Phân Tích Cấu Trúc Các Tổng Hợp Tự Nhiên Tỉnh Thái Nguyên Để Sử Dụng Tài Nguyên Hợp Lý

Phân tích cấu trúc tổng hợp thể tự nhiên tỉnh Thái Nguyên nhằm sử dụng hợp lý tài nguyên cho phát triển bền vững. Luận văn tốt nghiệp.

• Tác giả: Lê Thị Nguyệt
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Lập Dân
• Trường học: Học viện Khoa học và Công nghệ
• Chuyên ngành: Địa lý tự nhiên
• Đề tài: Phân Tích Cấu Trúc Các Tổng Hợp Thể Tự Nhiên Tỉnh Thái Nguyên Để Phát Triển Bền Vững
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2015
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ PHÂN TÍCH CẤU TRÚC CÁC TỔNG HỢP THỂ TỰ NHIÊN PHỤC VỤ SỬ DỤNG HỢP LÝ TÀI NGUYÊN, PHÁT TRIỂN BỀN VỮNG
• 1.1. SỰ TƯƠNG ĐỒNG Ý NGHĨA CỦA KHÁI NIỆM TỔNG HỢP THỂ TỰ NHIÊN VÀ CẢNH QUAN ĐƯỢC SỬ DỤNG TRONG LUẬN ÁN
• 1.2. TỔNG QUAN CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU
• 1.2.1. Nghiên cứu cấu trúc cảnh quan và đánh giá cảnh quan cho mục đích sử dụng hợp lý lãnh thổ
• 1.2.2. Nghiên cứu về sử dụng hợp lý tài nguyên, phát triển bền vững nông, lâm nghiệp
• 1.2.3. Các nghiên cứu về lãnh thổ tỉnh Thái Nguyên
• 1.3. CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU CẤU TRÚC TỔNG HỢP THỂ TỰ NHIÊN
• 1.3.1. Cấu trúc cảnh quan
• 1.3.2. Mối quan hệ giữa điều kiện tự nhiên, tài nguyên thiên nhiên với cấu trúc tổng hợp thể tự nhiên
• 1.3.3. Mối quan hệ giữa cấu trúc tổng hợp thể tự nhiên và hoạt động sản xuất nông, lâm nghiệp
• 1.4. SỬ DỤNG HỢP LÝ TÀI NGUYÊN VÀ PHÁT TRIỂN BỀN VỮNG NÔNG, LÂM NGHIỆP
• 1.4.1. Đánh giá cảnh quan và hướng đánh giá cảnh quan phục vụ sử dụng hợp lý tài nguyên, phát triển bền vững
• 1.4.2. Quan điểm và phương pháp nghiên cứu
• 2. CHƯƠNG 2: PHÂN TÍCH ĐA DẠNG CẤU TRÚC TỔNG HỢP THỂ TỰ NHIÊN TỈNH THÁI NGUYÊN
• 2.1. ĐẶC ĐIỂM CÁC NHÂN TỐ THÀNH TẠO TỔNG HỢP THỂ TỰ NHIÊN TỈNH THÁI NGUYÊN
• 2.1.1. Đặc điểm điều kiện tự nhiên, tài nguyên thiên nhiên tỉnh Thái Nguyên
• 2.1.2. Đặc điểm các hoạt động kinh tế - xã hội tỉnh Thái Nguyên
• 2.2. ĐA DẠNG CẤU TRÚC KHÔNG GIAN CỦA TỔNG HỢP THỂ TỰ NHIÊN TỈNH THÁI NGUYÊN
• 2.2.1. Cấu trúc đứng của tổng hợp thể tự nhiên tỉnh Thái Nguyên
• 2.2.2. Cấu trúc ngang của tổng hợp thể tự nhiên tỉnh Thái Nguyên
• 2.3. ĐA DẠNG CẤU TRÚC CHỨC NĂNG VÀ ĐỘNG LỰC CỦA TỔNG HỢP THỂ TỰ NHIÊN THÁI NGUYÊN
