MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài Gia đình là tế bào dựng xây nên xã hội, là nền tảng của xã hội, là chiếc nôi nuôi dƣỡng mỗi con ngƣời. Hai mƣơi năm trƣớc, “giá trị Châu Á” là khái niệm đƣợc nhắc về sự ổn định của nhiều nƣớc trong khu vực Á Đông. Nguyên thủ tƣớng Singapore Lý Quang Diệu từng đƣa các nƣớc châu Á để so sánh với châu Âu, châu Mỹ khi nói đến nền tảng gia đình giúp các nƣớc châu Á bền vững và ổn định hơn, do đó cũng là lợi thế trong tăng trƣởng và phát triển kinh tế.
[6] Những gia đình hạnh phúc và ổn định sẽ có cơ hội phát triển kinh tế tốt hơn. Gia đình có vai trò quan trọng trong việc xây dựng và phát triển xã hội. Vấn đề gia đình luôn đƣợc quan tâm nghiên cứu với nhiều góc độ khác nhau. Xã hội học tiếp cận và nghiên cứu vấn đề gia đình với vai trò nhƣ một thiết chế xã hội, nếu muốn một xã hội phát triển văn minh thì mỗi gia đình riêng lẻ cần phải thật sự hạnh phúc.
Tuy nhiên, không phải tất cả đều vẹn tròn. Các mối quan hệ trong một gia đình nhiều lúc không theo ý muốn, những gia đình không hạnh phúc dễ dẫn đến tan vỡ và việc ly hôn là không thể tránh khỏi. Vấn đề ly hôn cũng là một vấn đề đƣợc quan tâm hiện nay. Ly hôn giờ đây không chỉ đƣợc nhìn với một hƣớng tiêu cực mà còn đƣợc nhìn theo hƣớng tích cực.
Ly hôn sẽ giúp giải thoát những vấn đề không thể tháo gỡ, giảm bớt tối đa hoặc ngừng phát triển các mâu thuẫn, giải phóng con ngƣời và đặc biệt là giải phóng phụ nữ. Việc trải qua một vụ ly hôn có thể là vô cùng thƣơng đau cho mọi ngƣời có liên quan. Ly hôn là chấm dứt mối quan hệ trong hôn nhân, sau ly hôn là sự bắt đầu lại cuộc sống mới cho cả hai ngƣời, đặc biệt là sự bắt đầu lại một cuộc sống mới của ngƣời phụ nữ. Ƣu thế sau ly hôn phần lớn dành cho đàn ông.
Còn với phụ nữ sau ly hôn thì đa phần lại là sự khó khăn cùng nhiều thiệt thòi. Nghiên cứu về vấn đề ly hôn không mới mẻ, nhƣng khi nghiên cứu về cuộc sống sau ly hôn của phụ nữ lại là vấn đề phức tạp và cần thời gian lâu dài, và cần đƣợc tiếp cận với nhiều góc độ khác nhau. Sau ly hôn, các nhân tố chủ quan và khách quan ảnh hƣởng đến đời sống vật chất và LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 2 đời sống tinh thần của phụ nữ sau ly hôn nhƣ thế nào? Con ngƣời ta muốn tồn tại và phát triển trƣớc hết phải có ăn, mặc, ở đi lại… rồi để thỏa mãn và hoàn thiện mình hơn sau khi thỏa mãn đời sống vật chất ngƣời ta sẽ phát triển đời sống tinh thần. Điều gì gây ảnh hƣởng nhiều nhất đến đời sống vật chất và tinh thần của phụ nữ sau ly hôn? Trong luận văn này tôi đề cập đến : “ Thực trạng đời sống vật chất và tinh thần của phụ nữ sau ly hôn ( Nghiên cứu tại Quận thanh Xuân thuộc thành phố Hà Nội)”.
