Luận văn thạc sĩ: Tư tưởng duy tân của Nguyễn Thượng Hiền (2018)

Luận văn phân tích sâu sắc tư tưởng duy tân của Nguyễn Thượng Hiền về chính trị, xã hội, giáo dục trong bối cảnh đất nước cuối thế kỷ XIX.

• Tác giả: Lê Thị Nhung
• Người hướng dẫn: TS. Trần Thị Hạnh
• Trường học: Trường Đại Học Khoa Học Xã Hội Và Nhân Văn
• Chuyên ngành: Triết Học
• Đề tài: Tư Tưởng Duy Tân Của Nguyễn Thượng Hiền
• Loại tài liệu: Luận Văn Thạc Sĩ
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Bối Cảnh Lịch Sử và Cuộc Đời của Nguyễn Thượng Hiền

Nguyễn Thượng Hiền là một trong những nhân vật tiêu biểu nhất của nền tư tưởng duy tân cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX. Sinh trưởng trong gia đình dòng dõi khoa bảng, ông từ bỏ mọi quyền hạn, chức trọng để dấn thân vào con đường hoạt động cứu nước, cứu dân. Khi thực dân Pháp biến Việt Nam thành xứ thuộc địa, ông nhận thức rõ ràng rằng hệ tư tưởng phong kiến đã lỗi thời và không còn phù hợp với thời đại. Chứng kiến đất nước rơi vào tay thực dân, đời sống nhân dân lầm than, triều đình phong kiến nhu nhược, Nguyễn Thượng Hiền đã có những bước chuyển biến quan trọng về tư tưởng và hành động.

1.1. Đặc Điểm Gia Đình và Nền Tảng Văn Hóa

Với nền tảng Nho giáo truyền thống nhưng có tầm nhìn rộng, Nguyễn Thượng Hiền không bị rằng buộc bởi những khái niệm cũ kỹ. Ông nhận thức được sự cần thiết phải tiếp nhận tư tưởng mới từ phương Tây, Trung Quốc và Nhật Bản để cứu nước. Bản thân ông từng đỗ đạt cao nhưng lại chọn con đường khó khăn hơn - đó là sự hi sinh vì quốc gia.

1.2. Vai Trò trong Các Phong Trào Cách Mạng

Tên tuổi Nguyễn Thượng Hiền gắn liền với các phong trào Đông Kinh Nghĩa Thục, Đông du và Việt Nam Quang phục hội cùng với Phan Bội Châu. Ông không chỉ lý luận mà còn thực hành những tư tưởng duy tân thông qua các hoạt động cách mạng thiết thực.

II. Nội Dung Chính của Tư Tưởng Duy Tân Nguyễn Thượng Hiền

Tư tưởng duy tân của Nguyễn Thượng Hiền bao gồm những nội dung sâu sắc về chính trị, xã hội và giáo dục. Ông khởi điểm từ việc phê phán thực trạng xã hội Việt Nam cuối thế kỷ XIX - đầu thế kỷ XX, sau đó phê phán sự lỗi thời của Nho giáo và hệ thống phong kiến thuộc địa. Từ đó, ông đưa ra những giải pháp cải cách tiến bộ nhằm nâng cao ý thức dân tộc và xây dựng tiềm lực chống lại sự thống trị của thực dân. Những tư tưởng này không chỉ mang tính lý thuyết mà còn có giá trị thực tiễn cao trong bối cảnh đất nước nơi vào tình trạng khủng hoảng.

2.1. Phê Phán Nho Giáo Truyền Thống

Nguyễn Thượng Hiền nhận thức sâu sắc rằng Nho giáo truyền thống không còn phù hợp với yêu cầu của thời đại mới. Ông chỉ ra những hạn chế của hệ thống tư tưởng cổ điển mà không thể giải quyết những mâu thuẫn mới phát sinh từ sự xâm lăng của chế độ thực dân.

2.2. Cải Cách Giáo Dục và Chính Trị

Ông đề xuất cải cách giáo dục theo hướng kết hợp văn hóa phương Tây với truyền thống Việt. Về chính trị, ông khuyến khích xây dựng tiềm lực kinh tế thông qua khuyến khích người dân làm giàu, đồng thời nâng cao ý thức yêu nước để chuẩn bị lực lượng cách mạng.

