Chương 1: Tổng quan về tình hình nghiên cứu và cơ sở lý thuyết nghiên cứu của luận án. Chương 2: Những vấn đề lý luận về sáp nhập ngân hàng thương mại cổ phần và pháp luật sáp nhập ngân hàng thương mại cổ phần. Chương 3: Thực trạng pháp luật và thực tiễn thực hiện pháp luật về sáp nhập ngân hàng thương mại cổ phần ở Việt Nam. Chương 4: Định hướng, giải pháp hoàn thiện pháp luật và nâng cao hiệu quả thực hiện pháp luật về sáp nhập ngân hàng thương mại cổ phần ở Việt Nam hiện nay.
12 Chƣơng 1 TỔNG QUAN VỀ TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ THUYẾT NGHIÊN CỨU CỦA LUẬN ÁN 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu của luận án 1. Các nghiên cứu lý luận về sáp nhập ngân hàng thương mại cổ phần và pháp luật về sáp nhập ngân hàng thương mại cổ phần 1. Các nghiên cứu lý luận về sáp nhập ngân hàng thương mại cổ phần Sáp nhập trong lĩnh vực ngân hàng mang lại nhiều lợi ích tới nền kinh tế của mỗi quốc gia.
Các cuộc khủng hoảng của ngân hàng đều có tác động đến các nền kinh tế thế giới; do đó, có các chính sách khác nhau để phối hợp tới nền kinh tế của từng nước thông qua tái cấu trúc ngân hàng nói chung và sáp nhập các ngân hàng TMCP nói riêng. Trong thời gian qua, đã có ngân hàng lớn trên thế giới phá sản làm cho nền kinh tế thế giới bị ảnh hưởng trầm trọng, Thị trường tài chính của Việt Nam phát triển nhưng chưa đáp ứng tốt hơn nhu cầu về dịch vụ tài chính, ngân hàng của nền kinh tế trong nước và yêu cầu hội nhập kinh tế quốc tế. Hầu hết, các công trình nghiên cứu trước đây có thể đề cập tới lý thuyết chung về sáp nhập NHTM liên quan đến chuyên ngành kinh tế hoặc nghiên cứu pháp luật về mua bán, sáp nhập, hợp nhất NHTM nhưng chưa nghiên cứu sâu pháp luật về sáp nhập ngân hàng TMCP ở Việt Nam. Vì vậy, pháp luật về sáp nhập ngân hàng TMCP ở Việt Nam luôn là đề tài cho các học giả, các chuyên gia nghiên cứu trong và ngoài nước tiếp tục nghiên cứu; nghiên cứu chuyên sâu hơn để làm rõ những vấn đề lý luận về pháp luật sáp nhập ngân hàng TMCP, có những giải pháp cho việc sáp nhập ngân hàng TMCP ở Việt Nam trong thời gian đến để phù hợp hơn với tình hình thực tế hiện nay.
Trong quá trình hội nhập kinh tế quốc tế, trước các tác động và yêu cầu phải tuân thủ các quy luật của nền kinh tế thị trường, các ngân hàng TMCP ở 13 Việt Nam luôn đối mặt với thách thức, cạnh tranh mọi mặt và đứng trước việc mất khả năng thanh toán, các khoản nợ xấu ngày càng lớn hoặc có nguy cơ lâm vào tình trạng phá sản… Từ thực tiễn kinh doanh cho thấy, khi ngân hàng TMCP lâm vào tình trạng phá sản thì sẽ ảnh hưởng đến hoạt động của cả hệ thống ngân hàng. Trên thực tế, điều này đã xảy ra ở một số nước, gây ảnh hưởng đến cả hệ thống kinh tế, môi trường kinh doanh cũng như quyền lợi của người gửi tiền tại các quốc gia này [43]. Trong công trình nghiên cứu “Pháp luật về mua lại và sáp nhập NHTM ở Việt Nam hiện nay”, luận án tiến sĩ luật tại Học viện Khoa học xã hội năm 2016 của tác giả Phạm Minh Sơn viết: Sáp nhập doanh nghiệp có thể được hiểu là việc một hoặc một số doanh nghiệp chuyển toàn bộ tài sản, quyền, nghĩa vụ và lợi ích hợp pháp của mình sang một doanh nghiệp khác và sẽ chấm dứt sự tồn tại của doanh nghiệp bị sáp nhập. Cho nên, doanh nghiệp nhận sáp nhập sẽ kế thừa các quyền, lợi ích hợp pháp, đồng thời chịu trách nhiệm về các nghĩa vụ và cam kết của chính doanh nghiệp bị sáp nhập đó.
