CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ HUY ĐỘNG VỐN CỦA NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI 1.1 Khái quát về ngân hàng thương mại 1.1 Khái niệm về ngân hàng thương mại NHTM ra đời và phát triển gắn liền với sự phát triển của nền kinh tế hàng hóa. Khi nền kinh tế càng phát triển thì các hoạt động dịch vụ của ngân hàng ngày càng được mở rộng. NHTM là một sản phẩm độc đáo của nền kinh tế hàng hóa, là một tổ chức có tầm quan trọng đặc biệt của nền kinh tế góp phần tạo lập và cung ứng vốn cho nền kinh tế, tạo điều kiện thúc đẩy nền kinh tế xã hội phát triển. Tại Việt Nam, theo khoản 3 điều 4 luật các tổ chức tín dụng năm 2010 cho rằng “Ngân hàng thương mại là loại hình ngân hàng được thực hiện tất cả các hoạt động của ngân hàng và các hoạt động kinh doanh khác có liên quan nhằm mục tiêu lợi nhuận”.2 Đặc điểm của ngân hàng thương mại NHTM là một định chế tài chính trung gian hoạt động trong lĩnh vực tài chính tiền tệ với những sản phẩm mang tính dịch vụ gắn liền với hoạt động phân phối, sửdụng vốn và hoạt động tư vấn tài chính, chúng hoạt động phụ thuộc khá nhiều vàolòng tin và sự tín nhiệm của khách hàng.
Đây cũng là hoạt động kinh doanh ẩn chứa nhiều rủi ro tiềm ẩn. Hầu hết các NHTM hoạt động mang tính hệ thống và chịu ảnh hưởng dây chuyền lẫn nhau.3 Vai trò của ngân hàng thương mại 1.1 NHTM là nơi cung cấp vốn cho nền kinh tế thị trường NHTM là chủ thể chính đáp ứng nguồn vốn cho nhu cầu sản xuất kinh doanh. NHTM đứng ra huy động các nguồn vốn tạm thời nhàn rỗi ở các cá nhân, tổ chức, doanh nghiệp,… bằng nguồn vốn huy động được NHTM đã kịp thời cung cấp vốn cho hoạt động kinh tế và đáp ứng kịp thời cho quá trình tái sản xuất được diễn ra liên 5 tục. Nhờ các hoạt động của NHTM, đặc biệt là hoạt động tín dụng mà các doanh nghiệp có thể mở rộng quy mô sản xuất, cải tiến các thiết bị máy móc công nghệ, tăng năng suất lao động, nâng cao hiệu quả kinh tế.2 NHTM là cầu nối giữa doanh nghiệp với thị trường Thông qua hoạt động cấp tín dụng cho doanh nghiệp ngân hàng trở thành cầu nối giữa doanh nghiệp với thị trường.
Trong điều kiện nền kinh tế thị trường, hoạt động của các doanh nghiệp chịu nhiều áp lực cạnh tranh trên mọi phương diện. Để có thể đáp ứng tốt được nhu cầu của thị trường doanh nghiệp không những phải nâng cao chất lượng lao động mà còn phải cải tiến các thiết bị máy móc, sử dụng các dây chuyển công nghệ hiện đại, mở rộng quy mô một cách hợp lý… những hoạt động này đòi hỏi các doanh nghiệp phải có một số vốn nhất định để thực hiện sản xuất. Khi vốn tự có không đủ để hoạt động, các doanh nghiệp thường tìm đến các NHTM để giải quyết khó khăn về việc thiếu hụt vốn. NHTM sẽ giúp doanh nghiệp giải quyết khó khăn bằng nguồn vốn tín dụng.
