mở đầu cho một cuộc chiến mới kéo dài gần nửa thế kỷ, đó là chiến tranh lạnh giữa phe Xã hội chủ nghĩa và Tư bản chủ nghĩa, mà đứng đầu là Liên Xô và Hoa Kỳ. Hai cường quốc này thực thi nhiều biện pháp, đặc biệt là về kinh tế để củng cố hệ thống đồng minh của mình. Đối với Hoa Kỳ, nền kinh tế không những không bị tàn phá mà ngày càng giàu có nhờ chiến tranh. Năm 1945, GNP của Hoa Kỳ là 213,5 tỷ USD, tăng gần gấp đôi so với 125,8 tỷ USD của năm 1942 và chiếm 40% tổng sản phẩm toàn thế giới.
Ở thái cực khác, các nước đồng minh của Hoa Kỳ lại chịu tác động nặng nề của cuộc chiến tranh. Sự yếu kém về kinh tế của các nước này khiến Hoa Kỳ lo ngại trước sự mở rộng nhanh chóng của phe Xã hội chủ nghĩa. Để ngăn chặn sự phát triển đó, giải pháp quan trọng lúc bấy giờ là giúp các nước tư bản sớm hồi phục kinh tế. Năm 1947, Hoa Kỳ triển khai kế hoạch Marshall, thông qua Ngân hàng Tái thiết và Phát triển quốc tế (IBRD) để viện trợ cho các nước Tây Âu.
Từ năm 1947 đến 1951, Hoa Kỳ viện trợ cho các nước Tây Âu tổng cộng 12 tỷ USD (tương đương 2,2% GNP của thế giới và 5,6% GNP của Hoa Kỳ lúc bấy giờ). Về phía mình, Liên Xô cũng sử dụng biện pháp trợ giúp kinh tế để củng cố và gia tăng số lượng các nước gia nhập phe Xã hội chủ nghĩa. Với tinh thần quốc tế vô sản, Liên Xô đã tài trợ cho nhiều quốc gia trên thế giới, từ các nước ở châu Âu, châu Á, đến các nước châu Phi và châu Mỹ La-tinh. Năm 1991, khi Liên Xô tan rã, tổng số tiền các nước thuộc phe Xã hội chủ nghĩa còn nợ Liên Xô lên đến con số khổng lồ, quy đổi thành khoảng 120 tỷ USD.
Viện trợ của Hoa Kỳ cho các nước Tây Âu và của Liên Xô cho các nước xã hội chủ nghĩa được xem như là các khoản ODA đầu tiên. Mặc dù, mục tiêu SVTH: Nguyễn Xuân An 9 GVHD: ThS. Đào Duy Minh chính của các khoản viện trợ này là chính trị nhưng chúng cũng đã có tác dụng quan trọng giúp các nước tiếp nhận phát triển kinh tế, xã hội. Trong những năm 1960, trước sự đấu tranh mạnh mẽ của các nước đang phát triển, cộng với nhận thức thay đổi của các nước giàu đối với sự phát triển của các nước đang phát triển, Tổ chức Hợp tác và Phát triển kinh tế (OECD) thành lập Uỷ ban Hỗ trợ phát triển (DAC).
Uỷ ban này có nhiệm vụ yêu cầu, khuyến khích và điều phối viện trợ của các nước OECD cho các nước đang và kém phát triển. Trong bản báo cáo đầu tiên của mình, DAC đã sử dụng thuật ngữ “Offical Development Assistance”, với nghĩa là sự trợ giúp tài chính có ưu đãi của các nước phát triển cho các nước đang phát triển. Như vậy trong thời kỳ chiên tranh lạnh và đối đầu Đông – Tây, trên thế giới tồn tại ba nguồn ODA chủ yếu: - Liên Xô cũ và các nước Đông Âu - Các nước thuộc tổ chức OECD - Các tổ chức quốc tế và phi chính phủ 2.2 Xu hướng vận động của ODA trên thế giới ODA là nguồn vốn bổ sung quan trọng đối với các quốc gia đang và chậm phát triển. ODA đã hỗ trợ cho các quốc gia này tiếp thu những thành tựu khoa học kỹ thuật, công nghệ tiên tiến, phát triển nguồn nhân lực; hoàn thiện cơ cấu kinh tế; tăng khả năng thu hút vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài và tạo điều kiện mở rộng đầu tư trong nước.