Ngoài ra, tác giả Phạm Minh Sơn còn đưa ra nhận định về sáp nhập NHTM được hiểu là việc một hoặc một số NHTM sáp nhập vào một NHTM bằng cách chuyển toàn bộ tài sản, quyền, nghĩa vụ và lợi ích hợp pháp sang NHTM nhận sáp nhập và chấm chấm dứt sự tồn tại của NHTM bị sáp nhập [107, tr. Công trình nghiên cứu “Pháp luật về hợp nhất, sáp nhập NHTM ở Việt Nam”, đề tài nghiên cứu khoa học cấp Học viện Tài chính của tác giả Hoàng Thu Hằng viết: Sáp nhập NHTM là một biện pháp tổ chức lại NHTM; một hoặc một số NHTM cùng loại (NHTM bị sáp nhập) có thể sáp nhập vào một NHTM khác (NHTM nhận sáp nhập) bằng cách chuyển toàn 14 bộ tài sản, quyền, nghĩa vụ và lợi ích hợp pháp sang sáp NHTM nhận sáp nhập và chấm dứt sự tồn tại của NHTM bị sáp nhập [52]. Tại đề tài nghiên cứu “Khía cạnh pháp lý của hoạt động sáp nhập và mua lại các tổ chức tài chính ở Việt Nam”, luận văn Thạc sĩ luật học tại Khoa Luật thuộc Đại học Quốc gia Hà Nội năm 2009 của tác giả Nguyễn Thị Mai Hương viết: Hoạt động sáp nhập của tổ chức tài chính là hành vi mang tính tự nguyện. Việc thực hiện giao dịch trong trường hợp này thường được sự đồng ý của cổ đông để chia sẻ rủi ro có liên quan đến việc sáp nhập hoặc có thể với hình thức là chi trả tiền mặt để đạt được mục tiêu cuối cùng là sáp nhập [60].
Đề tài “Hoạt động mua bán và sáp nhập trong lĩnh vực ngân hàng ở Việt Nam” là đề tài nghiên cứu khoa học cấp Học viện năm 2014 của nhóm các tác giả, trong đó tác giả Đinh Xuân Hạng làm chủ nhiệm đề tài. Công trình này đóng góp một số phương thức tiếp cận khác nhau về hoạt động mua bán và sáp nhập ngân hàng TMCP nhưng phạm vi nghiên cứu tương đối rộng, vừa mua bán, vừa sáp nhập trong lĩnh vực ngân hàng. Đề tài “Sáp nhập, hợp nhất và mua bán ngân hàng TMCP Việt Nam” là luận án Tiến sĩ của tác giả Phan Diên Vỹ năm 2013. Tác giả Phan Diên Vỹ đã nghiên cứu hiệu quả những tác động của sáp nhập ngân hàng TMCP.
Để làm rõ thêm hoạt động sáp nhập ngân hàng TMCP Việt Nam, tác giả đã nghiên cứu, phân tích, đánh giá hoạt động này của vài nước phát triển, một số ngân hàng trong khu vực có tính tương đồng với các TMCP Việt Nam và dựa vào những kinh nghiệm một số ngân hàng trên thế giới để rút ra bài học kinh nghiệm, có thể vận dụng cho các ngân hàng TMCP Việt Nam trong giai đoạn hiện nay. Luận án Tiến sĩ chuyên ngành kinh tế “Tái cấu trúc các NHTM Việt 15 Nam” của tác giả Nguyễn Quỳnh Hoa năm 2014 tại Trường Đại học Ngân hàng thành phố Hồ Chí Minh đã nghiên cứu cơ sở lý luận về tái cấu trúc hệ thống NHTM. “Luận án đã nêu được các khái niệm, chức năng, các hoạt động cơ bản, các nhân tố ảnh hưởng đến hoạt động của NHTM; vai trò của ngân hàng trung ương trong quá trình tái cấu trúc hệ thống NHTM; kinh nghiệm quốc tế về tái cấu trúc hệ thống NHTM” [54]. Các nghiên cứu lý luận pháp luật về sáp nhập ngân hàng thương mại cổ phần Trong công trình nghiên cứu “Pháp luật về mua lại và sáp nhập NHTM ở Việt Nam hiện nay”, luận án Tiến sĩ Luật học tại Học viện Khoa học xã hội năm 2016 của tác giả Phạm Minh Sơn, khái niệm: Pháp luật về sáp nhập ngân hàng TMCP được hiểu là tổng hợp các quy phạm pháp luật do Nhà nước ban hành và bảo đảm thực hiện để điều chỉnh các quan hệ xã hội phát sinh trong quá trình thực hiện sáp nhập ngân hàng TMCP; những nội dung điều chỉnh chủ yếu của pháp luật về sáp nhập ngân hàng TMCP; xác định tiêu chuẩn, điều kiện sáp nhập; xác định trình tự, thủ tục sáp nhập; xác định hệ quả pháp lý khi sáp nhập; xác định giải quyết tranh chấp khi sáp nhập [107].
