CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ SẢN XUẤT, CHI PHÍ SẢN XUẤT VÀ SỰ ỨNG PHÓ CỦA DOANH NGHIỆP KHI GIÁ ĐẦU VÀO THAY ĐỔI 1. MỘT SỐ LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ SẢN XUẤT 1. Sản xuất và hàm sản xuất Cũng như người tiêu dùng cần phải đối mặt với điều kiện khan hiếm, hạn chế về ngân sách thì doanh nghiệp cũng đối mặt với sự khan hiếm về nguồn lực và cần phải tổ chức sản xuất và sử dụng nguồn lực ra sao để đạt được mục tiêu tối đa đề ra. Việc nghiên cứu các hành vi của doanh nghiệp được thể hiện thông qua các lý thuyết sản xuất, chi phí và lợi nhuận.
Đầu tiên, chúng ta cần tìm hiểu sản xuất là gì? Sản xuất được hiểu là quá trình chuyển hóa các yếu tố đầu vào hay còn gọi là nguồn lực thành hàng hóa hay dịch vụ đầu ra phục vụ cho nhu cầu của con người mà trong đó đầu ra có thể là hàng hóa hoặc cũng có thể là dịch vụ. Quá trình sản xuất được mô tả thông qua sơ đồ sau: Sản xuất Hình 1.1 Quá trình sản xuất Khi nghiên cứu về quá trình sản xuất, có một vấn đề chúng ta cần quan tâm là mối quan hệ giữa số lượng đầu vào với số lượng đầu ra như thế nào? Mối quan hệ này được các nhà kinh tế học thể hiện thông qua mô hình toán học gọi là hàm sản xuất. Hàm sản xuất về mặt khái niệm là một mô hình toán học cho biết khối lượng đầu ra tối đa một doanh nghiệp có thể tạo ra được từ các tập hợp khác nhau của các yếu tố đầu vào tương ứng với một trình độ công nghệ nhất định. Hàm sản xuất được thể hiện bằng phương trình: Q= f(x1,x2,.,xn) Trong đó: Q : lượng đầu ra tối đa có thể thu được x1,x2,.,xn : số lượng yếu tố đầu vào được sử dụng trong quá trình sản xuất.
Sản xuất trong ngắn hạn Sản xuất trong ngắn hạn là hoạt động sản xuất diễn ra trong khoảng thời gian khi có ít nhất một yếu tố đầu vào không đổi. Thông thường yếu tố đầu vào không đổi là máy móc, thiết bị, nhà xưởng… gọi chung là vốn cố định. Sản xuất trong ngắn hạn mang tính kém linh hoạt. Ta xây dựng được hàm sản xuất trong ngắn hạn như sau: Nếu sản xuất trong ngắn hạn với số lượng vốn cố định, hàm sản xuất có thể được viết như sau: 𝑄 = 𝐹 (𝐾,L) = 𝑓(𝐿).
Ngược lại nếu vốn là yếu tố đầu vào biến đổi còn lao động là yếu tố đầu vào cố định, ta có hàm sản xuất sau: Q = F (K,𝐿) = f (K) Một số chỉ tiêu sản xuất cơ bản trong sản xuất ngắn hạn bao gồm: Sản phẩm trung bình của một yếu tố đầu vào (AP) Sản phẩm trung bình của một yếu tố đầu vào là số sản phẩm bình quân do một đơn vị đầu vào tạo ra trong một thời gian nhất định. Sản phẩm trung bình của lao động (AP𝐿) là số sản phẩm tính bình quân do một đơn vị đầu vào lao động tạo ra và được tính bằng công thức sau: 𝑄 𝐴𝑃𝐿= 𝐿 Sản phẩm trung bình của vốn (APK) là số sản phẩm tính bình quân do một đơn vị đầu vào vốn tạo ra và được tính bằng công thức 𝑄 𝐴𝑃𝐾= 𝐾 Sản phẩm cận biên của một yếu tố đầu vào (MP) Sản phẩm cận biên của một yếu tố đầu vào là sự thay đổi trong tổng số sản phẩm sản xuất ra khi yếu tố đầu vào đó tăng thêm một đơn vị. Sản phẩm cận biên của lao động (𝑀𝑃𝐿) phản ánh sự thay đổi trong tổng số sản phẩm sản xuất ra khi yếu tố đầu vào lao động thay đổi một đơn vị. Δ𝑄 𝑀𝑃𝐿= Δ𝐿 Hoặc 𝑀𝑃𝐿= Q’(L) Tương tự như vậy, ta có công thức tính sản phẩm cận biên của vốn (𝑀𝑃𝐾): Δ𝑄 𝑀𝑃𝐾= Δ𝐾 Hoặc 𝑀𝑃𝐾= Q’(K) Quy luật sản phẩm cận biên giảm dần Quy luật sản xuất trong ngắn hạn là quy luật sản phẩm cận biên giảm dần.
