Tổng quan nghiên cứu

Khu vực Nam Bộ hiện sở hữu khoảng 415.000 ha diện tích cây ăn trái với sản lượng đạt 4,3 triệu tấn mỗi năm, chiếm 53% diện tích và 57% sản lượng của cả nước. Trong hệ thống nông nghiệp vùng Đồng bằng sông Cửu Long, tỉnh Bến Tre giữ vị thế là một trong những trung tâm sản xuất cây ăn trái trọng điểm với tổng diện tích đạt trên 33.000 ha. Trong đó, cây chôm chôm là cây trồng chủ lực với quy mô canh tác khoảng 5.500 ha, tập trung chủ yếu tại huyện Chợ Lách (3.290 ha) và huyện Châu Thành (1.900 ha), cung cấp cho thị trường sản lượng xấp xỉ 90.000 tấn mỗi năm. Dù ngành nông nghiệp đóng góp tới 43,5% vào cơ cấu kinh tế của tỉnh vào năm 2014, chuỗi giá trị trái chôm chôm Bến Tre vẫn đang bộc lộ nhiều điểm nghẽn nghiêm trọng. Thực trạng lưu thông cho thấy có tới 82% - 83% sản lượng thu hoạch phụ thuộc hoàn toàn vào mạng lưới thương lái tự do, kênh phân phối hiện đại như siêu thị chỉ chiếm khoảng 10% và tỷ lệ dành cho doanh nghiệp chế biến, xuất khẩu chỉ đạt 7% - 9%.

Mục tiêu nghiên cứu trọng tâm của luận văn là phân tích toàn diện chuỗi giá trị chôm chôm tỉnh Bến Tre từ khâu cung cấp đầu vào, sản xuất, thu gom, sơ chế đến thương mại và tiêu dùng; nhận diện cấu trúc chi phí, sự phân bổ lợi ích giữa các tác nhân và đánh giá hiệu quả liên kết nội tại. Đề tài được triển khai khảo sát thực nghiệm tại hai huyện Chợ Lách và Châu Thành trong giai đoạn 2014 - 2015. Kết quả nghiên cứu mang lại ý nghĩa thực tiễn to lớn khi xác định được căn nguyên khiến giá trị gia tăng của chuỗi bị phân tán, hỗ trợ nâng cao thu nhập cho hơn 89% nông hộ có quy mô sản xuất nhỏ dưới 1 ha, đồng thời cung cấp cơ sở khoa học để hoạch định chính sách nâng cấp chuỗi giá trị nông sản bền vững.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu vận dụng kết hợp ba khung lý thuyết nền tảng trong phân tích chuỗi giá trị kinh tế:

  • Mô hình chuỗi giá trị của Michael E. Porter (1985): Tiếp cận chuỗi giá trị theo cấu trúc gồm hai nhóm hoạt động chính: 5 hoạt động sơ cấp (Logistics đầu vào, Vận hành sản xuất, Logistics đầu ra, Marketing - bán hàng, Dịch vụ) và 4 hoạt động hỗ trợ (Thu mua, Phát triển công nghệ, Quản trị nhân lực, Cơ sở hạ tầng). Khung lý thuyết này giúp nhận diện nguồn gốc tạo lập lợi thế cạnh tranh thông qua chiến lược tối ưu hóa chi phí hoặc khác biệt hóa sản phẩm tại từng công đoạn.
  • Khung phân tích chuỗi giá trị theo phương pháp tiếp cận của GTZ và M4P (Making Markets Work Better for the Poor): Tập trung vào việc sơ đồ hóa các dòng chảy vật chất, lượng hóa các quan hệ kỹ thuật, xác định vai trò của các tác nhân và đánh giá cấu trúc thể chế, cơ chế điều phối chuỗi ở quy mô địa phương.
  • Phương pháp phân tích ngành hàng (Filière - CCA) kết hợp cẩm nang phân tích của Raphael Kaplinsky và Mike Morris (2001): Cung cấp công cụ định lượng giá trị gia tăng ($VA = GO - IC$, trong đó $GO$ là tổng giá trị sản xuất và $IC$ là chi phí trung gian), bóc tách thặng dư kinh tế và phân tích các dạng liên kết dọc giữa người sản xuất với các kênh phân phối.

