặt lập pháp: Kiến nghị xây dựng Nghị định riêng của Chính phủ về sáp nhập các TCTD; sửa đổi, bổ sung Luật Các tổ chức tín dụng để tương thích với Luật Doanh nghiệp 2020 và Luật Cạnh tranh 2018.
• Về mặt thực thi: Đề xuất NHNN thành lập Hội đồng định giá độc lập bắt buộc trong các thương vụ sáp nhập; thiết lập quy chế công bố thông tin bắt buộc đối với tỷ lệ nợ xấu thực tế và danh mục đầu tư trước khi tổ chức Đại hội đồng cổ đông thông qua phương án sáp nhập.
• Về ứng dụng công nghệ: Thiết lập hành lang pháp lý cho hoạt động thẩm định công nghệ thông tin (IT due diligence) và kiểm soát rủi ro an ninh mạng khi hợp nhất dữ liệu khách hàng trong bối cảnh cách mạng công nghiệp 4.0.

Limitations và Future Research

Luận án nhìn nhận một cách khách quan các giới hạn nghiên cứu:

• Giới hạn phạm vi: Đề tài chủ động khu biệt vào hình thức sáp nhập tự nguyện giữa các NHTM CP, không mở rộng nghiên cứu sâu đối với các hình thức sáp nhập bắt buộc, hợp nhất, mua lại hoặc sáp nhập giữa NHTM CP với các TCTD phi ngân hàng (như công ty tài chính, công ty cho thuê tài chính).
• Giới hạn thời gian: Dữ liệu thực tiễn và văn bản quy phạm pháp luật tập trung chủ yếu đến năm 2020.
• Giới hạn tiếp cận dữ liệu: Một số dữ liệu chi tiết về phân loại nợ nội bộ và thỏa thuận mật giữa các cổ đông lớn trong một số thương vụ chưa được tiếp cận đầy đủ do quy định bảo mật ngân hàng.

Chương trình nghiên cứu tương lai (Future research agenda):

1. Nghiên cứu cơ chế pháp lý xử lý các ngân hàng thương mại được kiểm soát đặc biệt và chuyển giao bắt buộc theo cơ chế thị trường.
2. Hoàn thiện khung pháp lý M&A xuyên biên giới đối với các NHTM CP Việt Nam trong bối cảnh hội nhập tài chính khu vực ASEAN.
3. Nghiên cứu tác động của công nghệ tài chính (Fintech) và tài sản số đối với định giá và sáp nhập ngân hàng số.
4. Cơ chế giải quyết tranh chấp sáp nhập ngân hàng thông qua trọng tài thương mại quốc tế.

Tác động và ảnh hưởng

Luận án tạo ra tác động lan tỏa trên nhiều phương diện:

• Tác động học thuật: Trở thành tài liệu tham khảo nền tảng cho các viện nghiên cứu, trường đại học đào tạo chuyên ngành Luật Kinh tế, Tài chính - Ngân hàng; mở ra hướng nghiên cứu mới về luật ngân hàng an toàn.
• Tác động chính sách: Cung cấp cơ sở lý luận và luận cứ khoa học trực tiếp cho Ban soạn thảo Luật Các tổ chức tín dụng (sửa đổi), cơ quan Thanh tra Giám sát Ngân hàng (NHNN) trong việc hoàn thiện các thông tư hướng dẫn về tổ chức lại TCTD.
• Tác động đối với ngành ngân hàng: Hướng dẫn các NHTM CP thiết lập quy trình chuẩn bị hồ sơ, thẩm định pháp lý (legal due diligence), định giá tài sản và phương án bảo vệ quyền lợi người lao động khi xây dựng đề án sáp nhập.
• Lợi ích xã hội: Bảo vệ tối đa quyền tài sản của hàng triệu người gửi tiền, củng cố niềm tin của công chúng vào sự lành mạnh và ổn định của hệ thống ngân hàng thương mại.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh, học viên cao học và giảng viên: Tiếp cận hệ thống luận điểm lý thuyết vững chắc, phương pháp luận nghiên cứu luật học so sánh và nguồn tài liệu tham khảo phong phú.
• Các nhà hoạch định chính sách và cơ quan quản lý (NHNN, Bộ Tư pháp, Ủy ban Chứng khoán Nhà nước): Nắm bắt các lỗ hổng lập pháp để ban hành các quy định pháp lý đồng bộ, minh bạch.
• Hội đồng quản trị, Ban điều hành các NHTM CP: Nhận diện đầy đủ các rủi ro pháp lý, nghĩa vụ công bố thông tin và quy trình quản trị hậu sáp nhập để bảo đảm thương vụ diễn ra an toàn.
• Cổ đông thiểu số và khách hàng gửi tiền: Nâng cao nhận thức pháp lý về các quyền yêu cầu mua lại cổ phần, quyền được cung cấp thông tin minh bạch và quyền được bảo toàn tiền gửi khi ngân hàng thực hiện sáp nhập.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì? Trả lời: Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất là việc vận dụng sáng tạo Lý thuyết quyền tài sản của Wesley Newcomb Hohfeld để giải mã bản chất pháp lý của giao dịch sáp nhập NHTM CP. Luận án chứng minh sáp nhập không chỉ là sự chuyển dịch cơ học quyền sở hữu tài sản hữu hình, mà là sự chuyển giao toàn diện một hệ thống quan hệ pháp lý phức hợp bao gồm các quyền tài sản, nghĩa vụ nợ, quyền năng kiểm soát và các đặc quyền kinh doanh sang thực thể nhận sáp nhập, từ đó đòi hỏi pháp luật phải có cơ chế bảo hộ đa tầng tương ứng.

2. Điểm mới về phương pháp nghiên cứu so với các công trình trước đây là gì? Trả lời: Khác với các nghiên cứu của Phan Diên Vỹ (2013) hay Nguyễn Quỳnh Hoa (2014) vốn chỉ sử dụng phương pháp thống kê kinh tế thuần túy, hoặc nghiên cứu của Phạm Minh Sơn (2016) chỉ phân tích quy phạm pháp luật tĩnh, luận án này kết hợp phương pháp luật học so sánh quốc tế (đối chiếu mô hình FDIC của Mỹ và Mạng an toàn tài chính Hàn Quốc) với phương pháp nghiên cứu tình huống thực chứng sâu sắc (case study vụ Habubank sáp nhập SHB năm 2012), kết nối trực tiếp giữa lý thuyết pháp lý với thực tế vận hành thị trường.

3. Phát hiện bất ngờ nhất từ dữ liệu thực chứng của luận án là gì? Trả lời: Phát hiện bất ngờ nhất là trong các thương vụ sáp nhập tự nguyện giai đoạn 2011 - 2016, động cơ "tự nguyện" của các NHTM CP thường bị chi phối mạnh mẽ bởi áp lực thanh khoản nội bộ và sức ép xử lý nợ xấu tiềm ẩn hơn là mục tiêu mở rộng thị phần đơn thuần. Sự thiếu vắng quy trình định giá tài sản chuẩn hóa đã khiến một số ngân hàng nhận sáp nhập phải mất từ 5 đến 7 năm mới có thể trích lập dự phòng và xử lý dứt điểm các khoản nợ xấu "kế thừa" từ ngân hàng bị sáp nhập.

4. Luận án có cung cấp quy trình/khung pháp lý nhân rộng được không? Trả lời: Có. Luận án đã phác thảo chi tiết một khung quy trình chuẩn hóa gồm 6 bước thực thi sáp nhập tự nguyện (từ giai đoạn đàm phán bảo mật, thẩm định pháp lý/tài chính, lập đề án và hợp đồng sáp nhập, thông qua Đại hội đồng cổ đông, xin chấp thuận của NHNN đến giai đoạn đăng ký kinh doanh và tích hợp hệ thống) kèm theo các điều khoản mẫu bảo vệ quyền của người gửi tiền và người lao động.

