Chương 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ PHÂN TÍCH HIỆU QUẢ HOẠT ĐỘNG CỦA DOANH NGHIỆP 1. Phân tích hiệu quả hoạt động trong doanh nghiệp 1. Khái niệm phân tích hiệu quả hoạt động doanh nghiệp Trước khi đi vào tìm hiểu khái niệm phân tích hiệu quả hoạt động của doanh nghiệp chúng ta cần tìm hiểu khái niệm về doanh nghiệp và hiệu quả hoạt động doanh nghiệp. Theo Luật Doanh nghiệp năm 2020 quy định, “Doanh nghiệp là tổ chức có tên riêng, có tài sản, có trụ sở giao dịch, được thành lập hoặc đăng ký thành lập theo quy định của pháp luật nhằm mục đích kinh doanh”.
Một doanh nghiệp khi ra đời đều được xác định là để thực hiện một hoặc một số giai đoạn của hoạt động sản xuất, kinh doanh hàng hóa hay dịch vụ nào đó, nhằm đạt được mục đích của những cá nhân hay tổ chức thành lập. Hoạt động sản xuất là quá trình doanh nghiệp sử dụng các yếu tố đầu vào như: vốn, lao động, nguyên vật liệu, máy móc thiết bị,… sau đó chuyển hóa chúng thành sản phẩm đáp ứng nhu cầu sử dụng của xã hội. Từ sản phẩm tạo ra, doanh nghiệp có thể trực tiếp tiêu thụ đến tay người tiêu dùng cuối cùng hoặc quá trình tiêu thụ sản phẩm có thể được thực hiện thông qua các nhà phân phối. Các nhà phân phối sẽ mua sản phẩm từ các nhà sản xuất rồi bán cho người tiêu dùng, đây được xem là hoạt động thương mại.
Về phía sản phẩm, thông thường sản phẩm có thể tồn tại dưới 2 hình thức là hàng hóa và dịch vụ. Điểm khác biệt cơ bản giữa hàng hóa và dịch vụ chính là tính hữu hình, trong khi hàng hóa có đặc tính này thì dịch vụ lại không. Khi nói đến mục đích ra đời của từng doanh nghiệp, thường mục đích của doanh nghiệp gắn liền với mục đích của cá nhân hay tổ chức thành lập ra nó. Bên cạnh một số doanh nghiệp sự nghiệp nhà nước đặc thù, hoạt động vì lợi ích cộng đồng, thì hầu hết các doanh nghiệp bên khu vực tư nhân đều e 7 hướng đến mục đích tạo ra lợi nhuận.
Trong trường hợp đề tài nghiên cứu của luận văn là doanh nghiệp tư nhân, việc tìm hiểu mục đích hoạt động của doanh nghiệp sẽ tập trung vào tìm kiếm lợi nhuận. Từ mục đích hoạt động, doanh nghiệp sẽ lên kế hoạch, tổ chức thực hiện, giám sát và đánh giá các hoạt động nhằm đạt được mục đích đã đặt ra. Đặc biệt, để đảm bảo sự trường tồn thì doanh nghiệp cần phải đảm bảo duy trì việc đạt được mục đích cả trong ngắn hạn và dài hạn. Doanh nghiệp khi kết thúc một quá trình sản xuất kinh doanh, hay sau một năm tài chính theo nghĩa vụ nộp thuế cho nhà nước, sẽ tiến hành đánh giá tình hình hoạt động trong kỳ như thế nào.
Việc làm này rất cần thiết nhằm đảm bảo cho việc duy trì đạt mục đích hoạt động của doanh nghiệp cả trong ngắn hạn và dài hạn. Khi đánh giá tình hình hoạt động trong kỳ, dựa trên việc chi phí bỏ ra khi sử dụng nguồn lực các yếu tố đầu vào như nguyên vật liệu, lao động, máy móc thiết bị, … doanh nghiệp sẽ tiến hành so sánh với kết quả đầu ra mà doanh nghiệp nhận từ hoạt động tiêu thụ hàng hóa hay dịch vụ. Kết quả so sánh có 3 trường hợp xảy ra, nếu kết quả thu được nhỏ hơn chi phí bỏ ra thì doanh nghiệp bị lỗ, nếu kết quả thu được bằng chi phí bỏ ra thì doanh nghiệp hòa vốn, nếu kết quả thu được lớn hơn chi phí bỏ ra thì doanh nghiệp có lời. Các trường hợp này được gọi là kết quả hoạt động kinh doanh trong kỳ của doanh nghiệp.