2.3. Tiếp Nhận Tân Thư Tân Văn

Khác với những người bảo thủ, Nguyễn Thượng Hiền chủ động tiếp nhận những tư tưởng tiến bộ từ Trung Quốc, Nhật Bản và phương Tây. Ông coi đó là con đường cần thiết để thoát khỏi bế tắc và khôi phục độc lập dân tộc.

III. Giá Trị và Hạn Chế của Tư Tưởng Duy Tân

Tư tưởng duy tân của Nguyễn Thượng Hiền mang những giá trị to lớn đối với sự phát triển tư duy Việt Nam hiện đại. Ông đã khơi dậy lòng yêu nước sâu sắc, truyền bá những tư tưởng mới tiến bộ và khuyến khích cộng đồng thức tỉnh ý thức cách mạng. Tuy nhiên, tư tưởng duy tân của ông vẫn mang những hạn chế nhất định. Ông chưa có một hệ thống lý luận hoàn chỉnh và chủ yếu mang tính cải cách dần từng bước chứ không phải cách mạng triệt để. Ngoài ra, ông chưa nắm bắt được vai trò của giai cấp công nhân trong cuộc đấu tranh giải phóng dân tộc. Mặc dù vậy, các tư tưởng duy tân của Nguyễn Thượng Hiền đã đóng vai trò dấu nối quan trọng cho sự phát triển tư tưởng cách mạng Việt Nam những thời kỳ sau.

3.1. Những Đóng Góp Lịch Sử Quan Trọng

Nguyễn Thượng Hiền đã khơi dậy lòng yêu nước và tạo ra những dấu ấn tư tưởng mới trong xã hội Việt Nam. Ông là cầu nối giữa tư tưởng truyền thống và hiện đại, giữa lý luận cải cách và thực tiễn cách mạng.

3.2. Những Giới Hạn và Yếu Kém

Mặc dù tiên tiến, tư tưởng duy tân của ông vẫn chưa vượt qua được những hạn chế của tư tưởng cải cách tư sản. Ông chưa hoàn toàn thoát khỏi những ảnh hưởng của tư tưởng Nho giáo và chưa nắm bắt được những quy luật xã hội loài người.

IV. Ý Nghĩa Hiện Thực và Bài Học cho Thời Đại Hiện Đại

Trong bối cảnh toàn cầu hóa mạnh mẽ hiện nay, khi nước ta đang trên đà phát triển và hội nhập với nền kinh tế, văn hóa thế giới, những bài học từ tư tưởng duy tân của Nguyễn Thượng Hiền vẫn mang tính thực tiễn sâu sắc. Vấn đề đổi mới tư duy, nhất là về tư duy kinh tế và giáo dục, vẫn là những thách thức cấp bách. Những bài học về việc kết hợp hợp lý giữa truyền thống và hiện đại, về tiếp nhận những tiến bộ của nhân loại đồng thời giữ gìn bản sắc dân tộc là những điều quý báu. Nguyễn Thượng Hiền đã chứng tỏ rằng đổi mới tư duy không phải là bỏ bỏ truyền thống mà là sáng tạo sự kết hợp giữa cái cũ và cái mới, giữa tư tưởng phương Đông với tư tưởng phương Tây, nhằm xây dựng một tư tưởng mới thực sự phù hợp với yêu cầu của thời đại.

4.1. Bài Học về Đổi Mới Tư Duy

Nguyễn Thượng Hiền chứng minh rằng đổi mới tư duy là cần thiết và có thể thực hiện được. Ông không bỏ rơi truyền thống Nho giáo mà biến đổi và nâng cấp nó để phù hợp với thời đại. Điều này hàm ý rằng tư duy hiện đại không nhất thiết phải phủ định hoàn toàn quá khứ.

4.2. Ứng Dụng cho Giáo Dục Hiện Đại

Các tư tưởng cải cách giáo dục của ông - kết hợp kiến thức hiện đại với giáo dục truyền thống, phát triển ý thức cộng đồng cùng kỹ năng thực tiễn - vẫn còn giá trị cho giáo dục hiện nay. Nước ta cần học tập cách tiếp cận của Nguyễn Thượng Hiền để xây dựng một hệ thống giáo dục thực sự đáp ứng yêu cầu phát triển bền vững.

