Chương 1. Một số vấn đề chung về pháp luật phòng, chống tham nhũng, chống lãng phí trong đầu tư xây dựng cơ bản. Thực trạng pháp luật về phòng, chống tham nhũng, lãng phí và thực thi pháp luật PCTN, lãng phí trong đầu tư XDCB có sử dụng NSNN trên địa bàn tỉnh Bắc Giang. Quan điểm và giải pháp thực hiện pháp luật về phòng, chống tham nhũng, lãng phí trong ĐTXDCB có sử dụng NSNN qua thực tiễn tỉnh Bắc Giang.
8 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Chƣơng 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN THỰC HIỆN PHÁP LUẬT PHÒNG, CHỐNG THAM NHŨNG LÃNG PHÍ TRONG ĐẦU TƢ XÂY DỰNG CƠ BẢN 1. Vấn đề chung về tham nhũng, lãng phí 1. Khái niệm về tham nhũng, lãng phí 1. Khái niệm về tham nhũng Theo nghĩa rộng, tham nhũng được hiểu là hành vi của bất kỳ người nào có chức vụ, quyền hạn hoặc được giao nhiệm vụ, quyền hạn và lợi dụng chức vụ, quyền hạn, hoặc nhiệm vụ được giao để vụ lợi.
Theo Từ điển Tiếng Việt, tham nhũng là lợi dụng quyền hành để nhũng nhiễu nhân dân lấy của [16]. Ngân hàng phát triển Châu Á đưa ra hai định nghĩa về tham nhũng, định nghĩa thứ nhất “sự lạm dụng quyền lực công hoặc tư để thu lợi riêng”, định nghĩa thứ hai có nội dung toàn diện hơn, xác định tham nhũng là “hành động lạm dụng chức vụ để làm giàu bất chính hoặc bất hợp pháp cho bản thân hoặc cho những người thân cận của một bộ phận nhân viên ở cả khu vực công và khu vực tư hoặc để tạo cơ hội cho những kẻ khác làm như vậy” [1, tr. Theo nghĩa hẹp và là khái niệm được pháp luật Việt Nam quy định (tại Luật phòng, chống tham nhũng năm 2005), tham nhũng là hành vi của người có chức vụ, quyền hạn đã lợi dụng chức vụ, quyền hạn đó vì vụ lợi [11, Điều 2]. Người có chức vụ, quyền hạn chỉ giới hạn ở những người làm việc trong các cơ quan, tổ chức, đơn vị thuộc hệ thống chính trị; nói cách khác là ở các cơ quan, tổ chức, đơn vị có sử dụng ngân sách, vốn, tài sản của Nhà nước.
Việc giới hạn như vậy nhằm tập trung đấu tranh chống những hành vi tham nhũng ở khu vực xảy ra phổ biến nhất, chống có trọng tâm, trọng điểm, thích hợp với việc áp dụng các biện pháp phòng, chống 9 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com tham nhũng như: kê khai tài sản, công khai, minh bạch trong hoạt động của cơ quan, tổ chức, đơn vị, xử lý trách nhiệm của người đứng đầu. Như vậy, tham nhũng diễn ra rất đa dạng, phong phú, đó có thể là hành vi của một cá nhân có chức quyền, của tập thể lãnh đạo cơ quan tổ chức; tham nhũng có thể diễn ra trong nội bộ một cơ quan, đơn vị, có thể có sự cấu kết với tổ chức, đơn vị khác; hành vi tham nhũng có thể diễn ra trong cơ quan hành chính nhà nước, cơ quan lập pháp, cơ quan tư pháp; diễn ra trong các lĩnh vực quản lý nhà nước… Đặc biệt là những tác hại mà hành vi tham nhũng gây ra ảnh hưởng rất lớn đến sự minh bạch, vận hành dân chủ của các cơ quan nhà nước nói chung, các cơ quan hành chính nhà nước nói riêng. Nguyên nhân của các hành vi tham nhũng có thể là do sự thiếu đồng bộ, thống nhất của hệ thống chính sách, pháp luật; thủ tục hành chính rườm rà; công tác kiểm tra, giám sát công vụ thiếu chặt chẽ, thiếu hiệu quả; việc đấu tranh, xử lý các hành vi tham nhũng chưa nghiêm… Với cách tiếp cận nêu trên có thể thấy rằng đấu tranh phòng, chống tham nhũng là yêu cầu tất yếu để đảm bảo nền hành chính vận hành một cách có hiệu lực, hiệu quả, đáp ứng những đòi hỏi khách quan, minh bạch, dân chủ của bộ máy nhà nước. Do sự đa dạng, phong phú và tính chất phức tạp của hành vi tham nhũng nên việc đấu tranh phòng, chống tham nhũng có thể được thực hiện bằng nhiều biện pháp, phương pháp khác nhau.