• 2.3.1. Đa dạng chức năng của các tổng hợp thể tự nhiên tỉnh Thái Nguyên
• 2.3.2. Động lực tổng hợp thể tự nhiên tỉnh Thái Nguyên
• 2.4. PHÂN VÙNG CẢNH QUAN TỈNH THÁI NGUYÊN
• 2.4.1. Các tiêu chí phân vùng cảnh quan
• 2.4.2. Các tiểu vùng cảnh quan Thái Nguyên
• 3. CHƯƠNG 3: ĐÁNH GIÁ CÁC TỔNG HỢP THỂ TỰ NHIÊN TỈNH THÁI NGUYÊN PHỤC VỤ PHÁT TRIỂN BỀN VỮNG NÔNG, LÂM NGHIỆP
• 3.1. CƠ SỞ ĐÁNH GIÁ CÁC TỔNG HỢP THỂ TỰ NHIÊN TỈNH THÁI NGUYÊN ĐỐI VỚI PHÁT TRIỂN NÔNG, LÂM NGHIỆP
• 3.1.1. Đối tượng và quy trình, phương pháp đánh giá
• 3.1.2. Lựa chọn loại hình nông, lâm nghiệp phục vụ mục tiêu đánh giá
• 3.2. ĐÁNH GIÁ MỨC ĐỘ THUẬN LỢI CỦA CÁC TỔNG HỢP THỂ TỰ NHIÊN ĐỐI VỚI PHÁT TRIỂN LÂM NGHIỆP
• 3.2.1. Đánh giá cho mục đích phát triển rừng phòng hộ
• 3.2.2. Đánh giá cho mục đích phát triển rừng đặc dụng
• 3.2.3. Đánh giá cho mục đích phát triển rừng sản xuất
• 3.3. ĐÁNH GIÁ MỨC ĐỘ THUẬN LỢI CỦA CÁC TỔNG HỢP THỂ TỰ NHIÊN ĐỐI VỚI PHÁT TRIỂN NÔNG NGHIỆP
• 3.3.1. Đánh giá cho cây lúa
• 3.3.2. Đánh giá cho cây đậu tương
• 3.3.3. Đánh giá cho cây chè trung du
• 3.3.4. Đánh giá cho phát triển đồng cỏ chăn nuôi
• 4. CHƯƠNG 4: ĐỊNH HƯỚNG TỔ CHỨC KHÔNG GIAN SẢN XUẤT NÔNG, LÂM NGHIỆP TỈNH THÁI NGUYÊN
• 4.1. Cách tiếp cận và quan điểm định hướng sử dụng hợp lý tài nguyên, phát triển bền vững nông, lâm nghiệp miền núi
• 4.2. Hiện trạng sử dụng tài nguyên, môi trường tỉnh Thái Nguyên
• 4.3. Quy hoạch tổng thể phát nông nghiệp, nông thôn tỉnh Thái Nguyên đến năm 2020 và định hướng đến năm 2030
• 4.4. ĐỊNH HƯỚNG KHÔNG GIAN PHÁT TRIỂN NGÀNH NÔNG, LÂM NGHIỆP TỈNH THÁI NGUYÊN
• 4.4.1. Các cảnh quan ưu tiên phát triển lâm nghiệp
• 4.4.2. Các cảnh quan ưu tiên phát triển nông nghiệp
• 4.4.3. Các cảnh quan ưu tiên phát triển nông - lâm kết hợp
• 4.4.4. Định hướng phát triển nông, lâm nghiệp tỉnh Thái Nguyên theo các tiểu vùng cảnh quan
• 4.5. ĐỀ XUẤT MỘT SỐ GIẢI PHÁP PHÁT TRIỂN BỀN VỮNG NGÀNH NÔNG, LÂM NGHIỆP TỈNH THÁI NGUYÊN
• 4.5.1. Nhóm giải pháp phát triển bền vững về lĩnh vực kinh tế
• 4.5.2. Nhóm giải pháp phát triển bền vững về lĩnh vực xã hội
• 4.5.3. Nhóm giải pháp phát triển bền vững về lĩnh vực môi trường
• NHỮNG CÔNG TRÌNH ĐÃ ĐƯỢC CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng quan về phân tích cấu trúc tổng hợp tự nhiên tỉnh Thái Nguyên

