Luận án Tiến sĩ: Pháp luật về bảo hộ hình ảnh tổng thể thương mại tại Việt Nam

Tìm hiểu quy định pháp luật về bảo hộ hình ảnh tổng thể thương mại. Phân tích cơ sở lý luận, điều kiện bảo hộ và các giải pháp hoàn thiện.

• Tác giả: Phạm Thị Diệp Hạnh
• Người hướng dẫn: Ts. Nguyễn Hải An
• Trường học: Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh, Trường Đại học Kinh tế - Luật
• Chuyên ngành: Luật Kinh tế
• Đề tài: Pháp luật về bảo hộ hình ảnh tổng thể thương mại
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2022
• Địa điểm: Thành phố Hồ Chí Minh

Tóm tắt

I. Khái niệm và định nghĩa bảo hộ hình ảnh tổng thể thương mại

Bảo hộ hình ảnh tổng thể thương mại là một lĩnh vực quan trọng trong luật sở hữu trí tuệ hiện đại. Hình ảnh tổng thể thương mại bao gồm các yếu tố hình dáng, màu sắc, bao bì và các đặc điểm độc đáo khác giúp phân biệt sản phẩm của một doanh nghiệp với các đối thủ cạnh tranh. Theo luật pháp quốc tế và pháp luật Việt Nam, hình ảnh tổng thể thương mại được coi là một dạng tài sản trí tuệ cần được bảo vệ. Việc bảo hộ này không chỉ bảo vệ quyền lợi của doanh nghiệp mà còn đảm bảo lợi ích người tiêu dùng trong việc nhận diện và lựa chọn sản phẩm chính hãng trên thị trường.

1.1. Định nghĩa hình ảnh tổng thể thương mại

Hình ảnh tổng thể là sự kết hợp của các yếu tố hình dáng, kích thước, màu sắc, chất liệu và bao bì tạo thành một bộ nhận diện độc đáo. Đây không phải chỉ một dấu hiệu riêng lẻ mà là tổng hợp các dấu hiệu kết hợp với nhau. Theo Luật Sở hữu trí tuệ Việt Nam năm 2005, nhãn hiệu bao gồm cả hình ảnh tổng thể có khả năng phân biệt hàng hóa hoặc dịch vụ của doanh nghiệp này với doanh nghiệp khác.

1.2. Các yếu tố cấu thành hình ảnh tổng thể

Hình ảnh tổng thể thương mại được cấu thành bởi nhiều yếu tố: (1) Hình dáng bao bì như chai nước hoa Christian Dior; (2) Kết hợp màu sắc tạo nên sự nhận diện riêng biệt; (3) Kiểu dáng sản phẩm với các đặc điểm độc đáo. Các yếu tố này phải kết hợp hài hòa để tạo nên một hình ảnh tinh thần nhất quán và dễ nhận diện trên thị trường.

II. Điều kiện bảo hộ hình ảnh tổng thể thương mại trong pháp luật

Để được bảo hộ, hình ảnh tổng thể thương mại phải đáp ứng các điều kiện pháp lý nhất định. Theo các quy định của Liên minh Châu Âu và pháp luật Việt Nam, dấu hiệu phải có khả năng phân biệt rõ ràng, không được mang tính chất chức năng thuần túy và không được vi phạm các điều cấm theo quy định. Các điều kiện này được thiết lập nhằm cân bằng giữa bảo vệ quyền của doanh nghiệp và bảo đảm cạnh tranh lành mạnh trên thị trường. Việc đáp ứng đầy đủ các điều kiện sẽ giúp doanh nghiệp có được quyền độc quyền sử dụng hình ảnh tổng thể trong kinh doanh.

2.1. Yêu cầu về khả năng phân biệt

Khả năng phân biệt là điều kiện hàng đầu để hình ảnh tổng thể được bảo hộ. Hình ảnh phải có đặc điểm nổi bật, không giống với các hình ảnh tương tự trên thị trường. Tiêu chuẩn khác biệt rõ ràng được các tòa án và cơ quan cấp nhãn hiệu đánh giá dựa trên quan điểm của người tiêu dùng thông thường. Hình ảnh càng độc đáo, càng dễ tạo ấn tượng trong tâm trí người tiêu dùng, thì khả năng bảo hộ càng cao.