Trong thời đại ngày nay, nguồn vốn này đang chuyển biến với nhiều sắc thái mới và có các xu hướng vận động chính như: - Bảo vệ môi trường sinh thái là trọng tâm của nhiều nhà tài trợ. - Vấn đề Phụ nữ trong phát triển (WID) gần đây thường xuyên được đề cập trong chính sách ODA của nhiều nhà tài trợ. - Mục tiêu và yêu sách của các nhà tài trợ ngày càng cụ thể: thể hiện sự ràng buộc chặt chẽ của nhà tài trợ đối với các nước nhận hỗ trợ ODA. - Cung vốn ODA tăng chậm.
- Cạnh tranh giữa các nước đang phát triển trong việc tiếp cận vốn ODA đang tăng lên.3 Cộng đồng các nhà tài trợ và các nước tiếp nhận vốn ODA SVTH: Nguyễn Xuân An 10 GVHD: ThS. Đào Duy Minh Cộng đồng các nhà tài trợ: Trong thời kì chiến tranh lạnh và đối đầu Đông – Tây, trên thế giới tồn tại ba nguồn ODA chủ yếu: - Liên Xô cũ và các nước Đông Âu - Các nước thuộc tổ chức OECD - Các tổ chức quốc tế và phi chính phủ Hiện nay trên thế giới có 2 nguồn ODA chủ yếu: các nhà tài trợ đa phương và các tổ chức viện trợ song phương. - Các nhà tài trợ đa phương gồm các tổ chức chính thức sau: + Các tổ chức thuộc hệ thống Liên Hiệp Quốc bao gồm: Chương trình Phát triển của Liên Hiệp Quốc (UNDP) Qũy Nhi đồng Liên Hiệp Quốc (UNICEF) Tổ chức Nông nghiệp và lương thực (FAO) Chương trình Lương thực thế giới (WFP) Qũy Dân số Liên Hiệp Quốc (UNFPA) Tổ chức Y tế thế giới (WHO) Tổ chức Phát triển Công nghiệp của Liên Hiệp Quốc (UNIDO) Qũy Phát triển Nông nghiệp Quốc tế (IFDA) + Các tổ chức tài chính quốc tế: Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) Ngân hàng Thế giới (WB) Ngân hàng Phát triển Châu Á (ADB) + Liên minh châu Âu (EU) + Các tổ chức phi chính phủ (NGO) +Tổ chức xuất khẩu dầu mỏ (OPEC) + Qũy Cô – oét - Các nước viện trợ song phương: + Các nước thành viên Uỷ ban Hỗ trợ Phát triển (DAC) của tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD): hiện nay, có 22 quốc gia thuộc tổ chức OECD cam kết thường xuyên cung cấp ODA, đó là Áo, Ôxtraylia, Bỉ, Canada, Đan Mạch, Phần Lan, Pháp, Đức, Hy Lạp, Ai-len, I-ta-lia, Nhật Bản, Lúc-xăm-bua, SVTH: Nguyễn Xuân An 11 GVHD: ThS. Đào Duy Minh Hà Lan, Niu-di-lân, Na Uy, Bồ Đào Nha, Tây Ban Nha, Thuỵ Điển, Thuỵ Sĩ, Anh và Mỹ.
Vốn ODA do các quốc gia này cung cấp chiếm tỷ trọng lớn trong tổng lượng vốn ODA của thế giới. Ngoài ra, các quốc gia OECD không thuộc nhóm DAC như Cộng hoà Séc, Hungari, Ai-xơ-len, Hàn Quốc, Ba Lan, Cộng hoà Slôvakia, Thổ Nhĩ Kỳ cũng tiến hành viện trợ song phương. + Các nước đang phát triển có trình độ phát triển cao như Cô-oét, Ả Rập Xê-út, Đài Loan,… cũng tiến hành viện trợ ODA. Các nước tiếp nhận ODA chủ yếu: Theo thống kê của OECD, hiện nay có 163 quốc gia và vùng lãnh thổ tiếp nhận vốn ODA, trong đó châu Phi có 56 quốc gia, châu Mỹ: 38, châu Á: 41, châu Âu: 11 và châu Đại Dương: 17.2 Bài học thành công trong thu hút, quản lý, sử dụng vốn ODA ở Malaysia và Indonesia và những kinh nghiệm rút ra cho Việt Nam Như chúng ta đã biết, nguồn vốn ODA có vai trò quan trọng hỗ trợ phát triển kinh tế ở các quốc gia đặc biệt là các nước đang và chậm phát triển.