Phân tích cấu trúc tổng hợp tự nhiên tỉnh Thái Nguyên là một nhiệm vụ quan trọng nhằm phục vụ cho việc sử dụng hợp lý tài nguyên và phát triển bền vững. Tỉnh Thái Nguyên, với vị trí địa lý và tài nguyên thiên nhiên phong phú, có tiềm năng lớn cho phát triển kinh tế. Tuy nhiên, việc khai thác tài nguyên cần phải được thực hiện một cách bền vững để bảo vệ môi trường và đảm bảo sự phát triển lâu dài.

1.1. Đặc điểm tự nhiên và tài nguyên thiên nhiên tỉnh Thái Nguyên

Tỉnh Thái Nguyên có địa hình đa dạng với nhiều loại hình cảnh quan khác nhau. Các tài nguyên thiên nhiên như đất, nước, rừng và khoáng sản đóng vai trò quan trọng trong phát triển kinh tế địa phương. Việc hiểu rõ đặc điểm này giúp xác định các phương pháp khai thác hợp lý.

1.2. Vai trò của phân tích cấu trúc tổng hợp tự nhiên

Phân tích cấu trúc tổng hợp tự nhiên giúp xác định mối quan hệ giữa các yếu tố tự nhiên và hoạt động kinh tế. Điều này không chỉ hỗ trợ trong việc quản lý tài nguyên mà còn giúp phát triển các chiến lược bảo vệ môi trường hiệu quả.

II. Thách thức trong phát triển bền vững tại Thái Nguyên

Mặc dù có nhiều tiềm năng, tỉnh Thái Nguyên đang đối mặt với nhiều thách thức trong việc phát triển bền vững. Các vấn đề như ô nhiễm môi trường, khai thác tài nguyên không hợp lý và sự thay đổi khí hậu đang ảnh hưởng đến sự phát triển kinh tế và đời sống của người dân.

2.1. Ô nhiễm môi trường và tác động đến sức khỏe cộng đồng

Ô nhiễm không khí và nguồn nước tại Thái Nguyên đang gia tăng, ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khỏe của người dân. Cần có các biện pháp khắc phục kịp thời để bảo vệ sức khỏe cộng đồng.

2.2. Khai thác tài nguyên không bền vững

Việc khai thác tài nguyên thiên nhiên một cách không hợp lý đã dẫn đến tình trạng cạn kiệt tài nguyên và suy thoái môi trường. Cần có các chính sách quản lý tài nguyên hiệu quả hơn.

III. Phương pháp phân tích cấu trúc tổng hợp tự nhiên

Để phát triển bền vững, việc áp dụng các phương pháp phân tích cấu trúc tổng hợp tự nhiên là rất cần thiết. Các phương pháp này giúp đánh giá tình trạng hiện tại của tài nguyên và đưa ra các giải pháp hợp lý.

3.1. Phương pháp đánh giá thích nghi sinh thái

Phương pháp đánh giá thích nghi sinh thái giúp xác định mức độ phù hợp của các loại hình sử dụng tài nguyên với điều kiện tự nhiên. Điều này rất quan trọng trong việc phát triển nông, lâm nghiệp bền vững.

3.2. Phân tích không gian và chức năng của tổng hợp thể tự nhiên

Phân tích không gian và chức năng giúp hiểu rõ hơn về mối quan hệ giữa các yếu tố tự nhiên và hoạt động kinh tế. Từ đó, có thể đưa ra các quyết định quản lý hợp lý hơn.

IV. Ứng dụng thực tiễn của phân tích cấu trúc tổng hợp tự nhiên

Kết quả từ phân tích cấu trúc tổng hợp tự nhiên có thể được ứng dụng vào nhiều lĩnh vực khác nhau, từ quy hoạch sử dụng đất đến phát triển nông nghiệp và lâm nghiệp. Điều này giúp tối ưu hóa việc sử dụng tài nguyên và bảo vệ môi trường.

