Chương 1: TRUYỆN KỂ: TỪ TIỂU THUYẾT ĐẾN ĐIỆN ẢNH 1. Cốt truyện: văn học và điện ảnh Trong bài đầu tiên mang tên “Nhập môn phân tích cấu trúc truyện kể” của Roland Barthes công trình Thi pháp truyện kể, ông đã định nghĩa về truyện kể như sau: “Không sao có thể đếm xuể các truyện kể trên thế giới. Đó trước hết là một sự đa dạng kì diệu về các thể loại, chính các thể loại lại được phân chia ra trong các nội dung khác nhau, tựa như tất cả mọi vật liệu đều tốt để giao phó những truyện kể của nó cho con người: truyện kể có thể được đảm đương thông qua ngôn ngữ cấu âm rõ ràng (langage articulé), thành tiếng hoặc viết, thông qua hình ảnh, tĩnh hay động, thông qua cử chỉ và thông qua sự pha trộn được sắp xếp từ tất cả những nội dung trên; truyện kể có mặt trong huyền thoại, truyền thuyết, truyện hoang đường, truyện ngắn, anh hùng ca, lịch sử, bi kịch, chính kịch, hài kịch, kịch câm, tranh vẽ (hãy nghĩ đến điều đó ở bức Nữ Thánh Ursule của Carpaccio(1)), kính ghép màu ở nhà thờ, phim ảnh, truyện tranh trên báo chí cho thiếu nhi, tin vặt trên báo, hội thoại. Như vậy, đứng về lí thuyết văn học, điện ảnh cũng thuộc vào một loại của “truyện kể” (récit/narrative(2)).
Nghiên cứu cốt truyện của điện ảnh, nhất là phim truyện là một vấn đề rất quan trọng. Dưới đây luận văn sẽ đi vào vấn đề này cũng tìm hiểu về sự khác nhau giữa cốt truyện phim với “mẫu gốc” tiểu thuyết của nó. Có nhiều cách lí giải xung quanh thuật ngữ “cốt truyện”. Theo Từ điển thuật ngữ văn học thì cốt truyện là hệ thống sự kiện cụ thể, được tổ chức theo yêu cầu tư (1) Vittore Carpaccio, họa sĩ người Italia, sinh ở Venise (khoảng 1455 và mất khoảng 1525).
Là người kể chuyện nhiều sáng tạo, nhà nghệ sĩ nhiệt tâm, ông đã từng vẽ hàng loạt các kiệt tác về cuộc đời của các thánh Jérome, thánh Georges và thánh Ursule (ND). (2) Trong Narratology: A Guide to the Theory of Narrative, M.Jahn đã dịch chữ “récit” trong câu: “Innombrables sont les récit du monde.Barthes sang tiếng Anh là: “There are countless forms of narrative in the world.Jahn thêm chữ “forms”).Jahn chọn “narrative” (như một thể loại theo nghĩa rộng) chứ không chọn “story” (theo nghĩa hẹp, cụ thể) là có lí, tức là theo đúng nội hàm rộng lớn về thể loại mà R.Barthes đang bàn. Như vậy, tiêu đề công trình trên của ông có lẽ nên được hiểu là: Trần thuật học: Hướng dẫn về lí thuyết truyện kể. 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com tưởng và nghệ thuật nhất định, tạo thành bộ phận cơ bản, quan trọng nhất trong hình thức động của tác phẩm văn học thuộc các loại tự sự và kịch.
Như vậy, trong văn học, cốt truyện chủ yếu được dùng cho những tác phẩm tự sự và kịch. Chất liệu cơ bản để tạo nên cốt truyện chính là các sự kiện, các biến cố, các tình tiết, chi tiết. Sự nối tiếp các chuỗi sự kiện nhằm thể hiện chủ đề tư tưởng tác phẩm. Điện ảnh có một cốt truyện hay không? Có thể khẳng định ngay rằng, nếu không có một cốt truyện cũng sẽ không có một tác phẩm điện ảnh thực sự.
