## Tổng quan nghiên cứu

Bệnh đường hô hấp là một trong những nhóm bệnh phổ biến và có tỷ lệ mắc cao trên toàn cầu, đặc biệt tại Việt Nam với tỷ lệ mắc viêm phế quản cấp khoảng 6-8% ở người lớn và 10-12% ở trẻ em dưới 15 tuổi. Tại Bệnh viện Quân y 175, nhóm bệnh đường hô hấp chiếm tỷ lệ 7% trong mô hình bệnh tật năm 2023, với hơn 2.600 bệnh nhân ngoại trú mỗi ngày. Việc kê đơn thuốc, đặc biệt là kháng sinh trong điều trị ngoại trú bệnh đường hô hấp, đang đặt ra nhiều thách thức về tính hợp lý và hiệu quả điều trị. Nghiên cứu này nhằm phân tích thực trạng kê đơn thuốc trong điều trị ngoại trú bệnh đường hô hấp tại Bệnh viện Quân y 175 trong năm 2023, tập trung vào việc sử dụng kháng sinh trong điều trị viêm phế quản cấp ở người lớn có bảo hiểm y tế.

Mục tiêu nghiên cứu gồm: (1) Phân tích các chỉ số kê đơn thuốc trong điều trị bệnh đường hô hấp ngoại trú có bảo hiểm y tế; (2) Đánh giá thực trạng kê đơn thuốc kháng sinh trong điều trị viêm phế quản cấp ở người lớn ngoại trú có bảo hiểm y tế. Nghiên cứu được thực hiện từ 01/01/2023 đến 31/08/2023 tại Bệnh viện Quân y 175, TP. Hồ Chí Minh. Kết quả nghiên cứu sẽ góp phần nâng cao hiệu quả quản lý kê đơn thuốc, giảm thiểu tình trạng sử dụng kháng sinh không hợp lý, từ đó cải thiện chất lượng điều trị và giảm chi phí y tế.

## Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

### Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu dựa trên các lý thuyết và mô hình sau:

- **Lý thuyết sử dụng thuốc hợp lý**: Nhấn mạnh nguyên tắc kê đơn thuốc phải phù hợp với chẩn đoán, an toàn, hiệu quả và tiết kiệm chi phí.
- **Mô hình phân tích chỉ số kê đơn thuốc**: Bao gồm các chỉ số như số thuốc trung bình trong một đơn, tỷ lệ đơn có kháng sinh, corticoid, vitamin, tỷ lệ thuốc kê trong danh mục thuốc thiết yếu (DMTTY), và các chỉ số sử dụng thuốc toàn diện.
- **Khái niệm về viêm phế quản cấp và điều trị kháng sinh**: Viêm phế quản cấp là viêm nhiễm cấp tính niêm mạc phế quản, chủ yếu do virus, do đó không phải trường hợp nào cũng cần dùng kháng sinh. Việc sử dụng kháng sinh không hợp lý dẫn đến kháng thuốc và tăng chi phí điều trị.

Các khái niệm chính bao gồm: viêm phế quản cấp, kháng sinh, kê đơn thuốc ngoại trú, danh mục thuốc thiết yếu, và chỉ số sử dụng thuốc toàn diện.

### Phương pháp nghiên cứu

- **Thiết kế nghiên cứu**: Nghiên cứu mô tả cắt ngang.
- **Nguồn dữ liệu**: 9.571 đơn thuốc ngoại trú bảo hiểm y tế điều trị bệnh đường hô hấp tại Bệnh viện Quân y 175 từ 01/01/2023 đến 31/08/2023. Lấy mẫu ngẫu nhiên 400 đơn thuốc để phân tích mục tiêu 1; trong đó lọc ra 81 đơn thuốc viêm phế quản cấp có kê kháng sinh để phân tích mục tiêu 2.
- **Cỡ mẫu**: Tính toán dựa trên công thức cỡ mẫu với độ tin cậy 95%, sai số cho phép 5%, p=0.5, cho kết quả 385 đơn thuốc, chọn 400 đơn thuốc để đảm bảo độ tin cậy.
- **Phương pháp chọn mẫu**: Chọn mẫu ngẫu nhiên từ phần mềm quản lý đơn thuốc E.0 của bệnh viện.
- **Phương pháp thu thập số liệu**: Hồi cứu dữ liệu từ phần mềm quản lý, thu thập thông tin bệnh nhân, thuốc kê đơn, chẩn đoán, liều dùng, thời gian sử dụng, chi phí.
- **Phân tích số liệu**: Sử dụng phần mềm Microsoft Excel 365 với các hàm Countif, Sum, Pivot để tính toán các chỉ số kê đơn thuốc và đánh giá tính phù hợp của kê đơn kháng sinh theo hướng dẫn của Bộ Y tế.
- **Timeline nghiên cứu**: Từ tháng 1 đến tháng 8 năm 2023 thu thập dữ liệu, phân tích và báo cáo kết quả trong năm 2024.