Như vậy, NHTM chính là cầu nối giữa doanh nghiệp với thị trường giúp doanh nghiệp tìm được nguồn vốn đầu vào, đẩy mạnh quá trình hoạt động diễn ra liên tục không bị gián đoạn.3 NHTM là công cụ để nhà nước điều tiết vĩ mô nền kinh tế Trong sự vận hành của nền kinh tế thị trường, NHTM hoạt động một cách có hiệu quả thông qua các hoạt động kinh doanh của mình góp phần vào việc thực hiện các mục tiêu của chính sách tiền tệ như: ổn định giá cả, kiềm chế lạm phát, tạo công ăn việc làm cao, ổn định lãi suất và tăng trưởng kinh tế. Thông qua việc cấp tín dụng cho các ngành trong nền kinh tế, NHTM thực hiện tập hợp và phân chia vốn của thị trường một cách hiệu quả và thực thi vai trò điều tiết vĩ mô nền kinh tế một cách gián tiếp.4 NHTM là cầu nối nền tài chính quốc gia với nền tài chính quốc tế Trong nền kinh tế thị trường, khi các mối quan hệ hàng hóa tiền tệ ngày càng được mở rộng thì nhu cầu giao lưu kinh tế - xã hội giữa các quốc gia trên thế giới ngày càng trở nên cần thiết. Thương mại quốc tế sẽ khó diễn ra thuận lợi nếu không có sự hiện diện của NHTM. Các NHTM có vai trò vô cùng quan trọng trong việc là 6 cầu nối để thực hiện các hoạt động thanh toán quốc tế giữa các nhà xuất nhập khẩu với nhau.4 Chức năng của ngân hàng thương mại 1.1 Chức năng trung gian tín dụng Khi thực hiện chức năng trung gian tín dụng, NHTM đóng vai trò là “cầu nối” giữa người thừa vốn và người có nhu cầu sử dụng vốn.
Thông qua việc huy động nguồn vốn nhàn rỗi từ các cá nhân hay tổ chức kinh tế bằng nhiều hình thức khác nhau, NHTM thành lập nên quỹ tín dụng để kịp thời đáp ứng nguồn vốn cho các cá nhân, doanh nghiệp khi có nhu cầu sử dụng nguồn vốn để bảo đảm quá trình tái sản xuất liên tục được diễn ra hoặc khi có nhu cầu mở rộng quy mô sản xuất kinh doanh. Với chức năng này, NHTM vừa đóng vay trò là người đi vay vừa đóng vai trò là người cho vay. Mặt khác, với chức năng trung gian tín dụng NHTM đã đem lại nhiều lợi ích cho tất cả các bên tham gia như người gửi tiền, ngân hàng, người đi vay đồng thời góp phần thúc đẩy sự phát triển của nền kinh tế. Đối với người gửi tiền họ có thể thu lại lợi nhuận từ món tiền nhàn rỗi của mình do ngân hàng chi trả lãi và đồng thời còn đảm bảo được sự an toàn cho nguồn tiền.
Đối với ngân hàng hưởng lợi nhuận là khoảng chênh lệch giữa lãi suất huy động và lãi suất cho vay. Đối với người đi vay sẽ được thỏa mãn nhu cầu về vốn nhằm phục vụ cho nhu cầu cá nhân, sản xuất kinh doanh.2 Chức năng trung gian thanh toán Nếu như ngày xưa mọi hoạt động chi trả của xã hội được thực hiện bằng cách trao đổi tiền trực tiếp thì sẽ tốn rất nhiều chi phí cho việc in đúc, bảo quản và vận chuyển tiền. Hơn nữa, việc thanh toán tiền mặt trực tiếp giữa các chủ thể kinh tế có nhiều hạn chế như rủi ro khi vận chuyển, kiểm đếm lúc giao dịch…Với sự ra đời của NHTM, phần lớn các khoản chi trả về hàng hoá dịch vụ của xã hội đều được thực hiện qua ngân hàng với nhiều hình thức thanh toán ngày càng đa tiện ích và nhanh 7 chóng, cụ thể NHTM sẽ là trung gian thanh toán theo yêu cầu của khách hàng như trích tiền gửi từ tài khoản thanh toán để thanh toán tiền hàng hoá dịch vụ. NHTM đóng vai trò là thủ quỹ cho cá nhân và doanh nghiệp bởi NH là người giữ tài khoản và thực hiện các lệnh thu chi theo lệnh của khách hàng.