Để tạo cốt truyện, tác giả phim cũng giống một nhà tiểu thuyết kể lại một câu chuyện. Trong điện ảnh, người ta gọi yếu tố đó là truyện phim. Nếu trong văn học, cốt truyện là những sự kiện nối tiếp nhau tạo nên chuỗi hành động liên tiếp của nhân vật, thể hiện tư tưởng tác phẩm và nó hiện diện ngay trên từng trang văn bản thì cốt truyện trong điện ảnh không chỉ có tất cả các sự kiện của câu chuyện được mô tả trực tiếp mà có thể còn bao hàm cả các tư liệu nằm ngoài thế giới câu chuyện. Đây cũng chính là điều khiến các nhà làm phim khi tiếp thu cốt truyện của văn học phải có sự chọn lọc để phù hợp và tạo nên đặc trưng của riêng mình.
Vai trò của cốt truyện Cốt truyện, xét về phương diện kết cấu và quy mô nội dung có thể chia ra làm hai loại: cốt truyện đơn tuyến và cốt truyện đa tuyến. Cốt truyện đơn tuyến thì hệ thống các sự kiện được kể lại gọn gàng tập trung thể hiện quá trình phát triển tính cách của một số nhân vật chính Cốt truyện đa tuyến thường trình bày một hệ thống sự kiện phức tạp, tái hiện nhiều bình diện của đời sống ở một thời kì lịch sử, hệ thống các sự kiện được chia làm nhiều dòng gắn liền với số phận của các nhân vật. Chúng ta có thể thấy những cốt truyện đa tuyến như thế trong các tác phẩm Chiến tranh và hòa bình, Anna Karênina, Những người khốn khổ… Dù là cốt truyện đơn tuyến hay đa tuyến thì chúng cùng nhằm bộc lộ nhân vật, là phương tiện để nhà văn tái hiện các xung đột xã hội. Thực tế, trong đời sống văn học, cốt truyện là hết sức đa dạng.
Nó phản ánh thành tựu của văn học và khẳng định tài năng nghệ thuật của nhà văn. 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Cốt truyện có thể dẫn dắt chúng ta tới việc phán đoán những nguyên nhân và hậu quả, vì thế mà nó dựng lên được cả câu chuyện. Mặt khác, chính cốt truyện tạo nên sự hấp dẫn hay không hấp dẫn của một bộ phim. Có những cốt truyện chỉ đưa nguyên nhân mà không đưa kết quả tạo nên sự hồi hộp chờ đợi của độc giả, để cho độc giả tự phán đoán.
Ở những giây phút cuối của bộ phim The 400 Blows, chú bé Antonie Doinel đã trốn khỏi trại cải tạo và chạy dọc bờ biển. Bộ phim khép lại bằng một khuôn hình tĩnh (freeze-frame) với gương mặt bất động của nhân vật trước biển cả. Cái nhìn của Antoine làm ngưng đọng khuôn hình, nhưng biển ở sau cậu thì vẫn không ngừng vỗ sóng. Cốt truyện đã không bộc lộ trực tiếp là cậu bé có bị bắt và đưa trở lại trại hay không, mặc cho độc giả phân vân, xét đoán xem điều gì sẽ xảy ra kế tiếp đó.
Cốt truyện còn có tác dụng dẫn dắt, gợi ý cho các sự kiện nối tiếp nhau, điểm nối thời gian của các sự kiện và một số lần xuất hiện của các sự kiện đó. Tất cả điều đó làm cho độc giả, khán giả có thể giả định, phán đoán, tạo nên sự chờ đợi ở họ. Trong tác phẩm Chí Phèo, Nam Cao đã tạo nên một kết thúc mở khi Thị Nở nhìn nhanh xuống bụng và nghĩ đến một cái lò gạch bỏ hoang vắng người qua lại. Người đọc tiếp tục hình dung ra cảnh tượng số phận một con người sẽ lặp lại như cuộc đời của cha nó.
Như vậy, trong văn học cũng như trong điện ảnh, cốt truyện là yếu tố quan trọng tạo nên sức hấp dẫn của một tác phẩm nghệ thuật. Một tác phẩm có thành công hay không phụ thuộc rất nhiều vào việc tác giả có được một cốt truyện chặt chẽ, chi tiết và hấp dẫn hay không? 1. Từ cốt truyện tiểu thuyết Cuốn theo chiều gió đến cốt truyện phim cùng tên Bộ phim Cuốn theo chiều gió được chuyển thể từ tiểu thuyết cùng tên của tác giả Margaret Mitchell. Khi xem xét hai tác phẩm này, chúng tôi nhận thấy một trong những yếu tố được so sánh ở đây là yếu tố cốt truyện.