2.2. Nguyên tắc chức năng và tính chất không thể là bộ phận thiết yếu

Nguyên tắc chức năng (Functionality Doctrine) quy định rằng những yếu tố hoàn toàn chức năng không thể được bảo hộ. Nếu hình dáng chỉ nhằm mục đích kỹ thuật hay tiết kiệm chi phí sản xuất, không phải là lựa chọn trang trí độc đáo, thì không được bảo hộ. Các quy định này giữ cho các yếu tố kỹ thuật cần thiết mở để cạnh tranh sử dụng.

III. Quy định bảo hộ hình ảnh tổng thể thương mại tại các nước

Bảo hộ hình ảnh tổng thể thương mại được công nhận khác nhau tại các quốc gia. Liên minh Châu Âu là tiên phong trong việc cấp nhãn hiệu cho các hình ảnh tổng thể qua European Union Intellectual Property Office (EUIPO). Hoa Kỳ áp dụng Trademark Trial and Appeal Board (TTAB) và cũng công nhận bảo hộ hình ảnh tổng thể. Pháp luật Việt Nam thông qua Luật Sở hữu trí tuệ năm 2005 cũng cung cấp khung pháp lý cho bảo hộ hình ảnh tổng thể. Sự khác biệt giữa các nước phản ánh những khác biệt về nhu cầu thị trường và triết lý pháp luật khác nhau.

3.1. Quy định của Liên minh Châu Âu

Liên minh Châu Âu cung cấp bảo hộ toàn diện cho hình ảnh tổng thể thương mại thông qua Community Trademark (CTM). Các hình ảnh như chai Christian Dior đã được công nhận là nhãn hiệu hình dáng hợp pháp. EUIPO đã xây dựng tiêu chuẩn rõ ràng để đánh giá khả năng phân biệt và tính chức năng của các hình ảnh.

3.2. Quy định của Hoa Kỳ và Việt Nam

Hoa Kỳ qua United States Patent and Trademark Office (USPTO) cấp nhãn hiệu cho hình ảnh với các yêu cầu khắt khe hơn. Pháp luật Việt Nam theo Thông tư 01/2007/TT-BKHCN cũng quy định chi tiết về cách xác định và bảo hộ hình ảnh tổng thể. Việc hài hòa các quy định này theo TRIPS giúp tạo mô hình bảo hộ toàn cầu.

IV. Thực tiễn bảo hộ và những vấn đề đặt ra

Thực tiễn bảo hộ hình ảnh tổng thể thương mại phoi bày ra nhiều thách thức trong ứng dụng pháp luật. Các doanh nghiệp thường gặp khó khăn trong việc chứng minh khả năng phân biệt và nhận diện thương mại của hình ảnh. Vấn đề giới hạn giữa bảo hộ và cạnh tranh luôn là tâm điểm tranh cãi. Các trường hợp như mì tôm "Hảo Hảo" và "Hảo Hạng" hay Vilube và Vinlube cho thấy ranh giới mong manh giữa sự giống nhau và khác biệt. Cần xây dựng tiêu chuẩn rõ ràng và thực tiễn pháp lý nhất quán để hỗ trợ doanh nghiệp trong bảo hộ quyền và định tranh về quyền sở hữu trí tuệ.

4.1. Những thách thức trong quá trình bảo hộ

Thách thức lớn nhất là xác định khi nào hình ảnh tổng thể đạt được khả năng phân biệt mạnh. Các trường hợp như SEFTRA và SEXtra cho thấy cần phân tích tương đồng toàn bộ chứ không phải riêng lẻ. Gánh nặng chứng minh rằng hình ảnh đã trở thành dấu chỉ thị địa chỉ nguồn gốc đôi khi rất khó khăn đối với các doanh nghiệp vừa và nhỏ.