4.1. Quy hoạch sử dụng đất hiệu quả

Dựa trên phân tích cấu trúc tổng hợp tự nhiên, các quy hoạch sử dụng đất có thể được xây dựng một cách hợp lý, đảm bảo sự phát triển bền vững cho tỉnh Thái Nguyên.

4.2. Phát triển nông nghiệp bền vững

Phân tích giúp xác định các loại cây trồng phù hợp với điều kiện tự nhiên, từ đó nâng cao năng suất và chất lượng sản phẩm nông nghiệp.

V. Kết luận và định hướng tương lai cho Thái Nguyên

Phân tích cấu trúc tổng hợp tự nhiên tỉnh Thái Nguyên là một công cụ quan trọng trong việc phát triển bền vững. Định hướng tương lai cần tập trung vào việc bảo vệ môi trường, sử dụng tài nguyên hợp lý và phát triển kinh tế bền vững.

5.1. Định hướng phát triển bền vững

Cần xây dựng các chính sách phát triển bền vững, kết hợp giữa phát triển kinh tế và bảo vệ môi trường. Điều này sẽ giúp Thái Nguyên phát triển một cách toàn diện.

5.2. Tăng cường hợp tác và nghiên cứu

Tăng cường hợp tác giữa các cơ quan, tổ chức và cộng đồng trong việc nghiên cứu và ứng dụng các giải pháp phát triển bền vững là rất cần thiết.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Luận án tiến sĩ địa lý của nghiên cứu sinh Lê Thị Nguyệt (2015) với đề tài "Phân tích cấu trúc các tổng hợp thể tự nhiên tỉnh Thái Nguyên phục vụ mục đích sử dụng hợp lý tài nguyên, phát triển bền vững" thuộc chuyên ngành Địa lý tự nhiên (Mã số: 62 44 02 17), được bảo vệ tại Học viện Khoa học và Công nghệ – Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam dưới sự hướng dẫn khoa học của TS. Nguyễn Lập Dân và PGS.TS. Nguyễn Cẩm Vân. Nghiên cứu giải quyết bài toán cấp bách về sự mất cân bằng giữa khai thác tài nguyên và bảo vệ môi trường sinh thái tại địa bàn trung du - miền núi phía Bắc trong bối cảnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa.

Về bối cảnh khoa học, nghiên cứu tiên phong áp dụng lý thuyết địa hệ thống (geosystem) kết hợp trường phái sinh thái cảnh quan nhiệt đới gió mùa nhằm tiếp cận toàn diện một lãnh thổ bán sơn địa có tính chất chuyển tiếp phức tạp. Nghiên cứu nhận diện research gap cốt lõi: các công trình trước đây tại Thái Nguyên (Trần Viết Khanh, 1995; Lê Đức An, Uông Đình Khanh, 2012; Mai Trọng Thông và Nguyễn Khanh Vân, 2005) chủ yếu tiếp cận theo các hợp phần đơn lẻ (địa chất, địa mạo, sinh khí hậu, thổ nhưỡng) hoặc phục vụ mục tiêu quy hoạch ngắn hạn, thiếu vắng một nghiên cứu tích hợp cấu trúc đa chiều (cấu trúc đứng, cấu trúc ngang, cấu trúc chức năng và động lực cảnh quan) gắn liền với đánh giá thích nghi sinh thái phục vụ phát triển bền vững nông - lâm nghiệp.

Nghiên cứu đặt ra hai câu hỏi nghiên cứu then chốt:

1. Quy luật phân hóa nội tại và tính đặc thù trong cấu trúc không gian, cấu trúc chức năng và động lực của các tổng hợp thể tự nhiên (THTTN) tỉnh Thái Nguyên được biểu hiện như thế nào dưới tác động đan xen của các nhân tố địa đới, phi địa đới và nhân tác?
2. Mức độ thích nghi sinh thái của từng đơn vị cảnh quan đối với các loại hình sử dụng đất nông, lâm nghiệp trọng điểm là gì và làm thế nào để tối ưu hóa tổ chức không gian lãnh thổ hướng tới phát triển bền vững?

