-i- LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan luận văn này hoàn toàn do tôi thực hiện. Các đoạn trích dẫn và số liệu sử dụng trong luận văn đều được dẫn nguồn và độ chính xác cao nhất trong phạm vi hiểu biết của tôi. Luận văn này không nhất thiết phản ánh quan điểm của Trường Đại học Kinh tế TP. Hồ Chí Minh hay Chương trình giảng dạy kinh tế Fulbright.
Hồ Chí Minh – Tháng 5/2015 Học viên Hoàng Trọng Dũng TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ TP.HCM ---------------------------- HOÀNG TRỌNG DŨNG PHÂN TÍCH CỤM NGÀNH LỌC HÓA DẦU VIỆT NAM Chuyên ngành : Chính sách công Mã số : 60.02 LUẬN VĂN THẠC SĨ KINH TẾ NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: TS. HUỲNH THẾ DU TP. HỒ CHÍ MINH – NĂM 2015 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com -ii- LỜI CẢM ƠN Tôi xin gửi lời cảm ơn chân thành đến Chương trình Giảng dạy Kinh tế Fulbright, các Quý Thầy Cô đã giúp tôi trang bị tri thức, tạo lập môi trường học tập thuận lợi nhất trong suốt thời gian tôi học tập tại Trường cũng như thực hiện luận văn này. Với lòng kính trọng và biết ơn sâu sắc, tôi xin được bày tỏ lòng cảm ơn thầy Huỳnh Thế Du đã khích lệ, động viên, khuyến khích, chỉ dẫn tận tình cho tôi trong quá trình thực hiện nghiên cứu.
Đồng thời, cho tôi được gửi lời cảm chân thành tới các tổ chức, cá nhân, doanh nghiệp liên quan trong quá trình thực hiện đề tài nghiên cứu này mà vì nhiều lý do tôi không thể liệt kê hết ra đây. Đặc biệt, tôi xin cảm ơn các tổ chức, cá nhân đã cung cấp những thông tin hữu ích như Tập đoàn Dầu khí Việt Nam, Hiệp hội Năng lượng, Hiệp hội Phân bón, Văn phòng Chính phủ, các chuyên gia, nhà khoa học đã hỗ trợ tôi. Cuối cùng, tôi xin chân thành cảm ơn gia đình, bạn bè, đồng nghiệp đã động viên, tạo điều kiện giúp đỡ tôi trong suốt quá trình học tập, công tác và hoàn tất luận văn. TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com -iii- TÓM TẮT NGHIÊN CỨU Trải qua 40 năm hình thành và phát triển, ngành dầu khí Việt Nam đã và đang khẳng định vai trò và vị thế là ngành kinh tế kỹ thuật quan trọng trong phát triển kinh tế của Việt Nam với doanh thu chiếm khoảng 20-25% GDP cả nước, lợi nhuận liên tục tăng trưởng cao qua hàng năm và là một trong những ngành đóng góp cao cho ngân sách Nhà nước với tỷ lệ từ 20-30% tùy từng thời kỳ.
Nghiên cứu cũng cho thấy ngành dầu khí hiện nay cũng mới tập trung vào khâu thăm dò khai thác phục vụ xuất khẩu thô là chính, sử dụng khí cũng chủ yếu để phát điện dẫn đến sức cạnh tranh chưa cao, chưa gia tăng được giá trị của dầu thô và khí tự nhiên để phục vụ nhu cầu sản phẩm lọc hóa dầu (LHD) rất lớn của nội địa. Nghiên cứu dựa trên kinh nghiệm phát triển của các nước Châu Á cho thấy: nguyên nhân chủ yếu là do chúng ta chưa chủ động đầu tư tập trung cụm ngành này, thiếu cơ chế chính sách hỗ trợ ngành phát triển, đầu tư dàn trải ở nhiều địa phương mà chưa chú trọng đầu tư trọng điểm tại các khu vực gần nơi tiêu thụ, cơ sở hạ tầng còn nhiều yếu kém, nguồn vốn hỗ trợ đầu tư cho lĩnh vực này còn thiếu, thực thi pháp luật còn yếu, công tác chuẩn bị đầu tư còn chậm,… Ngoài ra, nghiên cứu cũng chỉ ra rằng ngành dầu khí chưa khai thác tốt phân khúc thị trường nội địa để gia tăng giá trị (ngoại trừ phân đạm) như nhựa, xăng dầu, hóa chất …Công tác quản trị và chất lượng nguồn nhân lực cho lĩnh vực này khá so với mặt bằng chung trong nước nhưng còn yếu so với các nước trong khu vực ảnh hưởng đến khả năng cạnh tranh ở các lĩnh vực chất lượng cao như R&D, thiết kế chế tạo, dịch vụ bán hàng. Trên cơ sở nghiên cứu tác giả đưa ra các quan điểm khuyến nghị chính sách để thúc đẩy ngành LHD Việt Nam phát triển trong thời gian tới, bao gồm: nâng cấp và bổ sung khâu hóa dầu (HD) tại Dung Quất để hình thành cụm LHD tại khu vực Miền Trung gia tăng tính cạnh tranh, đầu tư cụm ngành LHD tại khu vực Miền Nam (Vũng tàu) để phục vụ nhu cầu lớn khu vực này, hợp tác đầu tư các sản phẩm LHD cuối cùng phục vụ nhu cầu nội địa, hình thành cơ chế tạo nguồn vốn để đầu tư cơ sở hạ tầng LHD ban đầu đủ lớn đảm bảo sức cạnh tranh trong khu vực và đảm bảo an ninh năng lượng của đất nước. TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com -iv- MỤC LỤC LỜI CAM ĐOAN.