4.2. Cân bằng giữa bảo hộ và cạnh tranh lành mạnh

Cân bằng giữa bảo hộ hình ảnh tổng thể và cạnh tranh tự do là vô cùng quan trọng. Nếu bảo hộ quá rộng, sẽ hạn chế độc lập thiết kế của các doanh nghiệp khác. Nếu bảo hộ quá hẹp, hình ảnh tổng thể sẽ dễ bị giả mạo và lạm dụng. Cần tiêu chuẩn phân tích rõ ràng dựa trên lợi ích công cộng và quyền doanh nghiệp.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ THUYẾT 1.1 Tổng quan tình hình nghiên cứu 1.1 Nhóm các nghiên cứu giới thiệu về hình ảnh tổng thể thương mại nói chung Đầu tiên, trong phần nghiên cứu về hình ảnh tổng thể thương mại nói chung, phải kể đến bài viết của J. Lanza, "Trade dress: Legal interpretations of what constitutes distinctive appearance"4. Bài viết giải thích môi trường pháp lý hiện tại của Hoa Kỳ (năm 1994) liên quan đến quyền của doanh nghiệp để bảo vệ các ý tưởng ban đầu về hình ảnh tổng thể thương mại. Đó là các yếu tố về thiết kế, biểu tượng, điểm nhấn, thậm chí là quảng cáo… liên quan đến hàng hoá, dịch vụ.

Bài nghiên cứu đưa ra khái niệm về hình ảnh tổng thể thương mại và vai trò của hình ảnh tổng thể thương mại đối với sản phẩm khi đưa vào sử dụng trong môi trường thương mại. Tác giả cũng khẳng định, cơ sở pháp lý để bảo vệ hình ảnh tổng thể thương mại có nguồn gốc từ Đạo luật Nhãn hiệu của Hoa Kỳ (hay còn gọi là Đạo luật Lanham), cụ thể là Điều 43 (a). Theo đó, một yếu tố muốn được bảo hộ là hình ảnh tổng thể thương mại thì cần phải thoả mãn các điều kiện sau: (1) có tính khác biệt; (2) không mang tính chức năng. Trên cơ sở quy định của pháp luật đó, bài viết phân tích các tranh chấp thực tế liên quan đến điều kiện bảo hộ.

Ví dụ như vụ Two Pesos 5, toà án cho rằng nhà hàng trang trí theo phong cách Mexico đã tạo nên sự khác biệt và chủ sở hữu có thể đăng ký kiểu thiết kế này là hình ảnh tổng thể thương mại. Theo đó, sự phân biệt của nhà hàng có được từ sự kết hợp của các yếu tố riêng lẻ. Các đối thủ cạnh tranh có thể sử dụng các yếu tố biệt lập đó trong kinh doanh nhưng nếu bắt chước theo tổng thể thiết 4 J. Lanza (1994), ‘Trade dress: Legal interpretations of what constitutes distinctive appearance’, The Cornell hotel and restaurant administration quarterly, vol.

5 Two Pesos, Inc. Taco Cabana, Inc. 10 kế của nhà hàng Two Pesos thì sẽ coi là hành vi vi phạm. Trong một tranh chấp khác, trang trí nhà hàng đã không được pháp luật bảo vệ là hình ảnh tổng thể thương mại vì các trang trí này có tính chức năng, do sử dụng một số yếu tố nhằm tạo ấn tượng hơn, tăng cường sự giải trí cho khách hàng về phong cách ẩm thực đồng quê.

Thứ hai, nghiên cứu tiếp theo của A. Cohen, "Following the direction of traffix: trade dress law and functionality revisited”6 đã cung cấp một cái nhìn rõ nét hơn về các quy định pháp luật của Hoa Kỳ trong việc bảo hộ hình ảnh tổng thể thương mại qua từng thời kỳ. Tác giả đã chia cơ sở pháp lý thành hai giai đoạn chính: trước khi có Đạo luật Lanham và trong thời gian áp dụng Đạo luật Lanham. Theo đó, trước khi có đạo luật Lanham, luật pháp Hoa Kỳ chỉ bảo vệ các nhãn hiệu từ và ký hiệu (hay còn gọi là nhãn hiệu kỹ thuật) là các dấu hiệu tuỳ ý, duy nhất, không mang tính mô tả và được dùng để nhận dạng hàng hoá của một doanh nghiệp.