Các khái niệm cốt lõi được chuẩn hóa trong nghiên cứu bao gồm: Giá trị gia tăng (VA), Chi phí trung gian (IC), Tiêu chuẩn an toàn VietGAP/GlobalGAP, Liên kết kinh doanh và Nâng cấp chuỗi giá trị.

Phương pháp nghiên cứu

Luận văn kết hợp chặt chẽ giữa phương pháp nghiên cứu định tính và định lượng phi xác suất nhằm phản ánh chân thực bức tranh kinh tế của ngành hàng:

  • Nguồn dữ liệu thứ cấp: Thu thập từ Niên giám thống kê tỉnh Bến Tre giai đoạn 2011 - 2014, các báo cáo chuyên ngành của Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn Bến Tre, Sở Công Thương và tài liệu của Viện Nghiên cứu Cây ăn quả Miền Nam.
  • Nguồn dữ liệu sơ cấp: Được thu thập thông qua các phiếu điều tra khảo sát có cấu trúc thực hiện vào tháng 1/2015. Cỡ mẫu khảo sát người tiêu dùng là 100 mẫu (gồm 60 nữ, 40 nam, độ tuổi dưới 35 đại diện cho các nhóm công nhân, nhân viên văn phòng và học sinh - sinh viên). Bên cạnh đó, tác giả tiến hành phỏng vấn sâu trực tiếp 40 nông hộ canh tác và 20 thương lái (bao gồm cả thương lái cấp 1 và cấp 2) tại hai địa bàn trọng điểm là huyện Chợ Lách và Châu Thành.
  • Phương pháp chọn mẫu: Sử dụng phương pháp chọn mẫu phi xác suất (chọn mẫu thuận tiện kết hợp mục tiêu). Lý do lựa chọn phương pháp này là do đặc thù phân tán của các nông hộ và tính chất giao dịch linh hoạt, không chính thức của mạng lưới thương lái địa phương.
  • Phương pháp phân tích: Sử dụng thống kê mô tả để lượng hóa hành vi tiêu dùng; áp dụng phương pháp hạch toán kinh tế nông hộ và thương mại để phân tích cơ cấu chi phí, doanh thu, lợi nhuận gộp và giá trị gia tăng ở từng mắt xích; kết hợp ma trận SWOT nhằm xây dựng các chiến lược nâng cấp chuỗi.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Phân tích định lượng và định tính chuỗi giá trị chôm chôm Bến Tre đã chỉ ra ba phát hiện cơ bản:

  1. Cấu trúc kênh phân phối bị chi phối bởi thị trường truyền thống: Kênh phân phối cấp 1 (Nông dân $\rightarrow$ Thương lái $\rightarrow$ Nhà bán sỉ $\rightarrow$ Nhà bán lẻ $\rightarrow$ Người tiêu dùng) chiếm tỷ trọng áp đảo lên đến 81% tổng lượng nông sản xuất bán. Kênh phân phối hiện đại (Nông dân $\rightarrow$ Doanh nghiệp $\rightarrow$ Siêu thị/Xuất khẩu) chỉ chiếm tỷ lệ khiêm tốn 9%, trong khi kênh bán lẻ trực tiếp từ nông hộ đến người tiêu dùng chiếm 10%.
  2. Cơ cấu chi phí sản xuất và phân phối thiếu cân đối: Tại cấp nông hộ, chi phí lao động chăm sóc và thu hoạch chiếm tỷ trọng cao nhất, vượt mức 60% tổng chi phí sản xuất trong mùa thuận. Ở mùa nghịch, chi phí phân bón và thuốc bảo vệ thực vật, xử lý ra hoa tăng vọt từ 16% lên 24% tổng chi phí. Đối với thương lái cấp 1 (quy mô 1.500 kg/chuyến) và thương lái cấp 2 (quy mô 10 tấn/chuyến), chi phí thu mua quả chiếm từ 70,9% đến 96% tổng chi phí kinh doanh, phần còn lại là chi phí nhân công bốc xếp, hao hụt và xăng dầu vận chuyển.
  3. Sự lệch pha giữa thị hiếu tiêu dùng và cơ cấu giống canh tác: Khảo sát 100 người tiêu dùng cho thấy 53% ưa chuộng giống chôm chôm Nhãn và 36% chọn chôm chôm Thái vì độ giòn và vị ngọt đậm, chỉ có 11% người tiêu dùng lựa chọn giống chôm chôm Java do nhiều nước và mau nhũn. Tuy nhiên, giống chôm chôm Java vẫn đang chiếm diện tích canh tác lớn tại địa phương, dẫn tới tình trạng dư cung cục bộ khiến giá bán tại vườn có thời điểm giảm sâu xuống 1.500 đồng/kg. Ngoài ra, 98% người tiêu dùng lo lắng về tồn dư hóa chất bảo vệ thực vật và sẵn sàng chi trả mức giá cao hơn cho sản phẩm an toàn, nhưng toàn tỉnh mới chỉ phát triển được 189 ha diện tích đạt chuẩn VietGAP và 28,6 ha đạt chuẩn GlobalGAP.