Quy luật này được phát biểu như sau: Khi gia tăng liên tiếp những đơn vị của một yếu tố đầu vào biến đổi trong khi cố định các yếu tố đầu vào khác thì đến một lúc nào đó, sản phẩm cận biên của yếu tố đầu vào biến đổi đó sẽ giảm dần Hình 1.2 Đồ thị thể hiện mối quan hệ giữa các chỉ tiêu Q, AP, MP theo sự tác động của quy luật sản phẩm cận biên giảm dần Do sự tác động của quy luật sản phẩm cận biên giảm dần nên sản phẩm cận biên của lao động ban đầu sẽ tăng lên rồi sau đó giảm đi. Vì thế, đường biểu diễn sản phẩm cận biên ban đầu đi lên (trong khoảng lao động từ 0-L1) và khi số lượng lao động vượt quá L1 thì bắt đầu đi xuống, thậm chí, nếu số lượng lao động vượt quá L3 thì sản phẩm cận biên của lao động nhận giá trị âm và đường MPL cắt trục hoành đi xuống dưới. Về mặt giá trị, độ dốc của đường tổng sản phẩm chính là sản phẩm cận biên của lao động. Khi MPL> 0 thì đường tổng sản phẩm sẽ có độ dốc dương, nhưng có độ dốc thay đổi.
Cụ thể trong khoảng lao động từ 0-L1, đường tổng sản phẩm có độ dốc tăng dần, nhưng từ L1-L3 đường tổng sản phẩm có độ dốc giảm dần. Khi số lượng lao động bằng đúng L3, MPL = 0 và sản lượng sẽ đạt giá trị lớn nhất. Nếu vượt quá L3 , MPL< 0, đường tổng sản phẩm có độ dốc âm và đi xuống dưới về phía phải. Từ công thức tính sản phẩm trung bình của lao động (𝐴𝑃𝐿 = Q/L), ta thấy: 𝐴𝑃𝐿chính là độ dốc của đường thẳng xuất phát từ gốc tọa độ nối với điểm nằm trên đường tổng sản lượng tương ứng tại mức lao động đó.
Với hình dáng của đường tổng sản phẩm 𝐴𝑃𝐿 ban đầu sẽ tăng lên khi số lượng lao động gia tăng, đạt giá trị lớn nhất khi số lượng lao động là L2 và khi vượt quá mức lao động này 𝐴𝑃𝐿 sẽ bắt đầu giảm dần. Đường 𝐴𝑃𝐿 ban đầu cũng đi lên rồi sau đó sẽ đi xuống. 𝐴𝑃𝐿sẽ đạt giá trị lớn nhất ở mức lao động là L2. Có một điểm đặc biệt là khi số lượng lao động bằng L2 , độ dốc đường OB chính là giá trị của 𝐴𝑃𝐿, nhưng lúc này OB cũng đồng thời là đường tiếp tuyến với đường tổng sản lượng tại điểm B, và do vậy độ dốc đường OB cũng chính bằng giá trị sản phẩm cận biên của lao động.
Mối quan hệ này được cụ thể hóa như sau: Mối quan hệ giữa 𝐴𝑃𝐿 và 𝑀𝑃𝐿 Nếu 𝑀𝑃𝐿 > 𝐴𝑃𝐿 thì khi tăng lượng lao động lên sẽ làm cho 𝐴𝑃𝐿 tăng lên Nếu 𝑀𝑃𝐿 < 𝐴𝑃𝐿thì khi tăng lượng lao động lên sẽ làm cho 𝐴𝑃𝐿 giảm dần Khi 𝑀𝑃𝐿= 𝐴𝑃𝐿thì 𝐴𝑃𝐿 đạt giá trị lớn nhất 1. Sản xuất trong dài hạn Sản xuất trong dài hạn là hoạt động sản xuất diễn ra trong khoảng thời gian đủ để tất cả các yếu tố đầu vào có thể thay đổi. Trong dài hạn, không yếu tố đầu vào cố định nữa và nó mang tính linh hoạt hơn so với ngắn hạn Hàm sản xuất dài hạn: Nếu giả định doanh nghiệp chỉ sử dụng 2 yếu tố đầu vào là vốn và lao động và các yếu tố đầu vào đều có thể thay đổi thì hàm sản xuất sẽ có dạng: Q = f(K,L) Đường đồng lượng Đường đồng lượng là tập hợp tất cả các điểm phản ánh các tập hợp đồng và khác nhau nhưng có khả năng sản xuất cùng mức sản lượng đầu ra. Trên hình ta thấy tập hợp hàng hóa đầu vào A và B có số lượng đầu vào của vốn và lao động khác nhau nhưng đều tạo ra số lượng sản phẩm đầu ra là Q1.