## Kết quả nghiên cứu và thảo luận

### Những phát hiện chính

- **Số thuốc kê trung bình trong một đơn**: Trung bình 4,25 thuốc/đơn, trong đó 32,25% đơn có 4 thuốc và 33,75% đơn có 5 thuốc.
- **Tỷ lệ đơn thuốc có kê kháng sinh**: 36,75%, với số kháng sinh trung bình 1,21 loại/đơn. Phân nhóm kháng sinh chủ yếu là penicillin (29%), quinolon (8%), macrolid (5%) và cephalosporin (2,5%).
- **Tỷ lệ đơn thuốc có corticoid và vitamin**: Corticoid chiếm 38,5%, chủ yếu là methyl prednisolon (31,75%), vitamin chiếm 7,75%.
- **Tỷ lệ thuốc kê trong danh mục thuốc thiết yếu**: 41,49% trong tổng số thuốc kê đơn, 100% thuốc thuộc danh mục thuốc bệnh viện.
- **Cơ cấu thuốc kê theo nguồn gốc**: Thuốc nội chiếm 66,47%, thuốc ngoại 33,53%; thuốc hóa dược chiếm 97,12%, thuốc dược liệu và y học cổ truyền 2,88%.
- **Đường dùng thuốc**: Thuốc đường uống chiếm 93,12%, đường hô hấp 5,05%, không có thuốc tiêm.
- **Chi phí thuốc trung bình một đơn**: 315.193 VNĐ, trong đó chi phí kháng sinh chiếm 35,07%, corticoid và vitamin chỉ chiếm khoảng 0,6%.
- **Phân tích kê đơn kháng sinh trong viêm phế quản cấp**: Trong 81 đơn thuốc, 87,65% đơn kê kháng sinh phù hợp với phác đồ điều trị, 12,35% không phù hợp. Liều dùng kháng sinh phù hợp chiếm 90,67%, thời điểm sử dụng kháng sinh phù hợp 100%. Tương tác thuốc không được ghi nhận trong các đơn thuốc.

### Thảo luận kết quả

Kết quả cho thấy số thuốc kê trung bình trong một đơn thuốc ngoại trú điều trị bệnh đường hô hấp tại Bệnh viện Quân y 175 là 4,25, cao hơn so với một số nghiên cứu tại các bệnh viện khác trong nước (2,6 - 4,11 thuốc/đơn). Tỷ lệ kê kháng sinh 36,75% phản ánh việc sử dụng kháng sinh khá phổ biến, tuy nhiên tỷ lệ này thấp hơn so với mức 70% được ghi nhận trong một số nghiên cứu về viêm phế quản cấp do virus. Việc ưu tiên sử dụng penicillin và quinolon phù hợp với hướng dẫn điều trị hiện hành, tuy nhiên vẫn còn một số đơn thuốc sử dụng kháng sinh không phù hợp, chủ yếu ở nhóm bệnh nhân khỏe mạnh hoặc đã dùng kháng sinh gần đây.

Tỷ lệ thuốc kê trong danh mục thuốc thiết yếu và thuốc nội cao cho thấy bệnh viện đã thực hiện tốt chính sách sử dụng thuốc hợp lý, góp phần giảm chi phí điều trị. Chi phí thuốc trung bình một đơn thuốc phù hợp với mức chi phí tại các bệnh viện tuyến trung ương khác. Việc không ghi nhận tương tác thuốc trong các đơn thuốc kháng sinh là điểm tích cực, thể hiện sự kiểm soát tốt trong kê đơn.

Dữ liệu có thể được trình bày qua các biểu đồ cột thể hiện tỷ lệ các nhóm thuốc kê đơn, biểu đồ tròn về cơ cấu thuốc theo nguồn gốc, và bảng phân tích chi tiết về tính phù hợp của kê đơn kháng sinh theo phác đồ điều trị.

## Đề xuất và khuyến nghị

- **Tăng cường đào tạo và cập nhật kiến thức cho cán bộ y tế** về hướng dẫn sử dụng kháng sinh, nhằm giảm tỷ lệ kê đơn kháng sinh không phù hợp, mục tiêu giảm dưới 10% trong vòng 1 năm, do Ban Giám đốc Bệnh viện phối hợp Khoa Dược thực hiện.
- **Xây dựng hệ thống giám sát kê đơn thuốc tự động** tích hợp cảnh báo khi kê đơn không phù hợp, nhằm nâng cao tính chính xác và an toàn trong kê đơn, triển khai trong 6 tháng tới, do Phòng Công nghệ thông tin và Khoa Dược phối hợp thực hiện.
- **Tăng cường tuyên truyền, giáo dục bệnh nhân về việc sử dụng thuốc hợp lý**, đặc biệt là kháng sinh, nhằm giảm nhu cầu đòi hỏi kháng sinh không cần thiết, mục tiêu nâng cao nhận thức trên 80% bệnh nhân ngoại trú trong 1 năm, do Khoa Khám bệnh và Phòng Công tác xã hội thực hiện.
- **Thực hiện đánh giá định kỳ các chỉ số kê đơn thuốc** và báo cáo kết quả cho Ban Giám đốc để có biện pháp điều chỉnh kịp thời, định kỳ 6 tháng/lần, do Hội đồng Thuốc và Điều trị phối hợp Khoa Dược thực hiện.