5. Chương trình nghiên cứu 10 năm tiếp theo được vạch ra như thế nào? Trả lời: Trọng tâm nghiên cứu trong thập kỷ tới hướng vào việc xây dựng khung pháp lý điều chỉnh các thương vụ sáp nhập ngân hàng số thế hệ mới, cơ chế bảo vệ dữ liệu cá nhân của khách hàng khi tích hợp hệ sinh thái số ngân hàng, và việc tích hợp các tiêu chuẩn M&A xanh (Green Banking M&A) theo cam kết phát triển bền vững quốc tế.

Kết luận

Công trình nghiên cứu luận án tiến sĩ của Phan Ngọc Hà đã đúc kết các đóng góp khoa học và thực tiễn mang tính then chốt:

1. Xác lập hệ thống cơ sở lý luận khoa học, toàn diện và chuyên sâu về bản chất pháp lý, đặc điểm và cơ chế điều chỉnh pháp luật đối với sáp nhập tự nguyện giữa các NHTM CP tại Việt Nam.
2. Nhận diện chuẩn xác 5 nhóm bất cập lớn của hệ thống pháp luật hiện hành, nổi bật là sự xung đột quy phạm giữa Luật Các tổ chức tín dụng, Luật Doanh nghiệp và Luật Cạnh tranh, cùng sự thiếu hụt quy định bảo vệ cổ đông thiểu số và người gửi tiền.
3. Rút ra các bài học kinh nghiệm quốc tế giá trị từ mô hình ngân hàng bắc cầu của Mỹ và mạng an toàn tài chính của Hàn Quốc có khả năng thích ứng cao với điều kiện thể chế của Việt Nam.
4. Đề xuất nhóm giải pháp lập pháp mang tính đột phá: xây dựng Nghị định chuyên biệt về sáp nhập TCTD, chuẩn hóa quy trình định giá tài sản ngân hàng và chuyển giao nghĩa vụ nợ.
5. Đề xuất đổi mới phương thức thanh tra, chuyển dịch từ kiểm tra tuân thủ hành chính sang cơ chế giám sát trên cơ sở rủi ro (risk-based supervision) toàn diện, bảo đảm an toàn tuyệt đối cho hệ thống ngân hàng thương mại quốc gia trong kỷ nguyên số hóa.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Tổng quan về tình hình nghiên cứu và cơ sở lý thuyết nghiên cứu của luận án. Chương 2: Những vấn đề lý luận về sáp nhập ngân hàng thương mại cổ phần và pháp luật sáp nhập ngân hàng thương mại cổ phần. Chương 3: Thực trạng pháp luật và thực tiễn thực hiện pháp luật về sáp nhập ngân hàng thương mại cổ phần ở Việt Nam. Chương 4: Định hướng, giải pháp hoàn thiện pháp luật và nâng cao hiệu quả thực hiện pháp luật về sáp nhập ngân hàng thương mại cổ phần ở Việt Nam hiện nay.

12 Chƣơng 1 TỔNG QUAN VỀ TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ THUYẾT NGHIÊN CỨU CỦA LUẬN ÁN 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu của luận án 1. Các nghiên cứu lý luận về sáp nhập ngân hàng thương mại cổ phần và pháp luật về sáp nhập ngân hàng thương mại cổ phần 1. Các nghiên cứu lý luận về sáp nhập ngân hàng thương mại cổ phần Sáp nhập trong lĩnh vực ngân hàng mang lại nhiều lợi ích tới nền kinh tế của mỗi quốc gia.

