Mở đầu, Kết luận và danh mục tài liệu tham khảo, luận văn đƣợc kết cấu bởi 3 chƣơng chính: Chƣơng 1: Những vấn đề lý luận chung về pháp luật kinh doanh nhà ở hình thành trong tƣơng lai Chƣơng 2: Thực trạng pháp luật và thực tiễn áp dụng pháp luật kinh doanh nhà ở hình thành trong tƣơng lai tại tỉnh Tiền Giang Chƣơng 3: Các kiến nghị và giải pháp hoàn thiện pháp luật và nâng cao hiệu quả áp dụng pháp luật kinh doanh nhà ở hình thành trong tƣơng lai tại tỉnh Tiền Giang 10 CHƢƠNG 1: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CHUNG VỀ PHÁP LUẬT KINH DOANH NHÀ Ở HÌNH THÀNH TRONG TƢƠNG LAI 1. Khái niệm, đặc điểm, phân loại, vai trò của nhà ở hình thành trong tƣơng lai 1. Khái niệm nhà ở hình thành trong tƣơng lai Theo Từ điển tiếng Việt, “nhà” hay “nhà ở” đƣợc hiểu “là công trình xây dựng có mái, có tƣờng vách để ở hay để dùng vào một việc nào đó”6. Theo pháp luật về xây dựng thì “nhà ở là một loại công trình xây dựng” và công trình xây dựng đó theo quy định của pháp luật xây dựng là “sản phẩm đƣợc tạo thành bởi sức lao động của con ngƣời, vật liệu xây dựng, thiết bị lắp đặt vào công trình, đƣợc liên kết định vị với đất, có thể bao gồm phần dƣới mặt đất, phần trên mặt đất, đƣợc xây dựng theo thiết kế”7.
Pháp luật về dân sự cho rằng “Nhà, công trình xây dựng gắn liền với đất đai” đƣợc xem là BĐS và BĐS đó có thể là “tài sản hiện có và tài sản HTTTL”8. Theo khoản 1 Điều 3 Luật Nhà ở năm 2014 thì nhà ở “là công trình xây dựng với mục đích để ở và phục vụ các nhu cầu sinh hoạt của hộ gia đình, cá nhân”9. Nhƣ vậy, dƣới góc độ nghiên cứu pháp lý hay dƣới góc độ nghiên cứu về mặt xã hội, nhà ở là tài sản dƣới hình thức công trình xây dựng gắn bó với nhu cầu thiết yếu để ở của con ngƣời và phục vụ cho nhu cầu sinh hoạt hằng ngày của con ngƣời. Nhà ở HTTTL là một dạng tài sản HTTTL, theo quy định của pháp luật dân sự đó là nhà mà ở thời điểm hiện tại chƣa đƣợc hình thành và có các điều kiện, cơ sở nhất định để thấy rằng nhà đó sẽ đƣợc hoàn thành việc xây dựng trong tƣơng lai.
Lần đầu tiên tài sản HTTTL đƣợc quy định trong BLDS năm 2004 với khái niệm “vật HTTTL” nhƣ sau “Vật dùng để bảo đảm thực hiện nghĩa vụ dân sự là vật hiện có hoặc đƣợc HTTTL. Vật HTTTL là động sản, BĐS thuộc sở hữu của bên bảo đảm sau thời điểm nghĩa vụ đƣợc xác lập hoặc giao dịch bảo đảm đƣợc giao kết” 10. 6 Viện Ngôn ngữ học (1998), Từ điển Tiếng Việt, NXB Ngôn ngữ, Hà Nội, tr. 7 Đỗ Việt Thanh (2021), Môt số vấn đề về kinh doanh BĐS theo quy định pháp luật Việt Nam hiện nay, Tạp chí Công thƣơng số 3/2021 8 Trƣờng Đại học Luật Hà Nội (2018), Giáo trình Luật Dân sự 1, NXB Công an nhân dân, Hà Nội, tr.
Luật số 65/2014/QH13: Luật Nhà ở, ban hành ngày 25/11/2014. 10 Phạm Hoàng Anh (2015) “Pháp luật về nhà ở HTTTL tại Việt Nam”, Khoa Luật, Đại học Quốc gia Hà Nội, tr. 11 Đây là quy định sơ khai làm tiền đề để hình thành khái niệm nhà ở HTTTL hiện nay. Nhà ở HTTTL chính thức đƣợc ghi nhận theo khoản 4 Điều 3 Luật Kinh doanh BĐS năm 2014 thì nhà ở HTTTL đƣợc định nghĩa nhƣ sau: “Nhà, công trình xây dựng HTTTL là nhà, công trình xây dựng đang trong quá trình xây dựng và chƣa đƣợc nghiệm thu đƣa vào sử dụng”.