ii TÓM TẮT NGHIÊN CỨU .iii MỤC LỤC. iv DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU, TỪ VIẾT TẮT. vi DANH MỤC HÌNH VẼ. vii CHƢƠNG 1: GIỚI THIỆU.1 Bối cảnh nghiên cứu.2 Mục đích nghiên cứu .3 Câu hỏi nghiên cứu .4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu .5 Phương pháp nghiên cứu .6 Bố cục luận văn.
3 CHƢƠNG 2: CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ TỔNG QUAN CÁC NGHIÊN CỨU TRƢỚC .1 Lý thuyết cụm ngành và mô hình kim cương .2 Một số nghiên cứu trước. 7 CHƢƠNG 3: HOẠT ĐỘNG LHD KHU VỰC CHÂU Á VÀ BÀI HỌC KINH NGHIỆM .1 Tổng quan hoạt động LHD thế giới .2 Xu hướng đầu tư vào các nhà máy LHD thế giới .3 Hoạt động dầu khí khu vực Châu Á .1 Quan hệ cung cầu các sản phẩm LHD khu vực Châu Á.2 Tổng hợp nhu cầu các sản phẩm LHD ở khu vực Châu Á.4 Cân đối cung cầu sản phẩm LHD ở khu vực Châu Á .5 Tình hình LHD ở một số nước khu vực Châu Á .6 Bài học kinh nghiệm. 18 CHƢƠNG 4: HOẠT ĐỘNG NGÀNH DẦU KHÍ VIỆT NAM; PHÂN TÍCH ĐÁNH GIÁ. 21 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.1 Sơ lược lịch sử ngành LHD Việt Nam .2 Hoạt động dầu khí tại Việt Nam .1 Quan hệ cung cầu các sản phẩm LHD tại Việt Nam .2 Xu hướng đầu tư các nhà máy LHD tại Việt Nam .3 Đánh giá ngành LHD Việt Nam .1 Điều kiện cầu .2 Điều kiện các nhân tố đầu vào.3 Các ngành phụ trợ liên quan .4 Các yếu tố chiến lược và cạnh tranh .4 Tổng hợp mô hình cụm ngành LHD.