Thảo luận kết quả

Thực trạng giá trị gia tăng của chuỗi chôm chôm Bến Tre chưa cao bắt nguồn từ quy mô canh tác phân tán: 89% nông hộ có diện tích đất sản xuất dưới 1 ha, hoạt động theo tập quán kinh nghiệm truyền thống và thiếu kỹ năng liên kết tập thể. Mối quan hệ giữa nông dân và thương lái chủ yếu dựa trên các thỏa thuận miệng hoặc bán mão theo vườn, không có hợp đồng pháp lý ràng buộc, đẩy toàn bộ rủi ro biến động thị trường về phía người trồng.

So sánh với chuỗi giá trị bưởi da xanh và chuỗi giá trị dừa tại Bến Tre, chuỗi chôm chôm có tính liên kết dọc yếu hơn rõ rệt do quả chôm chôm có đặc tính sinh học mau hỏng (suy giảm 20% - 25% trọng lượng sau 5 - 8 ngày ở điều kiện bảo quản tự nhiên) và hầu như chưa hình thành mạng lưới công nghiệp chế biến sâu. Dữ liệu tài chính khi biểu diễn qua biểu đồ phân bổ giá trị gia tăng minh chứng rằng tỷ suất lợi nhuận trên vốn của các mắt xích thương mại trung gian cao hơn đáng kể so với khâu sản xuất ban đầu. Điều này khẳng định tính cấp thiết của việc chuẩn hóa quy trình kỹ thuật và tổ chức lại các liên kết ngang - dọc trong chuỗi.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên ma trận SWOT và kết quả đánh giá kinh tế, nghiên cứu đề xuất 4 giải pháp chiến lược nhằm gia tăng giá trị chuỗi chôm chôm Bến Tre:

  1. Chuyển đổi cơ cấu giống và quy hoạch diện tích rải vụ: Tiến hành ghép cành cải tạo, chuyển đổi tối thiểu 40% diện tích trồng giống chôm chôm Java kém hiệu quả sang các giống có giá trị kinh tế cao như chôm chôm Nhãn và chôm chôm Thái đến năm 2020. Áp dụng kỹ thuật phủ bạt màng nhựa nylon và kiểm soát mực nước mương vườn để mở rộng diện tích rải vụ nghịch thêm 30%, tránh áp lực dồn ứ sản lượng vào chính vụ; do Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn phối hợp với Ủy ban nhân dân huyện Chợ Lách và Châu Thành chủ trì tổ chức.
  2. Mở rộng diện tích sản xuất đạt chứng nhận VietGAP và GlobalGAP: Đặt mục tiêu nâng tỷ lệ vùng trồng đạt tiêu chuẩn VietGAP từ mức dưới 4% hiện nay lên 25% - 30% trong giai đoạn 3 năm. Chi cục Bảo vệ thực vật và Trung tâm Khuyến nông tăng cường đào tạo kỹ thuật sử dụng phân bón hữu cơ, kiểm soát thời gian cách ly thuốc bảo vệ thực vật và cấp mã số vùng trồng phục vụ truy xuất nguồn gốc.
  3. Tăng cường liên kết dọc và xác lập hợp đồng bao tiêu: Củng cố 14 hợp tác xã nông nghiệp hiện có thành các đầu mối pháp lý vững mạnh để ký hợp đồng tiêu thụ trực tiếp với các hệ thống siêu thị và doanh nghiệp chế biến, hướng tới mục tiêu nâng tỷ trọng kênh tiêu thụ hiện đại từ 9% lên 20% - 25% vào năm 2018; do Liên minh Hợp tác xã tỉnh và Sở Công Thương điều phối.
  4. Đa dạng hóa sản phẩm chế biến và đẩy mạnh xúc tiến thương mại: Thu hút doanh nghiệp đầu tư dây chuyền sản xuất chôm chôm đóng hộp, nước ép và sấy khô nhằm bao tiêu 15% - 20% sản lượng quả tươi trong mùa cao điểm. Đẩy mạnh quảng bá thương hiệu chỉ dẫn địa lý "Chôm chôm Chợ Lách" trên các phương tiện truyền thông chính thống và các sàn thương mại điện tử uy tín.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nội dung nghiên cứu của luận văn mang lại giá trị ứng dụng thiết thực cho 4 nhóm đối tượng:

  1. Cơ quan quản lý nhà nước và nhà hoạch định chính sách: Luận văn cung cấp bức tranh thực trạng về ngành nông nghiệp chiếm 43,5% tỷ trọng kinh tế Bến Tre năm 2014, làm luận cứ khoa học để xây dựng đề án tái cơ cấu vùng cây ăn trái 33.000 ha và quy hoạch chính sách hỗ trợ vốn vay sản xuất nông nghiệp công nghệ cao.
  2. Ban quản trị Hợp tác xã và nông hộ chuyên canh: Hỗ trợ các tổ hợp tác nắm bắt rõ cơ cấu chi phí lao động (chiếm trên 60%), từ đó ứng dụng giải pháp canh tác rải vụ và chuyển đổi giống cây trồng theo đúng thị hiếu của 89% khách hàng.
  3. Doanh nghiệp kinh doanh, chế biến và thương lái nông sản: Cung cấp chi tiết số liệu hạch toán dòng tiền của thương lái cấp 1 (1.500 kg/chuyến) và thương lái cấp 2 (10 tấn/chuyến), giúp doanh nghiệp tối ưu hóa chi phí logistics và thiết lập mạng lưới thu mua trực tiếp tại vườn.
  4. Giảng viên, học viên cao học và nhà nghiên cứu kinh tế: Là tài liệu tham khảo học thuật giá trị về việc vận dụng đồng bộ các mô hình chuỗi giá trị của Michael Porter, GTZ, M4P và Filière trong bối cảnh nông nghiệp nhiệt đới tại các quốc gia đang phát triển.

Câu hỏi thường gặp

Tại sao chôm chôm Bến Tre thường xuyên gặp hiện tượng "được mùa, mất giá"? Hiện tượng này xuất hiện do 81% sản lượng phụ thuộc vào thương lái tự do và 80% người tiêu dùng mua hàng tại chợ truyền thống. Khi vào chính vụ thu hoạch rộ (tháng 6 đến tháng 8), sản lượng cung ứng vượt quá sức mua cục bộ trong khi giống chôm chôm Java nhiều nước chiếm tỷ lệ lớn (chỉ 11% người tiêu dùng ưa thích), dẫn đến giá bán tại vườn giảm sâu xuống mức 1.500 đồng/kg.

Nguyên nhân nào khiến diện tích chôm chôm VietGAP của tỉnh Bến Tre còn rất thấp? Toàn tỉnh mới chỉ phát triển được 189 ha VietGAP và 28,6 ha GlobalGAP do hơn 90% nông dân e ngại quy trình ghi chép sổ sách phức tạp và chi phí kiểm định cao. Hơn nữa, mức giá thu mua sản phẩm VietGAP của thương lái chỉ cao hơn sản phẩm thường khoảng 20%, chưa đủ hấp dẫn để bù đắp chi phí phân loại kích cỡ khắt khe.