Qua đó có thể hiểu nhà ở HTTTL là công trình xây dựng làm nơi ở, đang trong quá trình xây dựng chƣa hoàn thành hoặc đã hoàn thành nhƣng chƣa đƣợc nghiệm thu để đƣa vào sử dụng. Khoản 5 Điều 80 Nghị định 99/2015/NĐ-CP ngày 20 tháng 10 năm 2015 của Chính phủ quy định chi tiết và hƣớng dẫn thi hành một số điều của Luật Nhà ở quy định việc xác định nhà ở có sẵn, nhà ở HTTTL đƣợc quy định nhƣ sau: “Nhà ở có sẵn là nhà ở đã có biên bản nghiệm thu hoàn thành việc xây dựng đƣa vào sử dụng theo quy định của pháp luật về xây dựng; trƣờng hợp nhà ở do chủ đầu tƣ tự thực hiện xây dựng theo quy định của pháp luật về xây dựng (nhà ở không bắt buộc phải do đơn vị có năng lực thực hiện xây dựng) thì phải đáp ứng điều kiện đã có hệ thống điện, nƣớc phục vụ cho sinh hoạt, có hệ thống phòng cháy, chữa cháy (nếu nhà ở thuộc diện bắt buộc phải có hệ thống phòng cháy, chữa cháy);”. Nhà ở HTTTL là nhà ở không đáp ứng điều kiện quy định đối với nhà ở có sẵn nêu trên. Dƣới góc độ nghiên cứu của luận văn, tác giả đƣa ra khái niệm về nhà ở HTTTL nhƣ sau: nhà ở HTTTL là nhà ở đang trong quá trình đầu tƣ xây dựng và chƣa đƣợc nghiệm thu đƣa vào sử dụng.
Trƣờng hợp nhà ở do chủ đầu tƣ tự thực hiện xây dựng theo quy định của pháp luật về xây dựng (nhà ở không bắt buộc phải do đơn vị có năng lực thực hiện xây dựng) thì chƣa đáp ứng điều kiện đã có hệ thống điện, nƣớc phục vụ cho sinh hoạt, có hệ thống phòng cháy, chữa cháy (nếu nhà ở thuộc diện bắt buộc phải có hệ thống phòng cháy, chữa cháy) để đƣa vào sử dụng.2 Đặc điểm nhà ở hình thành trong tƣơng lai Thứ nhất, nhà ở HTTTL là một loại tài sản đặc biệt. Tính chất đặc biệt của nhà ở HTTTL là nó chƣa hoàn toàn trở thành một tài sản đƣợc đƣa vào sử dụng nhƣng đã có thể tham gia vào các giao dịch dân sự. Nhà, 12 công trình xây dựng đó phải đang trong quá trình xây dựng, tức là tại thời điểm hiện tại, thì ngôi nhà đó chƣa hình thành chỉ tồn tại về mặt giấy tờ và trong quá trình hình thành căn cứ vào các số liệu, dữ liệu thiết kế, bản vẽ cụ thể đƣợc cơ quan nhà nƣớc có thẩm quyền thông qua11. Theo quy định của Luật Nhà ở, thì xác định nhà đã xây xong phần móng.
Nhƣ vậy về mặt thực tế, chúng ta phải nhìn thấy đƣợc rằng ngôi nhà, căn hộ đó có cơ sở về tính khả thi và đang hình thành theo nhƣ các hồ sơ, tài liệu, số liệu chứng minh, tức là phải thấy đƣợc rằng ngôi nhà đang trong quá trình đƣợc các bên tiến hành xây dựng và tạo dựng nó để khi chúng ta nhìn vào đó biết đƣợc rằng ngôi nhà chắc chắn sẽ hình thành. Mặt khác, về thiết kế và các văn bản là cơ sở các bên có cơ sở chứng minh đƣợc tính khả thi của việc hình thành ngôi nhà đó và đảm bảo về sự chắc chắn ngôi nhà đó sẽ HTTTL trong một thời gian dự kiến. Đây chỉ là mặt giấy tờ thủ tục và về mặt hình thức trên mặt lý thuyết, do vậy, về cơ bản đây là cơ sở ban đầu cho việc hình thành một ngôi nhà trong tƣơng lai12. Chính vì vậy, về mặt sở hữu, thì chủ sở hữu chƣa thể thực hiện đầy đủ các quyền lên đó nhƣ chiếm hữu, sử dụng ngôi nhà trên.