41 CHƢƠNG 5: KẾT LUẬN VÀ GỢI Ý CHÍNH SÁCH .2 Gợi ý chính sách .1 Đối với NOC (PVN) .2 Đối với Chính phủ, bộ ngành liên quan .3 Đối với chính quyền địa phương. 46 TÀI LIỆU THAM KHẢO. 52 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com -vi- DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU, TỪ VIẾT TẮT Từ/cụm từ Tên tiếng Anh Tên tiếng Việt viết tắt AFTA : ASEAN Free Trade Area Hiệp định thương mại tự do ASEAN ASEAN Association of Southeast Asian Hiệp hội các nước Đông Nam Á Nations Chiến lƣợc : Chiến lược phát triển lĩnh vực chế biến PVN (2014) dầu khí Việt Nam đến 2020 và định hướng đến 2035 CN : Công nghiệp CSHT : Cơ sở hạ tầng DN : Doanh nghiệp GDP : Gross Domestic Product Tổng sản phẩm quốc dân IOC/NOC : Công ty dầu khí quốc tế/Công ty dầu khí quốc gia LD/HD/LHD : Lọc dầu/Hóa dầu/Lọc hóa dầu NK/XK/XNK : Nhập khẩu/Xuất khẩu/Xuất Nhập khẩu NMLHD : Nhà máy lọc hóa dầu O&M : Operation and Management Quản lý và vận hành PVN : Tập đoàn Dầu khí Việt Nam R&D : Research and Development Nghiên cứu và phát triển SXKD : Sản xuất kinh doanh THHD : Tổ hợp hóa dầu TNHH : Trách nhiệm hữu hạn WTO : World Trade Organization Tổ chức thương mại thế giới TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com -vii- DANH MỤC HÌNH VẼ Hình 1.1: Sơ đồ cụm ngành LHD Việt Nam .2: Mô hình kim cương .3: Mô hình kim cương cụm ngành LHD Dung Quất .1: Cân đối cung cầu các sản phẩm LHD thế giới (2000-2020) .2: Tổng sản lượng các sản phẩm lọc dầu ở châu Á (2000 – 2030) .3: Nhu cầu tiêu thụ các sản phẩm lọc dầu ở châu Á (2000 – 2030) .4: Bản đồ thị trường hóa chất khu vực Châu Á năm 2018 .5: Cân đối cung cầu sản phẩm LHD ở khu vực Châu Á đến 2030 .6: Cân đối tình hình sản xuất-tiêu thụ dầu khu vực Châu Á giai đoạn 2008-2015 .7: Tốc độ tăng trưởng GDP (%) thực tế khu vực Châu Á giai đoạn 2006-2014 .8: GDP bình quân đầu người thực tế (quy đổi USD) khu vực Châu Á giai đoạn 2006-2014 .1: Sơ lược lịch sử ngành LHD Việt Nam .2: Nhu cầu tiêu thụ sản phẩm lọc dầu ở Việt Nam (2005 – 2013) .3: Dự báo tiêu thụ sản phẩm lọc dầu ở Việt Nam giai đoạn 2014-2035 .4: Khả năng sản xuất sản phẩm lọc dầu tại Việt Nam giai đoạn 2005 – 2013 .5: Cân bằng cung cầu sản phẩm lọc dầu ở Việt Nam giai đoạn 2014-2035 .6: Các Nhà máy LHD của PVN .7: Các nhà máy LHD do các đơn vị khác đầu tư .8: Tổng hợp mô hình kim cương ngành LHD Việt Nam.9: Đánh giá về mô hình kim cương cụm ngành LHD Việt Nam. 43 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com -viii- DANH MỤC BẢNG BIỂU Bảng 3.1: Năng lực chế biến của các NMLHD khu vực Châu Á, Châu Đại Dương giai đoạn 2008- 2015 (ngàn tấn/ngày) .1: Năng lực sản xuất của các dự án lọc dầu lớn tại Việt Nam (ngàn tấn) .2: Nhu cầu sản phẩm HD chính tại Việt Nam 2005-2013 (ngàn tấn) .3: Dự báo nhu cầu các sản phẩm HD Việt Nam đến 2035 (ngàn tấn) .4: Năng lực LHD các nước Châu Á và Châu Đại Dương giai đoạn 2008-2015.
33 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com -1- CHƢƠNG 1: GIỚI THIỆU 1.1 Bối cảnh nghiên cứu Sau hơn 40 năm xây dựng và phát triển, ngành dầu khí đã trở thành ngành kinh tế - kỹ thuật quan trọng trong phát triển kinh tế đất nước, trung bình hàng năm ngành dầu khí đóng góp từ 20-30% tổng thu ngân sách Nhà nước (PVN, 2014). Sau thời gian dài khai thác dầu thô có dấu hiệu chững lại do chưa tìm kiếm, phát hiện được các mỏ dầu mới trong khi phải nhập khẩu (NK) các sản phẩm dầu khí để đáp ứng nhu cầu nội địa. Trong khi đó, việc đầu tư mở rộng công suất thêm các nhà máy LHD trong nước cần một lượng lớn dầu thô sẽ là khó khăn, thách thức không nhỏ của dầu khí trong thời gian tới. Dù đã đầu tư đáng kể về mọi mặt nhưng ngành công nghiệp (CN) dầu khí Việt Nam vẫn còn bộc lộ những hạn chế.
Bên cạnh thành tựu trong lĩnh vực tìm kiếm, thăm dò và khai thác thì khâu lọc hóa dầu (LHD) còn phát triển chậm và manh mún, ảnh hưởng đến sự phát triển chung của ngành.