Với mong muốn tìm hiểu thực trạng đời sống vật chất và tinh thần của phụ nữ sau ly hôn hiện nay nhƣ thế nào? Những vấn đề mà nghiên cứu này sẽ góp phần tìm ra đƣợc thực trạng vấn đề đời sống của phụ nữ sau ly hôn, các giải pháp phụ nữ sau ly hôn lựa chọn để vƣợt qua khó khăn. Để chúng ta thấy đƣợc những góc khuất về những mảnh đời không may mắn trong hôn nhân. Và khi mà vấn đề ly hôn không thể tránh khỏi thì làm thế nào để việc ly hôn với ý nghĩa đúng đắn thì đời sống vật chất và tinh thần của phụ nữ sau ly hôn sẽ nâng cao nhƣ thế nào, để cuộc sống của họ trở nên tốt hơn. Luận văn này mong muốn góp phần nhỏ đến chuyên ngành xã hội học dân số và gia đình, thanh niên và văn hóa.
Ý nghĩa luận và ý nghĩa thực tiễn a. Ý nghĩa lý luận Nghiên cứu thực trạng đời sống vật chất và tinh thần của phụ nữ sau ly hôn là công trình nghiên cứu chuyên sâu, hệ thống về cơ sở lý luận và tổng quan về vấn đề đời sống phụ nữ sau ly hôn. Kết quả nghiên cứu đã góp phần làm sáng tỏ những khó khăn mà phụ nữ gặp phải sau ly hôn, nguyên nhân dẫn đến những khó khăn, xung đột trong cuộc sống sau ly hôn. Cách phụ nữ sau ly hôn đã cố gắng vƣợt qua khó khăn đó nhƣ thế nào.
Làm thế nào để cuộc sống sau ly hôn của ngƣời phụ nữ sẽ dễ dàng hơn. Luận văn cung cấp nguồn tài liệu tham khảo hữu ích cho công tác quản lý và giáo dục trong lĩnh vực Xã hội học ở nƣớc ta hiện nay. Ý nghĩa thực tiễn Nghiên cứu chỉ ra những vấn đề còn tồn tại trong xã hội. Những vấn đề và khó khăn mà phụ nữ sau ly hôn gặp phải trên con đƣờng làm lại cuộc sống, hay phát triển LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 3 của riêng cá nhân phụ nữ sau ly hôn.
Nghiên cứu nhằm xây dựng các chính sách hỗ trợ cho phụ nữ sau ly hôn có hiệu quả. Tổng quan vấn đề nghiên cứu Nghiên cứu về gia đình là một lĩnh vực thu hút đƣợc rất nhiều nghiên cứu ở trên thế giới cũng nhƣ Việt Nam. Trong nghiên cứu này, do sự tiếp cận tài liệu nghiên cứu về gia đình còn hạn chế, trong phần tổng quan vấn đề nghiên cứu chỉ tập trung vào các nghiên cứu về gia đình đã đƣợc công bố ở Việt Nam. Điểm qua một vài tác phẩn viết về vấn đề ly hôn trên thế giới.
Trong tác phẩm "Nguồn gốc của gia đình, của chế độ tư hữu và của nhà nước" (1884), [2] Ph. Ăngghen đã chỉ ra rằng trong ba hình thức bất bình đẳng nhất của lịch sử nhân loại (bất bình đẳng chủng tộc, giai cấp, giới) thì quan hệ bất bình đẳng giữa nam và nữ chính là nguồn gốc đích thực về mặt lịch sử và xã hội của những mâu thuẫn cơ bản, chủ yếu trong quan hệ vợ chồng. Từ đó, ông đã xây dựng quan điểm về giải phóng phụ nữ là muốn giải phóng phụ nữ thì phải xây dựng xã hội mới - xã hội không còn áp bức bóc lột của ngƣời này với ngƣời khác, của giai cấp này với giai cấp khác. Nhƣ vậy để xây dựng xã hội công bằng văn minh thì vấn đề quan trọng luôn đƣợc đặt ra là phải giải phóng phụ nữ, phải đảm bảo cho phụ nữ đƣợc bình đẳng với nam giới trên mọi phƣơng diện.