Tuy nhiên nếu không tận dụng cơ hội, không phát huy các lợi thế của quốc gia cũng như không có cơ chế quản lý tốt thì khó mà thu hút và sử dụng vốn ODA có hiệu quả. Vì vậy, không phải quốc gia nào cũng có thể sử dụng vốn ODA một cách hiệu quả. Thực tiễn cho thấy Malaysia và Indonesia là hai trong số ít các quốc gia đã thành công trong việc thu hút, quản lý và sử dụng vốn ODA từ các nhà tài trợ. Nghiên cứu sự thành công của Malaysia và Indonesia sẽ giúp Việt Nam rút ra những kinh nghiệm cần thiết để có thể sử dụng vốn ODA có hiệu quả giúp phát triển kinh tế - xã hội đất nước.1 Bài học thành công ở Malaysia và Indonesia Sự thành công tại Malaysia Từng là một nước thuộc địa của Anh, sau khi giành được độc lập năm 1957, Malaysia đã phải đối mặt với rất nhiều khó khăn, thách thức: nghèo đói, thất nghiệp cao, kết cấu hạ tầng kinh tế - xã hội yếu kém và thiếu vốn trầm trọng để đầu tư phát triển.
Từ những năm 1970, Malaysia nhận được viện trợ của cộng đồng quốc tế, trong đó có các nhà tài trợ chính là Nhật Bản, Liên hiệp quốc (UN), Ngân hàng SVTH: Nguyễn Xuân An 12 GVHD: ThS. Đào Duy Minh Thế giới (WB), Ngân hàng Phát triển châu Á (ADB). Nguồn viện trợ này đã góp phần quan trọng giúp Malaysia giải quyết vấn đề đói nghèo và tái phân phối lại thu nhập. Từ những năm 1980, viện trợ nước ngoài lại đóng vai trò lớn trong việc gia tăng về các kỹ năng chuyên môn, về lập kế hoạch dự án, thực thi và đánh giá dự án, phân tích chính sách, phát triển thể chế, phát triển kỹ năng trong công nghệ và lĩnh vực nghiên cứu triển khai.
Viện trợ nước ngoài, với vai trò như vậy đã trở thành đòn bẩy đưa Malaysia vượt qua điểm xuất phát thấp của nền kinh tế. Thành công trong việc sử dụng nguồn viện trợ ODA ở Malaysia xuất phát từ việc tập trung hóa trong quản lý nhà nước. Văn phòng Kinh tế Kế hoạch cùng với Bộ Ngân khố đóng vai trò chủ yếu trong việc lập kế hoạch và quản lý hành chính đối với nguồn viện trợ nước ngoài. Văn phòng này đảm nhận các chức năng chủ yếu là đưa ra mục tiêu, chính sách, kế hoạch ở cấp trung ương; chịu trách nhiệm phê duyệt chương trình dự án và quyết định phân bổ ngân sách phục vụ mục tiêu phát triển quốc gia.
Còn Bộ Ngân khố chịu trách nhiệm điều phối những vấn đề liên quan đến tài chính và kế toán. Việc thực hiện các dự án liên quan đến ODA, cùng việc đánh giá kết quả thực hiện, cũng như có các kiến nghị thay đổi nếu cần thiết, đều được hai cơ quan này phối hợp rất hiệu quả. “Trái tim” của Văn phòng Kinh tế Kế hoạch là Bộ phận lập Kế hoạch kinh tế. Bộ phận này tập hợp những nhân sự có trình độ và dày dặn kinh nghiệm trong việc giải quyết những vấn đề liên quan đến ODA.
Bộ phận này còn đóng vai trò là Ban thư ký Chương trình Viện trợ kỹ thuật nước ngoài của Malaysia, cố vấn cho Uỷ ban Đầu tư nước ngoài. Trong việc phân cấp quản lý ODA, Malaysia có sự phân định rõ ràng về chức năng, nhiệm vụ của các cơ quan quản lý.