Đấu tranh phòng, chống tham nhũng có thể thông qua việc hoàn thiện thể chế để phòng ngừa, xử lý và để cho người có chức vụ, quyền hạn không thể tham nhũng, không dám tham nhũng; thông qua việc tăng cường giáo dục đạo đức cho đội ngũ cán bộ, công chức nhằm đảm bảo sự trong sạch, liêm chính; thống qua các biện pháp công khai, minh bạch trong thực thi công vụ; xử lý nghiêm minh, kịp thời đối với các hành vi tham nhũng. Do đó phòng, chống tham nhũng là các biện pháp mà nhà nước áp 10 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com dụng phòng ngừa, ngăn chặn sự phát sinh các hành vi tham nhũng, phát hiện được và xử lý các hành vi tham nhũng. Do tính chất phổ biến của tham nhũng, đấu tranh phòng, chống tham nhũng từ lâu đã là mối quan tâm hàng đầu của tất cả các nhà nước trên thế giới. Tất cả các nhà nước trên thế giới, bất luận theo thể chế chính trị nào đều đã và đang tuyên chiến chống tham nhũng, bởi đơn giản tham nhũng phá hoại uy tín và đe dọa sự tồn vong của nhà nước.
Trong các quy định của pháp luật do nhà nước ban hành, trong đó có luật về phòng, chống tham nhũng. Pháp luật về phòng chống tham nhũng đó là tổng thể các quy phạm pháp luật do các cơ quan nhà nước có thẩm quyền ban hành nhằm xác định các biện pháp phòng ngừa, phát hiện, xử lý tham nhũng. Khái niệm về lãng phí Theo Luật thực hành tiết kiệm, chống lãng phí 2013, [9, Điều 3] Điều 3 qui định: Lãng phí là việc quản lý, sử dụng vốn, tài sản, lao động, thời gian lao động và tài nguyên không hiệu quả. Đối với lĩnh vực đã có định mức, tiêu chuẩn, chế độ do cơ quan nhà nước có thẩm quyền ban hành thì lãng phí là việc quản lý, sử dụng ngân sách nhà nước, vốn nhà nước, tài sản nhà nước, lao động, thời gian lao động trong khu vực nhà nước và tài nguyên vượt định mức, tiêu chuẩn, chế độ hoặc không đạt mục tiêu đã định.