Trích đoạn nội dung tài liệu

phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo, luận văn bao gồm 2 chương và 6 tiết. CHUONG 1: DIEU KIEN, TIEN DE CHO SU RA DOI TU TƯỞNG DUY TAN CUA NGUYEN THUONG HIEN 1.Điều kiện kinh tế, chính trị, xã hội cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX 1. Tình hình thể giới Cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX, chủ nghĩa tư bản chuyển từ tự do cạnh tranh sang giai đoạn chủ nghĩa tư bản độc quyền hay chủ nghĩa đế quốc, tiêu biểu là các nước Anh, Đức, Pháp, Mỹ. Các nước đề quốc tăng cường xâm lược các nước Châu Á, Châu Phi và Mỹ La tính làm thuộc địa nhăm bành trướng thế lực và đáp ứng những yêu cầu phát triển của chủ nghĩa đề quốc.

Sự xâm lược và bóc lột thực dân làm cho nhân dân các thuộc địa rất khô cực. Mâu thuẫn giữa các để quốc với các dân tộc thuộc địa và mâu thuẫn giữa các đế quốc với nhau ngày càng gay gắt. Mâu thuẫn giữa các nước đề quốc lên tới đỉnh điểm là cuộc chiến tranh thế giới lần thứ nhất (1914- 1918) đã làm các nước tư bản suy yếu, do đó, các chính sách áp bức, bóc lột đối với các nước thuộc địa ngày càng tàn bạo. Các nước phương Đông như Trung Quốc, Triều Tiên, Nhật Bản và Việt Nam.

từ trước tới nay vẫn tôn sùng Nho giáo và xây dựng lên đến đỉnh cao của chế độ quân chủ trung ương tập quyền chuyên chế, trước tình hình mới các nước bắt đầu rơi vào thế bề tắc, khủng hoảng về con đường phát triển sao cho ngang bằng với thời đại. Sự xâm lược của đề quốc phương Tây đã làm phá vỡ mô hình kinh tế truyền thống, làm thay đổi cơ cấu giai tầng trong xã hội. Bên cạnh đó, sự xâm lược này cũng dần tao ra su chuyén bién trong xã hội phương Đông, đó là mầm mống của phương thức sản xuất tư bản chủ nghĩa, mâm mông của một cơ câu xã hội mới, kiên trúc thượng tâng mới. Cuộc Cách mạng Tháng Mười Nga năm 1917 là cuộc cách mạng vô sản đâu tiên trên thê giới, mở ra một thời đại mới: thời đại cách mạng chông để quốc, thời đại giải phóng dân tộc cho các nước thuộc địa trên thế giới.

Sau cách mạng Tháng Mười Nga thành công, nhà nước xã hội chủ nghĩa được thành lập- đó là chính quyền Xô Viết Nga. Tuy chỉ tồn tại trong hơn 70 năm, nhưng mô hình xã hội chủ nghĩa Liên Xô và Đông Âu đã đóng góp nhiều thành tựu vào nền văn minh nhân loại, góp phần đưa thế giới thoát khỏi thảm cảnh phát xít và cổ vũ phong trào giải phóng dân tộc trên toàn thế giới. Tình hình thế giới có nhiều bước chuyên về kinh tế, chính trị, xã hội đã tác động mạnh mẽ đến sự chuyên biến về kinh tế, chính trị, xã hội Việt Nam, làm cho cơ sở hạ tang và kiến trúc thượng tầng Việt Nam có những đặc điểm mới. Tình hình kinh tế- chính trị- xã hội Việt Nam * Sự xuất hiện thể chế chính trị mới ở Việt Nam Nửa cuối thế kỷ XIX, Pháp đã là một nước đề quốc hùng mạnh với hệ thống thuộc địa rộng lớn đứng thứ hai thế giới sau nước Anh.