Toà án giai đoạn này không đồng ý cho việc bảo hộ độc quyền hình ảnh tổng thể thương mại cho cấu hình sản phẩm (trừ khi nó được bảo hộ bởi bằng sáng chế hay quyền tác giả) vì muốn khuyến khích việc thiết kế sản phẩm và bảo vệ cạnh tranh tự do. Tuy nhiên sau đó, nhiều chủ thể đã yêu cầu được bảo vệ hình ảnh sản phẩm của họ khỏi việc sao chép của người khác ngoài các nhãn hiệu kỹ thuật. Từ khi ban hành Đạo luật Lanham, không giống như những quy định pháp luật trước đó, việc bảo hộ hình ảnh tổng thể thương mại đã được pháp luật ghi nhận. Thứ ba, nghiên cứu của D.

Deck, "United States and Canada: a comparative analysis of trade dress" 7 lại nhắc đến một hệ thống pháp luật khác, đó chính là Canada. Hoa Kỳ và Canada đều là các quốc gia theo hệ thống Common Law. Tuy nhiên, kể từ thế kỷ 18 trở đi, các tòa án Hoa Kỳ và Canada đã phát triển hệ thống luật lệ riêng, ít chịu ảnh hưởng của nhau. Luật của Canada bảo thủ hơn luật của Hoa Kỳ A.

Cohen (2010), ‘Following the direction of traffix: trade dress law and functionality revisited’ 6 IDEA - The intellectual property law review, vol. Deck, (1992), ‘United States and Canada: a comparative analysis of trade dress’, University of 7 Detroit Mercy international law Forum, vol. 11 nên số lượng các phán quyết của toà án Canada về sở hữu trí tuệ ít phong phú hơn so với Hoa kỳ. Bản chất của pháp luật về hình ảnh tổng thể thương mại của Hoa Kỳ và Canada đều có nguồn gốc từ cạnh tranh không lành mạnh.

Đó là, không ai có quyền bắt chước hàng hoá của mình giống của người khác. Các đặc điểm hình ảnh tổng thể thương mại của sản phẩm được bảo hộ hợp pháp khỏi sự giả mạo khi xuất hiện hành vi cạnh tranh không lành mạnh. Nhiều tòa án ở cả Hoa Kỳ và Canada đã phát triển các kiểm định khác nhau để xác định hình ảnh tổng thể thương mại có thể được bảo vệ hay không. Tương tự như Đạo luật Lanham của Hoa Kỳ, Đạo luật Nhãn hiệu của Canada (CTMA) cũng bảo hộ hình ảnh tổng thể thương mại nếu yếu tố đó không có tính năng, có khả năng phân biệt.

Tuy nhiên, quy định của Canada hẹp hơn khi yêu cầu doanh nghiệp phải tạo dựng được danh tiếng của hàng hoá (đạt được sự phân biệt thông qua quá trình sử dụng) trước khi muốn đăng ký bảo hộ tại cơ quan nhà nước có thẩm quyền hoặc nhờ pháp luật bảo vệ với các hình ảnh tổng thể thương mại chưa đăng ký khi có hành vi xâm phạm xảy ra. Thứ tư, một hệ thống pháp luật nữa được nhắc đến trong phần nghiên cứu chung về hình ảnh tổng thể thương mại đó là luật pháp của Úc trong bài nghiên cứu của T. Stevens, "The Protection of Trade Dress and Color Marks in Australia"8. Theo đó, hình ảnh tổng thể thương mại tại Úc bao gồm toàn bộ hình ảnh trực quan được trình bày bởi một doanh nghiệp với khách hàng.

Ví dụ: hình dáng, kích thước, màu sắc, bao bì, thiết kế nhãn hay phong cách kinh doanh sáng tạo của nhà hàng. Như vậy, có thể thấy hình ảnh tổng thể thương mại trong quy định của luật Úc đã hẹp hơn so với luật Hoa Kỳ khi chỉ giới hạn trong các yếu tố được nhìn thấy bằng mắt thường. Trong khi, Luật của Hoa Kỳ quy định hình ảnh tổng thể thương mại có thể là các dấu hiệu nhìn thấy, nghe thấy hoặc ngửi thấy… Hình ảnh tổng thể thương mại muốn được đăng ký ở Úc cũng cần phải có: (1) khả năng phân biệt, nếu như không có dấu hiệu này thì người nộp đơn sẽ được yêu cầu cung cấp bằng chứng 8 T. Stevens (2003), The Protection of Trade Dress and Color Marks in Australia, Trademark Rep.