Tương ứng với các câu hỏi trên, hai giả thuyết khoa học được kiểm chứng:

• Giả thuyết H1: Cấu trúc THTTN tỉnh Thái Nguyên có sự phân hóa cao độ theo quy luật đai cao và phân cắt địa hình, tạo nên hệ thống cảnh quan phân cấp chặt chẽ phản ánh sự tương tác giữa nền vô cơ, chế độ nhiệt - ẩm và thảm phủ thực vật nhân sinh.
• Giả thuyết H2: Đánh giá định lượng thích nghi sinh thái theo cấp loại cảnh quan là cơ sở khoa học tối ưu để giải quyết mâu thuẫn giữa nhu cầu mở rộng diện tích sản xuất nông nghiệp hàng hóa và yêu cầu bảo vệ chức năng phòng hộ đầu nguồn.

Khung lý thuyết của luận án tích hợp học thuyết phát sinh cảnh quan của V.V. Dokuchaev, lý thuyết địa hệ thống của V.B. Sochava (1978), A.G. Isachenko (1961, 1991), mô hình đơn hệ thống của V.S. Preobrazhensky (1966), cấu trúc 4 nền cảnh quan của Nguyễn Ngọc Khánh (2010), cùng phương pháp đánh giá đất đai của FAO (1976, 1993) và mô hình kinh tế sinh thái cảnh quan của Phạm Hoàng Hải, Nguyễn Cao Huần (1997, 2005).

Về phạm vi và quy mô, công trình bao quát toàn bộ diện tích tự nhiên tỉnh Thái Nguyên (tọa độ địa lý từ 21°19'B đến 22°03'B và 105°29'Đ đến 106°15'Đ) gồm 9 đơn vị hành chính (TP. Thái Nguyên, TX. Sông Công, và các huyện Định Hóa, Võ Nhai, Đại Từ, Phú Lương, Đồng Hỷ, Phú Bình, Phổ Yên). Tác giả đã xử lý chuỗi số liệu khí tượng - thủy văn đa năm (2000–2013), điều tra thực địa tại hàng chục điểm lát cắt cảnh quan, xây dựng hệ thống bản đồ số chuyên đề và bản đồ cảnh quan tỷ lệ 1/100.000, phân loại chi tiết 85 loại cảnh quan cho toàn tỉnh.

Literature Review và Positioning

Nghiên cứu cảnh quan học và tổng hợp thể tự nhiên trên thế giới khởi nguồn từ thế kỷ XIX với học thuyết đới địa lý của V.V. Dokuchaev, sau đó phát triển mạnh mẽ qua hai trường phái chính: trường phái Địa lý Xô Viết (Nga) và trường phái Tây Âu - Bắc Mỹ. Trường phái Xô Viết tập trung vào tính quy luật phát sinh và phân loại thứ bậc của các THTTN lãnh thổ, tiêu biểu là các công trình của L.S. Berg (1916), A.G. Isachenko (1961, 1991), V.B. Sochava (1978), D.L. Armand (1975) và N.A. Solntsev (1960). Trong khi đó, trường phái Tây Âu và Bắc Mỹ phát triển mạnh hướng sinh thái cảnh quan ứng dụng với các đóng góp đột phá của Carl Troll (1939, 1968), G. Bertrand (1978), R.T.T. Forman (1981, 1986), và R.S. de Groot (1992) về cấu trúc - chức năng hệ sinh thái và dòng năng lượng cảnh quan.