Như vậy, kết quả hoạt động kinh doanh của doanh nghiệp là kết quả đạt được sau một kỳ kinh doanh, doanh nghiệp có thể có kết quả kinh doanh lỗ, hòa vốn hay lãi. Khác với kết quả là những gì mà doanh nghiệp có thể nhận được sau khi thực hiện hoạt động kinh doanh trong kỳ, bao gồm 3 trường hợp kể trên, một doanh nghiệp được đánh giá đạt hiệu quả hoạt động trong kỳ khi doanh nghiệp có lãi. Như vậy, có thể hiểu, hiệu quả hoạt động của doanh nghiệp là một phạm trù kinh tế, trong đó đề cập sự so sánh tương quan giữa kết quả đầu ra và chi phí các nguồn lực đã bỏ ra trong e 8 quá trình hoạt động. Hiệu quả hoạt động của doanh nghiệp được tính đến khi kết quả đầu ra lớn hơn chi phí các nguồn lực đầu vào.
Ngoài ra, hiệu quả hoạt động của doanh nghiệp còn có thể tính đến nếu cố định kết quả đầu ra thì chi phí các nguồn lực đầu vào phải nhỏ nhất; hoặc nếu cố định chi phí các nguồn lực đầu vào thì kết quả đầu ra phải lớn nhất. Theo Thư viện Bách Khoa, “Phân tích là việc phân chia đối tượng nhận thức thành nhiều bộ phận, từ đó xem xét cụ thể theo từng bộ phận để chỉ ra mối quan hệ cấu thành và quan hệ nhân quả giữa chúng, đồng thời đưa ra những đánh giá, nhận xét nhằm làm rõ vấn đề nghiên cứu”. Trên cơ sở tìm hiểu khái niệm hiệu quả hoạt động của doanh nghiệp và khái niệm phân tích thì khái niệm phân tích hiệu quả hoạt động của doanh nghiệp được đút kết như sau: “Phân tích hiệu quả hoạt động của doanh nghiệp là việc phân chia hoạt động của doanh nghiệp thành nhiều bộ phận; xem xét, đánh giá và nhận xét từng hoạt động trên cơ sở so sánh tương quan giữa kết quả đầu ra và chi phí các nguồn lực đã bỏ ra trong từng hoạt động”. Nguyên tắc phân tích hiệu quả hoạt động của doanh nghiệp Nguyên tắc cần đảm bảo hàng đầu khi thực hiện phân tích hiệu quả hoạt động của doanh nghiệp là nguyên tắc phân tích “từ khái quát đến cụ thể”.
Dựa trên nguyên tắc phân tích này, trình tự sẽ được thực hiện từ tổng quát đến chi tiết. Theo đó, việc phân tích và đánh giá các chỉ tiêu tổng quát về hiệu quả hoạt động sẽ được thực hiện trước, sau đó, tiến hành phân tích các nội dung chi tiết để đánh giá hiệu quả của từng hoạt động cũng như mức độ tác động của từng hoạt động đến hiệu quả hoạt động chung của doanh nghiệp như thế nào. Ngoài nguyên tắc phân tích “từ khái quát đến cụ thể”, việc phân tích hiệu quả hoạt động của doanh nghiệp cũng có thể linh động được thực hiện dựa trên nguyên tắc ngược lại “từ cụ thể đến khái quát”. Tiến trình thực hiện của nguyên tắc này ngược lại so với nguyên tắc trên.