Trong công trình nghiên cứu “Pháp luật về hợp nhất, sáp nhập NHTM ở Việt Nam”, đề tài nghiên cứu khoa học cấp Học viện Tài chính của tác giả Hoàng Thu Hằng, khái niệm: Pháp luật về hoạt động sáp nhập ngân hàng TMCP là hệ thống các quy phạm pháp luật của Nhà nước điều chỉnh các quan hệ xã hội phát sinh trong quá trình ngân hàng TMCP thực hiện sáp nhập vào ngân hàng TMCP khác, cùng ngân hàng TMCP khác tạo thành ngân hàng TMCP mới [52]. Các bộ phận của pháp luật về hoạt động sáp nhập ngân hàng TMCP 16 gồm: “Thứ nhất, bộ phận pháp luật về chủ thể thực hiện, tổ chức bảo hiểm tiền gửi, ngân hàng TMCP, các tổ chức có chức năng giám sát tài chính khác. Thứ hai, bộ phận pháp luật về nội dung hoạt động sáp nhập ngân hàng TMCP. Thứ ba, bộ phận pháp luật về giải quyết tranh chấp phát sinh từ hoạt động sáp nhập ngân hàng TMCP.
Nội dung pháp luật về hoạt động sáp nhập ngân hàng TMCP quy định địa vị pháp lý của các chủ thể quản lý Nhà nước về ngân hàng nói chung và về hoạt động sáp nhập ngân hàng TMCP nói riêng; quy định địa vị pháp lý của các chủ thể tham gia quan hệ xã hội phát sinh trong quá trình thực hiện sáp nhập ngân hàng TMCP; quy định nguyên tắc thực hiện sáp nhập; quy định việc xác định thị phần của ngân hàng TMCP khi thực hiện sáp nhập; xác định tài sản của ngân hàng TMCP khi thực hiện sáp nhập; điều kiện thực hiện sáp nhập ngân hàng TMCP; quy định thủ tục sáp nhập ngân hàng TMCP; quy định về quản lý ngân hàng TMCP sau khi sáp nhập; quy định về giải quyết tranh chấp phát sinh trong quá trình thực hiện sáp nhập ngân hàng TMCP; xử lý vi phạm pháp luật trong quá trình thực hiện sáp nhập ngân hàng TMCP” [52]… 1. Tình hình nghiên cứu thực trạng pháp luật về sáp nhập ngân hàng thương mại cổ phần Ở Việt Nam hiện nay, có nhiều công trình nghiên cứu liên quan về sáp nhập NHTM, thực trạng pháp luật về sáp nhập NHTM. Các công trình nghiên cứu này đều phù hợp với đối tượng, phạm vi nghiên cứu ở từng giai đoạn khác nhau, đề cập về thực trạng sáp nhập ngân hàng TMCP, pháp luật về sáp nhập ngân hàng TMCP. Có thể liệt kê một số công trình tiêu biểu, nổi bật cụ thể như sau: Đề tài “Pháp luật về mua lại và sáp nhập NHTM ở Việt Nam hiện nay” là luận án Tiến sĩ Luật học của tác giả Phạm Minh Sơn năm 2016, luận án nêu lên những nội dung cũng như những tồn tại, hạn chế như khung pháp lý điều chỉnh hoạt động sáp nhập nói chung còn thiếu và chưa cụ thể, còn nhiều bất cập.