## Đối tượng nên tham khảo luận văn

- **Bác sĩ và nhân viên y tế tại các bệnh viện tuyến cuối và tuyến tỉnh**: Nghiên cứu cung cấp dữ liệu thực tế về kê đơn thuốc ngoại trú, giúp cải thiện thực hành kê đơn, đặc biệt trong điều trị bệnh đường hô hấp.
- **Quản lý bệnh viện và các cơ quan y tế**: Thông tin về tình hình sử dụng thuốc, chi phí và tính hợp lý trong kê đơn giúp hoạch định chính sách quản lý thuốc và nâng cao hiệu quả sử dụng nguồn lực.
- **Nhà nghiên cứu và sinh viên ngành Dược, Y học**: Cung cấp cơ sở dữ liệu và phương pháp nghiên cứu thực tiễn về phân tích kê đơn thuốc, làm tài liệu tham khảo cho các đề tài nghiên cứu tiếp theo.
- **Các tổ chức kiểm soát và giám sát sử dụng thuốc**: Nghiên cứu giúp đánh giá mức độ tuân thủ hướng dẫn điều trị và phát hiện các vấn đề trong sử dụng kháng sinh, từ đó đề xuất các biện pháp can thiệp phù hợp.

## Câu hỏi thường gặp

1. **Tại sao việc sử dụng kháng sinh trong viêm phế quản cấp cần được kiểm soát?**  
Viêm phế quản cấp chủ yếu do virus, không cần thiết dùng kháng sinh. Sử dụng kháng sinh không hợp lý gây kháng thuốc, tăng chi phí và tác dụng phụ.

2. **Số thuốc trung bình trong một đơn thuốc ngoại trú là bao nhiêu?**  
Nghiên cứu cho thấy trung bình 4,25 thuốc/đơn, chủ yếu từ 3-5 thuốc, phù hợp với mức độ bệnh và chẩn đoán.

3. **Tỷ lệ kê đơn kháng sinh phù hợp với phác đồ điều trị là bao nhiêu?**  
Khoảng 87,65% đơn thuốc kháng sinh được kê phù hợp với phác đồ điều trị của Bộ Y tế, thể hiện sự tuân thủ tốt hướng dẫn.

4. **Chi phí thuốc trung bình cho một đơn thuốc ngoại trú là bao nhiêu?**  
Chi phí trung bình khoảng 315.193 VNĐ, trong đó chi phí kháng sinh chiếm 35,07%, phản ánh mức chi tiêu hợp lý trong điều trị.

5. **Có phát hiện tương tác thuốc kháng sinh trong các đơn thuốc không?**  
Nghiên cứu không ghi nhận trường hợp tương tác thuốc kháng sinh trong các đơn thuốc, cho thấy kiểm soát kê đơn tốt.

## Kết luận

- Số thuốc kê trung bình trong một đơn thuốc ngoại trú điều trị bệnh đường hô hấp tại Bệnh viện Quân y 175 là 4,25, với tỷ lệ kê kháng sinh 36,75%.  
- Tỷ lệ kê đơn kháng sinh phù hợp với phác đồ điều trị viêm phế quản cấp đạt 87,65%, liều dùng phù hợp 90,67%, thời điểm sử dụng kháng sinh phù hợp 100%.  
- Thuốc kê đơn chủ yếu là thuốc nội (66,47%) và thuốc hóa dược (97,12%), với chi phí thuốc trung bình 315.193 VNĐ/đơn.  
- Nghiên cứu cung cấp cơ sở dữ liệu quan trọng để nâng cao hiệu quả quản lý kê đơn thuốc, giảm thiểu sử dụng kháng sinh không hợp lý và tối ưu hóa chi phí điều trị.  
- Đề xuất các giải pháp đào tạo, giám sát và tuyên truyền nhằm cải thiện thực hành kê đơn thuốc tại Bệnh viện Quân y 175 trong thời gian tới.

**Hành động tiếp theo**: Triển khai các giải pháp đề xuất, đánh giá định kỳ và mở rộng nghiên cứu sang các bệnh viện khác để nâng cao chất lượng điều trị ngoại trú bệnh đường hô hấp.