Khái niệm pháp luật trong đầu tư xây dựng cơ bản có sử dụng ngân sách nhà nước Xuất phát từ nhận thức chung về pháp luật, và những luận giải nêu trên về đầu tư xây dựng cơ bản có sử dụng ngân sách nhà nước, có thể hiểu: pháp luật trong đầu tư xây dựng cơ bản có sử dụng NSNN là tổng thể các quy phạm pháp luật do các cơ quan nhà nước có thẩm quyền ban hành để điều 11 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com chỉnh những quan hệ xã hội phát sinh trong quá trình đầu tư XDCB và quản lý nhà nước đối với các loại hình đầu tư có sử dụng NSNN và là cơ sở để xác định vi phạm pháp luật trong lĩnh vực đầu tư XDCB có sử dụng NSNN. Đặc điểm của pháp luật trong đầu tư xây dựng cơ bản có sử dụng ngân sách nhà nước Mặc dù có những đặc trưng riêng nhưng pháp luật trong ĐTXDCB không phải là một hệ thống pháp luật biệt lập mà chỉ là một nội dung cụ thể của hệ thống pháp luật Việt Nam nói chung, có mối liên hệ chặt chẽ với các quy định về đầu tư, ngân sách, tài chính xây dựng, các quy định về tổ chức bộ máy nhà nước, về quyền hạn của các cơ quan nhà nước, cán bộ, công chức nhà nước, với các quy định pháp luật về xử phạt vi phạm hành chính, hợp tác quốc tế… Khi nghiên cứu pháp luật trong ĐTXDCB có thể thấy rằng: - Đặc điểm về hình thức: Pháp luật trong ĐTXDCB chỉ bao gồm các quy định do cơ quan nhà nước có thẩm quyền ban hành. Có nhiều cách thức thể hiện khác nhau các quy định pháp luật trong ĐTXDCB nhưng phổ biến nhất hiện nay là các quy định chung, các quy định có tính nguyên tắc, quy định về chủ trương được định ra trong nội dung của văn bản quy pháp pháp luật chuyên ngành như Luật Đầu tư, Luật Xây dựng, Luật Đấu thầu, Luật Nhà ở, Luật Qui hoạch đô thị, Luật Ngân sách…. Các quy định cụ thể như hình thức, thủ tục thực hiện, thẩm quyền được quy định cụ thể trong văn bản riêng, thường là văn bản có hiệu lực pháp lý thấp hơn để quy định chi tiết, hướng dẫn thi hành luật.
Có quy định một hoặc một nhóm vấn đề về đầu tư xây dựng cơ bản được quy định trong Nghị quyết riêng của Quốc hội [11]. Do đầu tư xây dựng cơ bản là một đặc thù nên Luật Đầu tư được coi là luật gốc vì quy định về khái niệm đầu tư; tuy nhiên, do tính đa dạng của xây dựng cơ bản, các văn bản pháp luật khác lại thể hiện các quan điểm, biện pháp đầu tư, cách thức sử dụng nguồn vốn ngân sách nhà 12 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com nước mỗi loại hình theo mỗi lĩnh vực đầu tư khác nhau, nó có mối quan hệ ràng buộc, liên kết chặt chẽ với nhau. - Đặc điểm về nội dung: Pháp luật trong ĐTXDCB là những quy tắc hành vi cho các chủ thể tham gia vào việc ĐTXDCB, ngoài ra còn bao gồm các nguyên tắc, các chủ trương, chính sách, kế hoạch ĐTXDCB của từng ngành, từng lĩnh vực, từng địa địa phương. Có thể chia thành hai nhóm nội dung chính là: Các quy định về quản lý nhà nước đối với hoạt động ĐTXDCB và các quy định về quy trình thủ tục thực hiện các hoạt động nghiệp vụ liên quan đến đầu tư XDCB.
Các nội dung cụ thể của pháp luật gồm: Nguyên tắc đầu tư; hình thức thực hiện; các yêu cầu, điều kiện tiêu chí xác định đầu tư xây dựng công trình có sử dụng ngân sách nhà nước; quyền và nghĩa vụ các bên, thủ tục thực hiện; các quy định về tổ chức bộ máy, nhân sự; về thanh tra, kiểm tra và xử lý vi phạm trong hoạt động ĐTXDCB. Các nội dung của pháp luật trong ĐTXDCB là nhằm đảm bảo cho các công trình đầu tư xây dựng được tiến hành đúng trình tự, thủ tục, có hiệu quả và phát huy mục đích sử dụng của công trình xây dựng, góp phần hạn chế các hành vi vi phạm pháp luật cũng như các biểu hiện tham nhũng, lãng phí, thất thoát. - Đặc điểm về phạm vi tác động, đối tượng điều chỉnh: Pháp luật trong ĐTXDCB tác động đến các cơ quan nhà nước, các tổ chức, cộng đồng và cá nhân sử dụng ngân sách nhà nước để tiến hành các hoạt động đầu tư xây dựng cơ bản.