Tức là căn cứ vào hành vi và tình trạng sử dụng của ngôi nhà, thì việc xác định ngôi nhà trên đã hình thành hay chƣa HTTTL. Về mặt thực tế, ngôi nhà thời điểm này đã định hình rồi, các hạng mục của ngôi nhà về cơ bản đã hoàn thiện xong theo nhƣ thiết kế và hợp đồng mua bán nhà ở mà các bên giao kết. Nhƣng đối với các hợp đồng mua bán thì việc các bên xác nhận với nhau bằng văn bản thể hiện công tác bàn giao là hết sức quan trọng13. Khi bàn giao các bên lúc này mới chốt lại đƣợc với nhau về công việc hoàn thành của các bên, các điều khoản mà các bên đã thỏa thuận với nhau trong hợp đồng để rồi khi bàn giao các bên chứng minh và xác nhận quá trình thực hiện hợp đồng với nhau nhƣ thế nào.
Đối với bên mua, thì coi nhƣ đã nhận tài sản, còn bên bán, coi nhƣ đã hoàn thành công việc và bàn giao đối tƣợng của hợp đồng mua bán nhà cho bên mua. 11 Ngô Quang Cháng (2011), Mua bán nhà ở thƣơng mại HTTTL, Luận văn Thạc sĩ Đại học Luật, Đại học Huế, tr. 12 Phạm Quang Huy (2014), Bàn về hợp đồng chuyển nhƣợng BĐS HTTTL, Tạp chí Nghiên cứu Lập pháp, số 06 kỳ 02, tr. 13 Phạm Quang Huy (2014), Bàn về hợp đồng chuyển nhƣợng BĐS HTTTL, Tạp chí Nghiên cứu Lập pháp, số 06 kỳ 02, tr.
13 Nhƣ vậy tuy chƣa hình thành nhƣng pháp luật đã thừa nhận nhà ở HTTTL và cho phép đƣa tài sản này tham gia vào các giao dịch dân sự với các điều kiện theo quy định. Bên cạnh đó nhà ở đã đƣợc hình thành nhƣng chƣa xác lập quyền sở hữu cũng đƣợc xem là tài sản HTTTL14. Bản chất của loại nhà ở này chúng ta có thể nhìn thấy, gọi tên, nhận dạng và thậm chí có thể đƣa vào khai thác, sử dụng nhƣng về mặt pháp lý chủ sở hữu của nó có thể chƣa đƣợc xác lập quyền sở hữu hợp pháp lần đầu hoặc xác lập quyền sở hữu kế tục cho các chủ thể của những giao dịch tiếp theo nên vẫn tồn tại và tiềm ẩn nhiều rủi ro. Thứ hai, nhà ở HTTTL là một dạng tài sản đƣợc xác lập quyền sở hữu của chủ sở hữu sau thời điểm giao dịch.
Nhà ở là một loại tài sản đặc thù có giá trị lớn trong đời sống kinh tế xã do đó nó phải tồn tại, phải đƣợc nhìn thấy, đƣợc gọi tên và đƣợc đƣa vào sử dụng theo đúng công năng15. Tuy nhiên khái niệm đó không còn phù hợp khi BLDS 2015 ra đời theo đó tài sản không những là “Vật, tiền, giấy tờ có giá và quyền tài sản. Tài sản bao gồm BĐS và động sản” đã tồn tại mà còn bao gồm cả “BĐS và động sản HTTTL”. Từ quy định này có thể thấy rằng pháp luật dân sự thừa nhận tài sản bao gồm tài sản hiện hữu và cả những tài sản HTTTL.
Nhà ở HTTTL là tài sản nhƣng tài sản này sẽ khác với tài sản là nhà ở đã đƣợc hình thành vì nhà ở HTTTL là một loại tài sản đặc biệt nó chƣa đƣợc hình thành, chƣa tồn tại nhƣ một thực thể, chƣa đƣợc xác lập quyền sở hữu nên con ngƣời không thể gọi tên, nhận dạng, khai thác theo đúng công năng và chƣa đƣợc xác lập quyền sở hữu.