12 chi tiết về việc sử dụng dấu hiệu, hoặc chứng minh nhãn hiệu được sử dụng trước ngày nộp đơn, nó phân biệt với hàng hoá, dịch vụ của chủ thể khác; hoặc bằng chứng về một cuộc khảo sát thị trường; (2) dấu hiệu cũng không được mang chức năng. Theo pháp luật của Úc, một số phần riêng biệt của hình ảnh tổng thể thương mại cũng có thể được bảo vệ theo quy định về bản quyền, hoặc là tác phẩm nghệ thuật hoặc tác phẩm văn học. Thứ năm, đối với nghiên cứu của Việt Nam trong nội dung này thì có Đề tài nghiên cứu khoa học cấp Bộ của tác giả Trần Nam Long (2012): “Nghiên cứu việc bảo hộ hình ảnh thương mại phục vụ việc xác định yếu tố xâm phạm nhãn hiệu, tên thương mại, kiểu dáng công nghiệp”. Phần nội dung đầu của đề tài đã tìm hiểu sơ lược pháp luật về hình ảnh thương mại của một số nước trên thế giới.

Trong đó, đề tài chủ yếu nghiên cứu các quy định về điều kiện bảo hộ hình ảnh tổng thể thương mại của Hoa Kỳ. Phần tiếp theo, nghiên cứu khẳng định “khái niệm về hình ảnh tổng thể thương mại chưa được quy định trong pháp luật của Việt Nam, đồng thời cũng không có khái niệm nào tương đương với khái niệm “trade dress”9. Với cách hiểu là toàn bộ hình ảnh và tổng thể diện mạo của sản phẩm hoặc tổng thể các thành phần tạo nên sản phẩm thì ở Việt Nam một số loại hình ảnh tổng thể thương mại có thể được bảo hộ theo cơ chế về nhãn hiệu, kiểu dáng công nghiệp và quyền chống cạnh tranh không lành mạnh. Nhưng cũng có một số hình ảnh thương mại không được bảo hộ theo cơ chế trên.

Tương ứng với nhận định này, nghiên cứu đã phân tích các ví dụ cụ thể trong thực tế giám định kỹ thuật về điều kiện bảo hộ của các đối tượng nộp đơn đăng ký tương ứng. Có thể nói, nội dung nghiên cứu của đề tài chủ yếu phục vụ cho công tác giám định tại Viện Khoa học Sở hữu trí tuệ trong việc đánh giá sự tác động của hình ảnh thương mại như là các khía cạnh cần xem xét khi xác định yếu tố xâm phạm quyền đối với nhãn hiệu, tên thương mại và kiểu dáng công nghiệp. Đề tài chỉ dừng lại ở 9 Trần Nam Long (2012), Nghiên cứu việc bảo hộ hình ảnh thương mại phục vụ xác định yếu tố xâm phạm nhãn hiệu tên thương mại và kiểu dáng công nghiệp. Đề tài nghiên cứu cấp Bộ (trang 28).

13 việc phân tích yếu tố kỹ thuật liên quan đến dấu hiệu cần xem xét; đề tài chưa phân tích tổng quan, toàn diện và chi tiết về sự hạn chế của phạm vi và điều kiện bảo hộ hình ảnh tổng thể thương mại tại Việt Nam. Đồng thời cũng chưa đưa ra được định hướng hoàn thiện và kiến nghị sửa hệ thống pháp luật Việt Nam về vấn đề này. Như vậy, có thể thấy trong các nghiên cứu của nước ngoài, hình ảnh tổng thể thương mại là một đối tượng mới của quyền SHTT. Do nhu cầu cạnh tranh, các doanh nghiệp đã xây dựng thêm các yếu tố nhận diện để hàng hoá, dịch vụ có tính phân biệt.

Pháp luật Việt Nam chưa có khái niệm về hình ảnh tổng thể thương mại, nhưng các doanh nghiệp có thể bảo hộ hình ảnh thương mại qua một số đối tượng tương ứng của quyền SHTT; và các quy định này trên thực tế vẫn chưa đầy đủ, vẫn còn một số bất cập.