Các cuộc khủng hoảng của ngân hàng đều có tác động đến các nền kinh tế thế giới; do đó, có các chính sách khác nhau để phối hợp tới nền kinh tế của từng nước thông qua tái cấu trúc ngân hàng nói chung và sáp nhập các ngân hàng TMCP nói riêng. Trong thời gian qua, đã có ngân hàng lớn trên thế giới phá sản làm cho nền kinh tế thế giới bị ảnh hưởng trầm trọng, Thị trường tài chính của Việt Nam phát triển nhưng chưa đáp ứng tốt hơn nhu cầu về dịch vụ tài chính, ngân hàng của nền kinh tế trong nước và yêu cầu hội nhập kinh tế quốc tế. Hầu hết, các công trình nghiên cứu trước đây có thể đề cập tới lý thuyết chung về sáp nhập NHTM liên quan đến chuyên ngành kinh tế hoặc nghiên cứu pháp luật về mua bán, sáp nhập, hợp nhất NHTM nhưng chưa nghiên cứu sâu pháp luật về sáp nhập ngân hàng TMCP ở Việt Nam. Vì vậy, pháp luật về sáp nhập ngân hàng TMCP ở Việt Nam luôn là đề tài cho các học giả, các chuyên gia nghiên cứu trong và ngoài nước tiếp tục nghiên cứu; nghiên cứu chuyên sâu hơn để làm rõ những vấn đề lý luận về pháp luật sáp nhập ngân hàng TMCP, có những giải pháp cho việc sáp nhập ngân hàng TMCP ở Việt Nam trong thời gian đến để phù hợp hơn với tình hình thực tế hiện nay.

Trong quá trình hội nhập kinh tế quốc tế, trước các tác động và yêu cầu phải tuân thủ các quy luật của nền kinh tế thị trường, các ngân hàng TMCP ở 13 Việt Nam luôn đối mặt với thách thức, cạnh tranh mọi mặt và đứng trước việc mất khả năng thanh toán, các khoản nợ xấu ngày càng lớn hoặc có nguy cơ lâm vào tình trạng phá sản… Từ thực tiễn kinh doanh cho thấy, khi ngân hàng TMCP lâm vào tình trạng phá sản thì sẽ ảnh hưởng đến hoạt động của cả hệ thống ngân hàng. Trên thực tế, điều này đã xảy ra ở một số nước, gây ảnh hưởng đến cả hệ thống kinh tế, môi trường kinh doanh cũng như quyền lợi của người gửi tiền tại các quốc gia này [43]. Trong công trình nghiên cứu “Pháp luật về mua lại và sáp nhập NHTM ở Việt Nam hiện nay”, luận án tiến sĩ luật tại Học viện Khoa học xã hội năm 2016 của tác giả Phạm Minh Sơn viết: Sáp nhập doanh nghiệp có thể được hiểu là việc một hoặc một số doanh nghiệp chuyển toàn bộ tài sản, quyền, nghĩa vụ và lợi ích hợp pháp của mình sang một doanh nghiệp khác và sẽ chấm dứt sự tồn tại của doanh nghiệp bị sáp nhập. Cho nên, doanh nghiệp nhận sáp nhập sẽ kế thừa các quyền, lợi ích hợp pháp, đồng thời chịu trách nhiệm về các nghĩa vụ và cam kết của chính doanh nghiệp bị sáp nhập đó.