Thị hiếu tiêu dùng đối với các giống chôm chôm hiện nay có sự khác biệt như thế nào? Khảo sát 100 người tiêu dùng cho thấy giống chôm chôm Nhãn được đánh giá cao nhất với điểm hài lòng về độ giòn đạt 4,75/5 điểm và độ ngọt đạt 4,5/5 điểm. Giống chôm chôm Thái đứng thứ hai với điểm giòn đạt 4,5/5 điểm. Ngược lại, giống chôm chôm Java có điểm hài lòng về độ giòn chỉ đạt 2,9/5 điểm và độ ráo nước chỉ đạt 1,5/5 điểm do quả chứa quá nhiều nước.

Điểm khác biệt trong chức năng của thương lái cấp 1 và thương lái cấp 2 là gì? Thương lái cấp 1 trực tiếp thu gom quy mô nhỏ khoảng 1.500 kg/chuyến tại các vườn và chịu chi phí nhân công bốc dỡ sơ cấp. Trong khi đó, thương lái cấp 2 sở hữu nguồn vốn lớn từ 100 đến 300 triệu đồng, thu gom quy mô 10 tấn/chuyến và giữ vai trò vận chuyển liên tỉnh cung ứng hàng hóa cho các đại lý bán sỉ, chợ đầu mối tại Thành phố Hồ Chí Minh.

Làm cách nào để nâng cao tỷ lệ xuất khẩu chôm chôm sang các thị trường cao cấp? Cần tập trung mở rộng quy mô vùng trồng đạt chuẩn GlobalGAP lên trên 1.000 ha, ứng dụng công nghệ bảo quản lạnh ở nhiệt độ 10°C trong túi nhựa đục lỗ nhằm kéo dài thời gian tồn trữ trên 10 ngày, đồng thời kết nối trực tiếp với 9% kênh doanh nghiệp xuất khẩu chính ngạch để vượt qua các rào cản kỹ thuật kiểm dịch thực vật.

Kết luận

  • Luận văn đã phân tích toàn diện chuỗi giá trị chôm chôm tỉnh Bến Tre với quy mô 5.500 ha và sản lượng xấp xỉ 90.000 tấn/năm dựa trên khung lý thuyết của Michael Porter, GTZ và M4P.
  • Xác định rõ sự áp đảo của kênh phân phối truyền thống qua thương lái chiếm tới 81%, trong khi chi phí nhân công tại nông hộ chiếm tỷ trọng lớn trên 60% tổng chi phí sản xuất.
  • Chỉ ra mâu thuẫn lớn giữa thị hiếu tiêu dùng (53% chuộng chôm chôm Nhãn, 98% đòi hỏi an toàn thực phẩm) với thực tế sản xuất phân tán khi diện tích đạt chuẩn VietGAP mới dừng ở mức 189 ha.
  • Đề xuất hệ thống 4 giải pháp đồng bộ gồm chuyển đổi giống cây trồng, rải vụ nghịch thêm 30%, mở rộng chuẩn VietGAP lên 25% - 30% và siết chặt liên kết hợp đồng bao tiêu đến năm 2020.
  • Kết quả nghiên cứu cung cấp luận cứ thực tiễn vững chắc phục vụ công tác tái cơ cấu ngành trồng trọt Bến Tre, góp phần nâng cao đời sống cho hàng nghìn hộ nông dân địa phương.

Quý độc giả và các nhà nghiên cứu quan tâm có thể tham khảo toàn văn luận văn thạc sĩ "Phân tích chuỗi giá trị trái chôm chôm tỉnh Bến Tre" để tiếp cận hệ thống dữ liệu điều tra thực nghiệm, các bảng hạch toán kinh tế chi tiết và khung giải pháp phát triển chuỗi giá trị nông nghiệp chuyên sâu!