Mặc dù vậy, việc tuân thủ e 9 nguyên tắc nào cũng được thừa nhận bởi lẽ ý nghĩa mang lại của kết quả phân tích từ 2 nguyên tắc trên đều là như nhau, chẳng qua chỉ khác nhau về cách tiếp cận. Vai trò của phân tích hiệu quả hoạt động Vai trò phân tích hiệu quả hoạt động của doanh nghiệp được thể hiện tùy thuộc vào đối tượng thực hiện việc đánh giá. - Đối với ban lãnh đạo doanh nghiệp Đối với ban lãnh đạo doanh nghiệp, định kỳ sau một chu kỳ kinh doanh hoặc năm tài chính, kết quả từ việc đánh giá hiệu quả hoạt động doanh nghiệp sẽ giúp ban lãnh đạo doanh nghiệp: đánh giá hiệu quả hoạt động quản lý, điều hành doanh nghiệp; kiểm tra, kiểm soát các hoạt động của DN; đưa ra các định hướng phát triển của doanh nghiệp trong tương lai. - Đối với các nhà đầu tư vào doanh ngiệp Kết quả đánh giá hiệu quả hoạt động doanh nghiệp sau một chu kỳ kinh doanh hay năm tài chính sẽ giúp cho các nhà đầu tư vào doanh nghiệp có cơ sở để đánh giá hiệu quả đồng vốn đầu tư cũng như những rủi ro có thể phát sinh.
Đây là căn cứ rất quan trọng để các nhà đầu tư đánh giá hiệu quả hoạt động hiện tại và tiềm năng tăng trưởng trong tương lai của doanh nghiệp, từ đó, các nhà đầu tư quyết định có nên gắn bó lâu dài, tiếp tục bỏ vốn đầu tư vào doanh nghiệp hay rút vốn đầu tư ra khỏi doanh nghiệp. - Đối với bên cho doanh nghiệp vay vốn Kết quả từ phân tích hiệu quả hoạt động hàng năm là cơ sở mà bên cho doanh nghiệp vay vốn (chẳng hạn như các tổ chức tín dụng) đánh giá khả năng hoàn trả vốn và lãi vay. Ngoài ra, trong trường hợp doanh nghiệp muốn vay vốn mới, kết quả từ phân tích hiệu quả hoạt động hàng năm của doanh nghiệp sẽ là căn cứ quan trọng để bên cho vay quyết định cấp vốn vay cho doanh nghiệp hay không. e 10 Cuối cùng, phân tích hiệu quả hoạt động của doanh nghiệp còn có vai trò quan trọng đối với các chủ thể khác như: người lao động trong doanh nghiệp (nhằm xác định sự gắn bó lâu dài với doanh nghiệp), các cơ quan quản lý Nhà nước có thẩm quyền (nhằm đánh giá việc thực hiện nghĩa vụ thuế của doanh nghiệp), … 1.
Phương pháp sử dụng trong phân tích hiệu quả hoạt động của doanh nghiệp Việc phân tích hiệu quả hoạt động là một công việc rất quan trọng và có ý nghĩa đối với doanh nghiệp, nó giúp cho doanh nghiệp đánh giá hiệu quả hoạt động để từ đó có những giải pháp phù hợp nhằm duy trì những thành tựu vượt trội hay khắc phục những mặt hạn chế. Tuy nhiên, công việc phân tích này rất phức tạp, không những đòi hỏi cả về vấn đề chuyên môn chuyên sâu mà còn về việc sử dụng linh động phương pháp phân tích hay tài liệu phục vụ cho quá trình phân tích. Thông thường, các phương pháp sử dụng trong phân tích hiệu quả hoạt động của doanh nghiệp bao gồm: - Phương pháp so sánh: bằng cách so sánh số liệu kỳ hiện tại với số liệu kỳ gốc. Quá trình so sánh có thể thực hiện bằng số tuyệt đối, bằng số tương đối.
Trong đó, so sánh bằng số tuyệt đối là so sánh về quy mô biến động giữa số liệu kỳ hiện tại và số liệu kỳ gốc, trong khi đó, so sánh bằng số tương đối là xác định tỷ lệ phần trăm chênh lệch giữa số liệu kỳ hiện tại và số liệu kỳ gốc. - Phương pháp phân chia: theo phương pháp này nội dung phân tích hiệu quả hoạt động của doanh nghiệp sau khi phân tích, đánh giá các chỉ tiêu tổng hợp sẽ phân tích, đánh giá các chỉ tiêu, hoạt động thành phần nhằm xem xét tác động của các chỉ tiêu, hoạt động thành phần đến toàn bộ hoạt động của doanh nghiệp.