Ngoài ra, tác giả Phạm Minh Sơn còn đưa ra nhận định về sáp nhập NHTM được hiểu là việc một hoặc một số NHTM sáp nhập vào một NHTM bằng cách chuyển toàn bộ tài sản, quyền, nghĩa vụ và lợi ích hợp pháp sang NHTM nhận sáp nhập và chấm chấm dứt sự tồn tại của NHTM bị sáp nhập [107, tr. Công trình nghiên cứu “Pháp luật về hợp nhất, sáp nhập NHTM ở Việt Nam”, đề tài nghiên cứu khoa học cấp Học viện Tài chính của tác giả Hoàng Thu Hằng viết: Sáp nhập NHTM là một biện pháp tổ chức lại NHTM; một hoặc một số NHTM cùng loại (NHTM bị sáp nhập) có thể sáp nhập vào một NHTM khác (NHTM nhận sáp nhập) bằng cách chuyển toàn 14 bộ tài sản, quyền, nghĩa vụ và lợi ích hợp pháp sang sáp NHTM nhận sáp nhập và chấm dứt sự tồn tại của NHTM bị sáp nhập [52]. Tại đề tài nghiên cứu “Khía cạnh pháp lý của hoạt động sáp nhập và mua lại các tổ chức tài chính ở Việt Nam”, luận văn Thạc sĩ luật học tại Khoa Luật thuộc Đại học Quốc gia Hà Nội năm 2009 của tác giả Nguyễn Thị Mai Hương viết: Hoạt động sáp nhập của tổ chức tài chính là hành vi mang tính tự nguyện. Việc thực hiện giao dịch trong trường hợp này thường được sự đồng ý của cổ đông để chia sẻ rủi ro có liên quan đến việc sáp nhập hoặc có thể với hình thức là chi trả tiền mặt để đạt được mục tiêu cuối cùng là sáp nhập [60].

Đề tài “Hoạt động mua bán và sáp nhập trong lĩnh vực ngân hàng ở Việt Nam” là đề tài nghiên cứu khoa học cấp Học viện năm 2014 của nhóm các tác giả, trong đó tác giả Đinh Xuân Hạng làm chủ nhiệm đề tài. Công trình này đóng góp một số phương thức tiếp cận khác nhau về hoạt động mua bán và sáp nhập ngân hàng TMCP nhưng phạm vi nghiên cứu tương đối rộng, vừa mua bán, vừa sáp nhập trong lĩnh vực ngân hàng. Đề tài “Sáp nhập, hợp nhất và mua bán ngân hàng TMCP Việt Nam” là luận án Tiến sĩ của tác giả Phan Diên Vỹ năm 2013. Tác giả Phan Diên Vỹ đã nghiên cứu hiệu quả những tác động của sáp nhập ngân hàng TMCP.

Để làm rõ thêm hoạt động sáp nhập ngân hàng TMCP Việt Nam, tác giả đã nghiên cứu, phân tích, đánh giá hoạt động này của vài nước phát triển, một số ngân hàng trong khu vực có tính tương đồng với các TMCP Việt Nam và dựa vào những kinh nghiệm một số ngân hàng trên thế giới để rút ra bài học kinh nghiệm, có thể vận dụng cho các ngân hàng TMCP Việt Nam trong giai đoạn hiện nay. Luận án Tiến sĩ chuyên ngành kinh tế “Tái cấu trúc các NHTM Việt 15 Nam” của tác giả Nguyễn Quỳnh Hoa năm 2014 tại Trường Đại học Ngân hàng thành phố Hồ Chí Minh đã nghiên cứu cơ sở lý luận về tái cấu trúc hệ thống NHTM. “Luận án đã nêu được các khái niệm, chức năng, các hoạt động cơ bản, các nhân tố ảnh hưởng đến hoạt động của NHTM; vai trò của ngân hàng trung ương trong quá trình tái cấu trúc hệ thống NHTM; kinh nghiệm quốc tế về tái cấu trúc hệ thống NHTM” [54]. Các nghiên cứu lý luận pháp luật về sáp nhập ngân hàng thương mại cổ phần Trong công trình nghiên cứu “Pháp luật về mua lại và sáp nhập NHTM ở Việt Nam hiện nay”, luận án Tiến sĩ Luật học tại Học viện Khoa học xã hội năm 2016 của tác giả Phạm Minh Sơn, khái niệm: Pháp luật về sáp nhập ngân hàng TMCP được hiểu là tổng hợp các quy phạm pháp luật do Nhà nước ban hành và bảo đảm thực hiện để điều chỉnh các quan hệ xã hội phát sinh trong quá trình thực hiện sáp nhập ngân hàng TMCP; những nội dung điều chỉnh chủ yếu của pháp luật về sáp nhập ngân hàng TMCP; xác định tiêu chuẩn, điều kiện sáp nhập; xác định trình tự, thủ tục sáp nhập; xác định hệ quả pháp lý khi sáp nhập; xác định giải quyết tranh chấp khi sáp nhập [107].