Trên cơ sở đó vấn đề bảo vệ quyền của phụ nữ đã đƣợc nhiều văn bản pháp lý quy định nhƣ: Tuyên ngôn thế giới về nhân quyền 1948, Công ƣớc về các quyền kinh tế xã hội và văn hóa 1966, Công ƣớc quốc tế về các quyền dân sự và chính trị 1966, Công ƣớc về loại trừ mọi hình thức phân biệt đối xử với phụ nữ 1979 (cedaw). Những công ƣớc đó đã đƣợc nhà nƣớc ta thông qua. Bảo vệ quyền bình đẳng của phụ nữ cũng đƣợc ghi nhận trong các văn bản của nhà nƣớc từ những bản Hiến pháp 1946, 1959, 1986 đến Hiến pháp hiện hành 1992 và trong Luật hôn nhân gia đình đầu tiên của nhà nƣớc đến Luật hiện hành năm 2000. Pháp luật hôn nhân và gia đình ngoài việc bảo vệ quyền bình đẳng giữa nam và nữ, giữa vợ và chồng còn bảo vệ quyền làm mẹ của ngƣời phụ nữ, bảo vệ quyền lợi của bà mẹ trong trƣờng hợp ly hôn.
Trong các nhóm phụ nữ yếu thế ở Việt Nam hiện nay thì nhóm phụ nữ ly hôn là nhóm ít nhận đƣợc sự quan tâm, hỗ trợ từ phía cộng đồng xã hội. Trong các nghiên LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 4 cứu khoa học xã hội thì vấn đề phụ nữ ly hôn nói chung và phụ nữ sau ly hôn nhận nuôi con cũng ít đƣợc bàn tới. Vấn đề này chỉ đƣợc đề cập đan xen trong các công trình nghiên cứu về phụ nữ nông thôn, các nghiên cứu về phụ nữ đơn thân và các công trình nghiên cứu về nhóm phụ nữ nghèo. Trong quá trình tìm kiếm tài liệu, tôi nhận thấy rằng tính đến thời điểm hiện nay những nghiên cứu riêng về phụ nữ ly hôn ở Việt Nam chỉ có một vài nghiên cứu, ngoài ra chủ yếu là các bài viết trên các tạp chí và các bài báo.
Nghiên cứu đầu tiên mà tác giả muốn đề cập đến là cuốn sách có liên quan đến phụ nữ ly hôn: “Cuộc sống của những người phụ nữ đơn thân ở Việt Nam” của Trung tâm nghiên cứu Khoa học về Gia đình và Phụ nữ. [34] Cuốn sách là công trình nghiên cứu GS Lê Thi về phụ nữ đơn thân ở Việt Nam.Tác giả công trình đã tập trung làm rõ các vấn đề nhƣ: Phụ nữ đơn thân - họ là ai. Những quan niệm, định kiến xung quanh phụ nữ đơn thân, thực trạng cuộc sống của họ, những khó khăn mà những ngƣời phụ nữ đơn thân phải đƣơng đầu. Nghiên cứu cũng chỉ ra tâm lý và nhu cầu của ngƣời phụ nữ đơn thân.
Đặc biệt, nghiên cứu đã dành riêng một phần để tìm hiểu và đánh giá về vai trò của gia đình, cộng đồng và xã hội trong việc hỗ trợ những đối tƣợng này. Tiếp đó là cuốn sách “Gia đình phụ nữ thiếu vắng chồng” của trung tâm nghiên cứu Gia đình và Phụ nữ (xuất bản năm 1996). [33] Cuốn sách trình bày những kết quả nghiên cứu của dự án Nghiên cứu những gia đình phụ nữ thiếu vắng chồng, bắt đầu tiến hành từ năm 1989, dƣới sự tài trợ của tổ chức SAREC - Thụy Điển. Cuốn sách đã trình bày khá chi tiết về cuộc sống của những gia đình phụ nữ thiếu vắng chồng ở nông thôn miền Bắc Việt Nam trong bối cảnh đất nƣớc những năm 80, đầu những năm 90.
Ở đây, các tác giả đã đi sâu phân tích từng loại hộ gia đình phụ nữ thiếu vắng chồng (phụ nữ góa bụa, ly hôn, ly thân, bị chồng ruồng bỏ, không có chồng nhƣng có con…), điều kiện sinh sống, hiện trạng kinh tế và đời sống tình cảm của họ, những khó khăn mà họ gặp phải, có so sánh với các gia đình đầy đủ cả vợ và chồng. Theo các tác giả, ở khu vực nông thôn miền núi phía Bắc Việt Nam, phần lớn số ngƣời đƣợc hỏi cho rằng vấn đề khó khăn về kinh tế ảnh hƣởng rất lớn đến cuộc sống gia đình.