Rất nhiều ý kiến khác nhau khi xem phim và đọc tiểu thuyết. Có ý kiến cho rằng bộ phim giống hệt tiểu thuyết, nhưng lại có ý kiến cho rằng bộ phim đã “đánh mất” rất nhiều giá trị của tiểu 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com thuyết… Đây là một thực tế thường thấy đối với những bộ phim được chuyển thể từ văn học. Do đặc thù riêng, điện ảnh hướng đến một cốt truyện được chuyển tải bằng ngôn ngữ hình ảnh, nên khi chuyển thể từ văn học, tác giả phim sẽ không thể giữ lại nguyên dạng cốt truyện ban đầu. Vậy khi chuyển thể tiểu thuyết, tác giả phim tiếp thu và lược bỏ cái gì từ cốt truyện của nguyên tác văn học? Để lí giải điều này, chúng tôi lập bảng thống kê các sự kiện diễn ra trong từng chương, tương ứng với mỗi phân đoạn trong bộ phim cho người đọc tiện theo dõi.
Do yêu cầu chi tiết, bảng thống kê quá dài, chúng tôi buộc phải để ở phần Phụ lục, cuối khoá luận. Trong một bộ phim, cốt truyện được tạo nên nhờ sự lắp ráp của các hình ảnh, các cảnh, các trường đoạn. “Cảnh” là một đoạn phim quay từ lúc mở máy đến khi tắt máy quay phim, cảnh là toàn thể những hình ảnh được khuôn hình theo cùng một cách (Benac); “trường đoạn” lại là tính thống nhất của hành động. Trong một bộ phim có thể có nhiều trường đoạn, trong trường đoạn có nhiều cảnh khác nhau.
Việc thống nhất các đoạn phim bị cắt rời là cách đơn giản nhất tạo nên trình tự trong phim. Vì vậy, muốn xem xét những yếu tố mà phim giữ lại trong cốt truyện của văn học thì chúng ta phải đi từ những cảnh, các sự kiện trong từng cảnh để lí giải vì sao cuốn tiểu thuyết dày tới 1519 trang lại được gói gọn trong 219 phút của bộ phim. Điều gì đã tạo nên sự ngắn gọn của tác phẩm điện ảnh? Qua sự thống kê diễn biến sự kiện trong phim và tiểu thuyết, chúng tôi rút ra một số nhận xét sau: Cốt truyện của tiểu thuyết có cấu trúc khá đơn giản, không có gì phức tạp, rắc rối, mọi tình tiết đều diễn ra rất logic, ít mang tính kịch. Nhưng xoay quanh những tình tiết không mấy li kì đó, nhà văn đã khắc họa nên những nhân vật hết sức điển hình, tiêu biểu cho những cá tính và những quan niệm riêng biệt, độc đáo - những tính cách Mỹ điển hình với tính năng động, linh hoạt, ý chí vươn lên mạnh mẽ luôn hướng thẳng về tương lai.
Cuốn theo chiều gió là một chuyện tình, là nỗi suy tư về các đổi thay đã thổi qua Miền Nam Hoa Kỳ trong thập niên 1860. Cuốn truyện bắt đầu vào năm 1861 trước 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com khi xẩy ra cuộc Nội Chiến và chấm dứt vào năm 1871 khi Đảng Dân Chủ (The Democrats) nắm quyền kiểm soát miền Georgia. Câu chuyện được đặt trong bối cảnh lịch sử của cuộc chiến tranh Nam Bắc, giữa một bên là Miền Bắc công nghiệp- đại diện cho lực lượng tiến bộ chủ trương thủ tiêu chế độ nông nô, và một bên là Miền Nam- đại diện cho những lực lượng bảo thủ phản động ngoan cố duy trì chế độ nô lệ da đen. Nhân vật chính của câu chuyện là Scarlett O’Hara, một cô gái xinh đẹp, con một điền chủ giàu có.