Năm 1858, thực dân Pháp bắt đầu tiến công quân sự để xâm lược Việt Nam. Trải qua 15 năm từ 1883 đến 1896 để “bình định”, thực dân Pháp bắt đầu thiết lập bộ máy thống trị thực dân và tiễn hành chương trình khai thác thuộc địa, nhằm cướp đoạt tài nguyên, bóc lột nhân công rẻ mạt và mở rộng thị trường tiêu thụ hàng hóa. Mục đích tối cao của thực dân Pháp là biến Đông Dương thành thuộc địa khai khan trong yếu, nhằm đạt được lợi nhuận cao nhất cho tư bản chính quốc. Cuối thế kỷ XIX, Việt Nam từ một nước độc lập và thong nhat da tro thành thuộc địa của thực dân, tên nước ta đã bị mắt trên bản đồ thế giới.

“Chia dé tri” là chính sách lớn của thực dân Pháp thực hiện ở Đông Dương. Thực dân Pháp thành lập Liên bang Đông Dương bao gồm các thành phần: Bắc Kỳ, Trung Kỳ, Nam Kỳ, Lào và Campuchia. Nước ta bị chia thành ba kỳ với các chế độ chính trị khác nhau: Bắc Kỳ và Trung Kỳ vẫn giữ chính quyền phong kiến bù nhìn nhưng dưới sự bảo hộ của Pháp; Nam Kỳ, Lào và Campuchia là 10 đất thuộc địa hoàn toàn do Pháp nắm quyên. Thực dân Pháp đã xóa tên nước ta, Lào và Campuchia khỏi bản đồ thế giới, đứng đầu Liên bang Đông Dương là Toàn quyền, thay mặt chính phủ Pháp cai trị toàn Đông Dương, biến vua quan nước ta thành bù nhìn và làm tay sai cho chúng.

Triều đình Huế vẫn còn đó nhưng không có quyền hành gì ngoài việc vâng lệnh thực dân Pháp, cung cấp lính tráng để đàn áp nhân dân. Triều đình phong kiến chính là cái danh nghĩa dé Phap tiễn hành tiêu diệt các cuộc khởi nghĩa chống thực dân. VỊ vua nào không tuân theo chúng (Vua Thành Thái, Vua Duy Tân) thì bị đi đày phương xa. “Sự ton tại của triều đình Huế biểu hiện một cuộc đồng minh giữa thực dân và các lực lượng phong kiến chống phong trào giải phóng dân tộc, chống mọi sự tiễn bộ dân chủ” [13; 20].

Sau hai cuộc khai thác thuộc địa với phương châm “lấy chiến tranh để nuôi chiến tranh”, thực dân Pháp càng thể hiện sự bóc lột tàn bạo đối với nhân dân ta, chúng làm nền kinh tế nước ta trở nên que quat, mất cân đối, là nền kinh tế thuộc địa, phụ thuộc lớn vào tư bản chính quốc. Ban đầu chủ trương của thực dân Pháp là lợi dụng giai cấp địa chủ và tay sai người Việt để cai trị. Nhưng sau khi đã xây dựng và củng cố được quyền lực của mình, thực dân Pháp tìm cách gạt bỏ vai trò của triều đình phong kiến, lôi kéo giới thượng lưu về phe chúng nhằm chống lại nhân dân ta, làm cho tình hình chính trị và sự phân hóa xã hội Việt Nam ngày càng gay gắt. *Su thay đổi về cơ cấu xã hội Dưới sự thống trị của thực dân Pháp, tính chất xã hội Việt Nam đã thay đổi.

Việt Nam từ xã hội phong kiến trở thành xã hội thuộc địa, nửa phong kiến. Nền kinh tế Việt Nam chuyền biến từ nền kinh tế nông nghiệp lạc hậu thời phong kiến sang nền kinh tế tư bản chủ nghĩa. Tuy nền kinh tế có bước phát triển nhưng lại mất cân đối làm cho cơ cấu giai cấp, tầng lớp trong xã hội 11 có sự phân hóa không rõ ràng. Bắt đầu từ giai đoạn này, xã hội Việt Nam xuất hiện một bộ phận mới là giai cấp tư sản, tiểu tư sản và giai cấp công nhân cũng bắt đầu manh nha hình thành.