Trong công trình nghiên cứu “Pháp luật về hợp nhất, sáp nhập NHTM ở Việt Nam”, đề tài nghiên cứu khoa học cấp Học viện Tài chính của tác giả Hoàng Thu Hằng, khái niệm: Pháp luật về hoạt động sáp nhập ngân hàng TMCP là hệ thống các quy phạm pháp luật của Nhà nước điều chỉnh các quan hệ xã hội phát sinh trong quá trình ngân hàng TMCP thực hiện sáp nhập vào ngân hàng TMCP khác, cùng ngân hàng TMCP khác tạo thành ngân hàng TMCP mới [52]. Các bộ phận của pháp luật về hoạt động sáp nhập ngân hàng TMCP 16 gồm: “Thứ nhất, bộ phận pháp luật về chủ thể thực hiện, tổ chức bảo hiểm tiền gửi, ngân hàng TMCP, các tổ chức có chức năng giám sát tài chính khác. Thứ hai, bộ phận pháp luật về nội dung hoạt động sáp nhập ngân hàng TMCP. Thứ ba, bộ phận pháp luật về giải quyết tranh chấp phát sinh từ hoạt động sáp nhập ngân hàng TMCP.

Nội dung pháp luật về hoạt động sáp nhập ngân hàng TMCP quy định địa vị pháp lý của các chủ thể quản lý Nhà nước về ngân hàng nói chung và về hoạt động sáp nhập ngân hàng TMCP nói riêng; quy định địa vị pháp lý của các chủ thể tham gia quan hệ xã hội phát sinh trong quá trình thực hiện sáp nhập ngân hàng TMCP; quy định nguyên tắc thực hiện sáp nhập; quy định việc xác định thị phần của ngân hàng TMCP khi thực hiện sáp nhập; xác định tài sản của ngân hàng TMCP khi thực hiện sáp nhập; điều kiện thực hiện sáp nhập ngân hàng TMCP; quy định thủ tục sáp nhập ngân hàng TMCP; quy định về quản lý ngân hàng TMCP sau khi sáp nhập; quy định về giải quyết tranh chấp phát sinh trong quá trình thực hiện sáp nhập ngân hàng TMCP; xử lý vi phạm pháp luật trong quá trình thực hiện sáp nhập ngân hàng TMCP” [52]… 1. Tình hình nghiên cứu thực trạng pháp luật về sáp nhập ngân hàng thương mại cổ phần Ở Việt Nam hiện nay, có nhiều công trình nghiên cứu liên quan về sáp nhập NHTM, thực trạng pháp luật về sáp nhập NHTM. Các công trình nghiên cứu này đều phù hợp với đối tượng, phạm vi nghiên cứu ở từng giai đoạn khác nhau, đề cập về thực trạng sáp nhập ngân hàng TMCP, pháp luật về sáp nhập ngân hàng TMCP. Có thể liệt kê một số công trình tiêu biểu, nổi bật cụ thể như sau: Đề tài “Pháp luật về mua lại và sáp nhập NHTM ở Việt Nam hiện nay” là luận án Tiến sĩ Luật học của tác giả Phạm Minh Sơn năm 2016, luận án nêu lên những nội dung cũng như những tồn tại, hạn chế như khung pháp lý điều chỉnh hoạt động sáp nhập nói chung còn thiếu và chưa cụ thể, còn nhiều bất cập.