Theo đúng khái niệm, hai tập hợp đầu vào A và B này sẽ cùng nằm trên một đường đồng lượng.3: Đường đồng lượng Tính chất của đường đồng lượng Các đường đồng lượng có độ dốc âm Các đường đồng lượng không bao giờ cắt nhau Đường đồng lượng càng xa gốc tọa độ thể hiện cho mức sản lượng đầu ra càng lớn và ngược lại Đi từ trên xuống dưới đường đồng lượng có độ dốc giảm dần Tỷ lệ thay thế kỹ thuật cận biên MRTS: Tỷ lệ thay thế kỹ thuật cận biên đo lường mức độ thay thế được cho nhau giữa các yếu tố đầu vào. Cụ thể, tỷ lệ thay thế cận biên giữa vốn và lao động ( ký hiệu là MRTSlk) phản ánh 1 đơn vị lao động có thể thay thế được cho bao nhiêu đơn vị vốn mà sản lượng đầu ra không đổi, tính theo công thức: ∆𝐾 𝑀𝑃𝑙 𝑀𝑅𝑇𝑆𝐿/𝐾 = - ∆𝐿 = 𝑀𝑃𝑘 = | độ dốc đường đồng lượng| Về mặt giá trị, MRTS chính là trị tuyệt đối độ dốc của đường đồng lượng Các trường hợp đặc biệt của đường đồng lượng Trường hợp hai đầu vào thay thế hoàn hảo cho nhau: Trong trường hợp này, một đơn vị lao động sẽ luôn luôn thay thế được cho một lượng vốn nhất định, hay nói cách khác tỷ lệ thay thế kỹ thuật cận biên giữa lao động và vốn luôn luôn không đổi. Do vậy, độ dốc của đường đồng lượng không đổi. Đường đồng lượng trở thành đường thẳng dốc xuống như hình sau: Trường hợp 2 đầu vào bổ sung hoàn hảo cho nhau: Quá trình sản xuất lại thể hiện rằng một đơn vị đầu vào này luôn luôn phải kết hợp với một lượng nhất định đầu vào khác với tạo ra sản phẩm, còn nếu tăng đầu vào này mà không thay đổi đầu vào kia hoặc ngược lại, sẽ không thể làm gia tăng số lượng sản phẩm.
Khi đó các đường đồng lượng có dạng hình chữ “L” như hình sau: Hiệu suất kinh tế theo quy mô Trong dài hạn tất cả các đầu vào nếu có thay đổi cho nên sẽ đặt ra vấn đề nếu ta gia tăng tất cả các yếu tố đầu vào lên cùng 1 tỷ lệ thì số lượng sản phẩm đầu ta sẽ thay đổi như thế nào hay nói cách khác ta đã đề cập đến vấn đề hiệu suất kinh tế theo quy mô: Nhân các yếu tố đầu vào lên t lần (t>0), nếu: f(tK,tL) = t.Q thì quá trình sản xuất được gọi là có hiệu suất không đổi theo quy mô.Q thì quá trình sản xuất được gọi là có hiệu suất giảm theo quy mô.Q thì quá trình sản xuất được gọi là có hiệu suất tăng theo quy mô. 𝑎 𝑏 Đối với hàm sản xuất Cobb- Douglas có dạng : Q = A. 𝐵 thì: Khi a+b >1 hàm thể hiện hiệu suất kinh tế tăng theo quy mô Khi a+b <1 hàm thể hiện hiệu suất kinh tế giảm theo quy mô Khi a+b =1 hàm thể hiện hiệu suất kinh tế không đổi theo quy mô 1.