Hiện nay NHTM cung ứng cho khách hàng nhiều phương thức thanh toán tiện lợi như séc, uỷ nhiệm chi, thẻ thanh toán, thẻ tín dụng… tuỳ theo nhu cầu mà khách hàng có thể lựa chọn phương thức thanh toán không dùng tiền mặt. Cũng nhờ các tiện ích thanh toán ngày càng đa dạng mà chức năng trung gian thanh toán có ý nghĩa quan trọng trong nền kinh tế giúp đẩy nhanh quá trình lưu thông hàng hoá, đẩy nhanh tốc độ thanh toán và tốc độ luân chuyển vốn từ đó góp phần phát triển nền kinh tế.3 Chức năng tạo tiền Tạo tiền là một chức năng quan trọng, phản ánh rõ bản chất của NHTM. Chức năng tạo ttiền được thực hiện trên cơ sở của chức năng trung gian tín dụng và chức năng trung gian thanh toán. Thông qua chức năng trung gian tín dụng, ngân hàng đã sử dụng số vốn huy động được để cho vay.
Số tiền cho vay được khách hàng sử dụng để thanh toán chuyển khoản, thực hiện giao dịch mua bán cho các khách hàng ở ngân hàng khác và chỉ khi thực hiện nghiệp vụ cho vay ngân hàng mới bắt đầu tạo tiền.2 Khái niệm và phân loại nguồn vốn trong ngân hàng thương mại 1.1 Khái niệm về vốn của ngân hàng thương mại NHTM là một tổ chức trung gian tín dụng với ba chức năng cơ bản trung gian tín dụng, trung gian thanh toán và chức năng tạo tiền. Để thực hiện được các chức năng này và đi vào hoạt động một cách có hiệu quả đòi hỏi ngân hàng phải có một số vốn nhất định. Theo giáo trình “Nghiệp vụ ngân hàng thương mại” do PGS. TS Nguyễn Đăng Dờn biên soạn nguồn vốn của NHTM được định nghĩa như sau: “Nguồn vốn của ngân hàng thương mại là những giá trị tiền tệ do bản thân ngân hàng thương mại tạo lập hoặc huy động được dùng để cho vay, đầu tư hoặc thực hiện các dịch vụ kinh doanh 8 khác”.
Nhờ có nguồn vốn mà ngân hàng có thể tiến hành các hoạt động kinh doanh như cho vay, bảo lãnh, cho thuê… Nói chung, nguồn vốn là yếu tố quan trọng nhất chi phối toàn bộ các hoạt động của ngân hàng.2 Phân loại nguồn vốn của ngân hàng 1.1 Vốn chủ sỡ hữu Vốn chủ sở hữu là vốn thuộc quyền sở hữu của NHTM, nguồn hình thành vốn chủ sở hữu vô cùng đa dạng phần lớn là nguồn tiền được đóng góp bởi các chủ sỡ hữu và các quỹ dự phòng tài chính, lợi nhuận không chia trong quá trình kinh doanh và một số tài sản nợ khác. Vốn chủ sở hữu có tính ổn định cao, là nguồn vốn có chi phí sử dụng rẻ nhất và nó chiếm tỷ trọng nhỏ nhất trong nguồn vốn của ngân hàng. Tuy chỉ chiếm tỷ trọng nhỏ nhưng lại có vai trò vô cùng quan trọng trong việc quyết định quy mô và phạm vi kinh doanh. Vốn chủ sở hữu là điều kiện pháp lý bắt buộc khi thành lập một ngân hàng.2 Vốn huy động Vốn huy động là nguồn vốn quan trọng và chiếm tỷ trọng lớn nhất trong tổng nguồn vốn của ngân hàng thương mại.
Đây có thể là nguồn vốn nhàn rỗi của cá nhân hay các chủ thể khác trong nền kinh tế được ngân hàng tạm thời quản lý và sử dụng kinh doanh trong một thời gian nhất định sau đó sẽ hoàn trả gốc lẫn lãi cho chủ sở hữu. Vốn huy động là nguồn tài nguyên to lớn bao gồm tiền gửi thanh toán, tiền gửi có kì hạn của doanh nghiệp và dân cư, tiền gửi khác… 1.3 Vốn vay Vốn vay là nguồn vốn có chi phí cao do đó NHTM chỉ sử dụng khi thật sự cần thiết.