Kết cấu xã hội cũng có sự thay đổi, nếu như trong thời kỳ phong kiến kết cấu xã hội theo tứ dân: sĩ, nông, công, thương thì trong thời kỳ phong kiến- nửa thuộc địa sự phân chia giai cấp dựa theo quyền lợi kinh tế và quan hệ dựa trên kiến trúc thượng tầng phương Tây. Trong thời kỳ này, xã hội Việt Nam có một số giai cấp cơ bản như sau: Giai cấp địa chủ phong kiến: Đây là giai cấp vôn có từ lâu trong lịch sử. Giai cấp địa chủ bị phân hóa thành hai bộ phận: thứ nhất, một bộ phận trở thành tay sai, hậu thuẫn của thực dân Pháp. Bộ phận này do được sự bảo hộ của thực dân nên rất mực trung thành, họ xa rời dân chúng, giúp chính quyền thực dân cai trị chặt chẽ xã hội và ra sức bóc lột nhân dân.

Bộ phận thứ hai là những gia đình địa chủ phong kiến nhỏ nhưng có tỉnh thần dân tộc, lòng căm thù giặc, họ ủng hộ và tham gia các phong trào nổi dậy chống thực dân Pháp hoặc chống cả triều đình phong kiến bù nhìn. Bộ phận thứ hai này vẫn là địa chủ nhưng lòng yêu nước trong họ chưa hề tan biến, thậm chí một số khá đông các địa chủ này vẫn giữ truyền thống yêu nước tốt đẹp đến mãi đời con cháu họ. Giai cấp nông dân: Là giai cấp chiễm 90% dân số, là đôi tượng bóc lột của thực dân và phong kiến. Họ bị tư bản và địa chủ thăng tay cướp đoạt ruộng dat dé tap trung lam đồn điền, chính sự tập trung ruộng đất đã tạo ra sự phân hóa giai cấp ở nông thôn ngày càng sâu sắc.

Số bần nông không đất hay không đủ đất cày chiếm đa số nông dân. Thêm vào đó, sưu cao thuế nặng làm cho nông dân bị ly tán, một số người dân bị ban cùng hóa và ra thành phố kiêm sông. Những cuộc đâu tranh của nông dân ở nhiêu vùng miên đã nô ra 12 mạnh mẽ, tuy thất bại nhưng vẫn thê hiện tinh thần phản kháng quyết liệt đối với chính quyên nửa thực dân, nửa phong kiên. Giai cấp công nhân: Đây là giai cấp mới xuất hiện với lực lượng còn rất mỏng.

Xuất thân của họ từ nhiều thành phần khác nhau nhưng chủ yếu từ nông dân bị bần cùng hóa và không còn tư liệu sản xuất là ruộng đất trong tay. Một bộ phận công nhân khác có trình độ không chuyên nghiệp, họ chỉ là công nhân thời vụ, họ tranh thủ lúc nông nhàn để ra thành phố làm thuê kiếm sống, bộ phận này vẫn gắn bó chặt chẽ với nông thôn. Đến trước Chiến tranh thế giới lần thứ nhất, số lượng công nhân tăng lên khoảng 10 vạn người, họ tập trung ở một số thành phố lớn như Hải Phòng, Nam Định, Quảng Ninh, Vinh, Sài Gòn. hình thành nên một giai cấp mới.

Do chương trình khai thác thuộc địa của thực dân Pháp là bóc lột nhân công rẻ mạt nên công nhân Việt Nam thời kỳ này chủ yếu là lao động chân tay, họ không được tiếp xúc với phương thức sản xuất tư bản chủ nghĩa thực thụ, tức là không được tiếp cận với máy móc hiện đại, không có trình độ văn hóa, không có bất cứ quyền tự do nào. Chính sự bóc lột trực tiếp một cách tàn nhẫn đó đã hun duc tinh than yêu nước, tỉnh thần đấu tranh và sớm giác ngộ ý thức giai cấp. Họ trở thành một bộ phận quan trọng trong quá trình tiếp biến tư tưởng ở Việt Nam. Giai cấp f sản: Sự cai trị của thực dân Pháp mang theo nền kinh tế tư bản đã sản sinh ra một bộ phận các nhà thầu khoán, những nhà làm đại lý cho giới tư bản và những nhà kinh doanh thương nghiệp.

Bộ phận này hoạt động sản xuất và kinh doanh trong các ngành công nghiệp, thương nghiệp và nông nghiệp.