Trong lịch sử phát triển học thuyết cảnh quan, tồn tại những tranh luận lý thuyết sâu sắc về bản chất của cảnh quan:

• Quan điểm thứ nhất (Trường phái cá thể - Regional Individualism): Đại diện bởi N.A. Solntsev và A.G. Isachenko, khẳng định cảnh quan là những cá thể địa lý duy nhất, không lặp lại trong không gian, đóng vai trò là đơn vị cơ bản của phân vùng tự nhiên. Isachenko định nghĩa: "Cảnh quan là một phần riêng biệt về mặt phát sinh của một hợp phần cảnh quan, một bối cảnh quan hay nói chung là một đơn vị phân vùng lớn bất kỳ, đặc trưng bằng sự thống nhất cả tương quan địa đới lẫn phi địa đới, có một cấu trúc riêng và một cấu tạo hình thái riêng".
• Quan điểm thứ hai (Trường phái kiểu loại - Typological Conception): Đại diện bởi B.L. Pokshishevsky, V.A. Nikolaev và D.L. Armand, coi cảnh quan là đơn vị phân loại mang tính lặp lại theo quy luật cấu trúc sinh thái tương đồng. D.L. Armand lập luận: "Tổng hợp thể lãnh thổ tự nhiên là một phần lãnh thổ hay khu vực được phân chia một cách ước lệ bằng các ranh giới thẳng đứng theo nguyên tắc đồng nhất tương đối và các ranh giới nằm ngang theo nguyên tắc mất dần ảnh hưởng của nhân tố mà theo đó tổng thể được định ra".

Tại Việt Nam, nghiên cứu cảnh quan tiếp thu nền tảng lý luận Xô Viết và phát triển mạnh mẽ từ công trình kinh điển của Vũ Tự Lập (1976) "Cảnh quan địa lý miền Bắc Việt Nam", tiếp nối bởi các nghiên cứu của Phạm Hoàng Hải, Nguyễn Thượng Hùng, Nguyễn Ngọc Khánh (1997), Nguyễn Cao Huần (1992, 2005), Phạm Quang Tuấn (2003, 2006) và Nguyễn An Thịnh (2013).

So sánh với các nghiên cứu quốc tế:

1. So với mô hình đánh giá chức năng hệ sinh thái cảnh quan đa mục tiêu tại châu Âu của R.S. de Groot (1992) và Forman (1986), luận án đã bản địa hóa các tiêu chí sinh thái vào điều kiện khí hậu nhiệt đới gió mùa có mùa đông lạnh vùng Đông Bắc Việt Nam, tích hợp yếu tố thâm canh nông nghiệp truyền thống.
2. So với khung phân loại cảnh quan miền núi của V.A. Nikolaev (1966) tại Liên Xô cũ, nghiên cứu đã điều chỉnh thứ bậc phân cấp, đặt cấp Lớp cảnh quan (dựa trên cấu trúc hình thái đại địa hình và kiến tạo) làm khung phân hóa cơ bản trước khi phân chia cấp Kiểu cảnh quan (nhiệt - ẩm thổ nhưỡng), phản ánh chính xác quy luật phân dị địa hình vùng đồi núi cánh cung Việt Bắc.

Vị trí học thuật của luận án xác lập rõ nét: bắc nhịp cầu giữa phân tích cấu trúc cảnh quan hàn lâm và quy hoạch không gian sử dụng đất thực chứng ở cấp độ địa phương, chuyển hóa hệ thống phân loại 85 loại cảnh quan thành ma trận thích nghi sinh thái phục vụ chuyển đổi cơ cấu cây trồng có định lượng.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án đóng góp quan trọng vào việc hoàn thiện lý luận cảnh quan học ứng dụng và địa lý sinh thái nhiệt đới thông qua các điểm nhấn:

• Mở rộng lý thuyết cấu trúc đứng cảnh quan của V.S. Preobrazhensky và Nguyễn Ngọc Khánh bằng việc phân định ranh giới tương tác giữa 4 thành phần nền tảng: Nền vật chất vô cơ (địa chất, địa mạo), Nền nhiệt ẩm (sinh khí hậu, thủy văn), Nền vật chất hữu cơ (thổ nhưỡng, sinh vật) và Nền văn hóa (hoạt động nhân sinh, tập quán canh tác của các dân tộc bản địa).
• Làm sáng tỏ quy luật tương tác giữa các thành phần theo mô hình N.L. Beruchashvili: phân định rõ thành phần cứng bảo thủ (đá mẹ, địa hình), thành phần động trao đổi chất (khí hậu, thủy văn) và thành phần tích cực biến đổi (thực vật, thổ nhưỡng).
• Bổ sung bằng chứng thực nghiệm về quá trình nhân tác hóa cảnh quan: chứng minh rằng trên địa bàn Thái Nguyên, dưới lịch sử khai phá lâu đời, các cảnh quan nguyên sinh hầu như không còn tồn tại mà đã chuyển hóa thành các THTTN mang tính chất nhân sinh sinh thái, vận động theo nhịp điệu mùa và chu kỳ kinh tế - xã hội.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án kết hợp đồng thời 3 trường phái lý thuyết lớn:

1. Lý thuyết cấu trúc - chức năng địa hệ thống (Geosystem Theory): Khảo sát cấu trúc không gian (đứng và ngang) làm tiền đề nhận diện dòng năng lượng, vật chất và khả năng tự điều chỉnh của cảnh quan.
2. Lý thuyết sinh thái học nhân văn và kinh tế sinh thái (Ecological Economics): Xác định các chức năng kinh tế - xã hội (cung cấp nông sản, lâm sản, không gian cư trú) song hành với chức năng sinh thái (bảo vệ nguồn nước lưu vực sông Cầu, sông Công, chống xói mòn đất dốc).
3. Khung đánh giá thích nghi đất đai FAO (Land Evaluation Framework): Chuẩn hóa quy trình đối chiếu nhu cầu sinh thái của các loại hình sử dụng đất nông - lâm nghiệp với đặc tính tự nhiên của từng đơn vị bản đồ cảnh quan.

Boundary conditions (điều kiện biên) của khung phân tích được xác định rõ: áp dụng cho lãnh thổ vùng đồi núi và trung du nhiệt đới gió mùa có sự phân mùa sâu sắc (mùa mưa và mùa khô rõ rệt), có độ dốc biến động từ đồng bằng tích tụ (<3°) đến núi trung bình (>25°), với trình độ thâm canh nông nghiệp từ quảng canh miền núi đến thâm canh công nghệ cao vùng ven đô.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Nghiên cứu vận dụng thế giới quan duy vật biện chứng và lập trường nhận thức luận thực chứng phê phán (critical realism), kết hợp chặt chẽ giữa nghiên cứu thực địa định lượng và mô hình hóa không gian địa lý. Thiết kế nghiên cứu theo hướng đa cấp độ (multi-level design), phân tích có hệ thống từ cấp vĩ mô (toàn tỉnh Thái Nguyên) xuống cấp trung mô (các tiểu vùng cảnh quan) và vi mô (85 loại cảnh quan cụ thể).

Sự kết hợp phương pháp luận thể hiện qua:

• Phương pháp phân tích hệ thống: xem xét mối quan hệ nhân quả hữu cơ giữa đá mẹ, vỏ phong hóa, độ dốc, lượng mưa và loại hình thảm thực vật.
• Phương pháp bản đồ và GIS: sử dụng các phần mềm MapInfo, ArcGIS để số hóa, chồng xếp các lớp thông tin chuyên đề (địa chất, địa hình, sinh khí hậu, đất, thảm thực vật) ở tỷ lệ 1/100.000 nhằm xác lập ranh giới các đơn vị cảnh quan khách quan.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình nghiên cứu gồm 6 bước chuẩn hóa nghiêm ngặt:

1. Thu thập và chuẩn hóa dữ liệu đa nguồn: Tích hợp bản đồ chuyên đề từ Sở Khoa học và Công nghệ, Viện Quy hoạch và Thiết kế Nông nghiệp, số liệu khí tượng thủy văn trạm Thái Nguyên giai đoạn 2000–2013, niên giám thống kê tỉnh.
2. Điều tra và kiểm chứng thực địa (Ground truthing): Khảo sát theo các tuyến lát cắt cảnh quan điển hình đại diện cho các dạng địa hình núi đá vôi Võ Nhai, khối núi Tam Đảo Đại Từ, đồi lượn sóng Phú Bình, bậc thềm phù sa sông Cầu.
3. Phân cấp và lập bản đồ cảnh quan: Xây dựng ma trận phân loại cảnh quan theo hệ thống phân vị khoa học gồm 6 cấp: Hệ thống $\rightarrow$ Phụ hệ thống $\rightarrow$ Lớp $\rightarrow$ Phụ lớp $\rightarrow$ Kiểu $\rightarrow$ Loại cảnh quan.
4. Lựa chọn chỉ tiêu và tính toán trọng số theo Ma trận tam giác (Pairwise Comparison Matrix): Xác định trọng số tầm quan trọng ($K_i$) cho từng nhân tố môi trường đối với từng đối tượng cây trồng, loại rừng.
5. Đánh giá thành phần và đánh giá chung thích nghi sinh thái: Tính điểm thích nghi theo công thức trung bình gia quyền: $$D_A = \frac{\sum_{i=1}^{n} K_i \cdot D_i}{\sum_{i=1}^{n} K_i}$$ Trong đó: $D_A$ là điểm đánh giá chung của cảnh quan $A$; $D_i$ là điểm đánh giá của yếu tố thứ $i$; $K_i$ là hệ số trọng số của yếu tố thứ $i$. Khoảng điểm phân cấp ($\Delta D$) được chuẩn hóa theo công thức: $$\Delta D = \frac{D_{max} - D_{min}}{M}$$ Với $M = 4$ cấp thích nghi: S1 (Rất thích nghi: 2.26 – 3.0 điểm), S2 (Thích nghi trung bình: 1.51 – 2.25 điểm), S3 (Kém thích nghi: 0.76 – 1.50 điểm), N (Không thích nghi: 0.0 – 0.75 điểm).
6. Tổng hợp, kiểm định và tối ưu hóa không gian: So sánh kết quả thích nghi sinh thái với Quy hoạch phát triển nông nghiệp nông thôn Thái Nguyên đến năm 2020, định hướng 2030 để đề xuất phương án tổ chức lãnh thổ tối ưu.

Data và phân tích

Dữ liệu đầu vào của luận án được xử lý thống kê và kiểm soát độ tin cậy cao:

• Số liệu địa hình phân tích từ mô hình số độ cao DEM, chia tách 5 cấp độ dốc chính (<3°, 3–8°, 8–15°, 15–25°, >25°).
• Số liệu đất đai chi tiết với 6 nhóm đất chính: đất Feralit biến đổi do trồng lúa nước, đất Feralit đỏ vàng trên đá phiến, đất mùn Feralit trên núi cao, đất phù sa cổ ngưng kết ong hóa thềm sông, đất phù sa bồi bãi triều và đất Feralit phát triển trên đá vôi.
• Thảm thực vật phân loại từ rừng tự nhiên nhiệt đới lá rộng thường xanh mưa mùa, rừng rụng lá mùa khô núi đá vôi, thảm cây bụi thứ sinh đến các thảm cây trồng thuần loài (chè trung du, rừng thông, rừng keo, bạch đàn).

Toàn bộ 85 loại cảnh quan đều có bảng thống kê thuộc tính sinh thái, được mã hóa định lượng và tích hợp trong cơ sở dữ liệu GIS nhằm phục vụ phân tích ma trận đa tiêu chí và đối soát thực tế.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

1. Xác lập hệ thống phân loại cảnh quan chi tiết và cấu trúc phân hóa của tỉnh Thái Nguyên: Khẳng định cấu trúc THTTN tỉnh Thái Nguyên là một chỉnh thể đa dạng, gồm 1 hệ thống (Nhiệt đới gió mùa), 1 phụ hệ thống (Nhiệt đới gió mùa có mùa đông lạnh), 3 lớp (Lớp cảnh quan vùng đồi, Lớp cảnh quan vùng núi thấp, Lớp cảnh quan thung lũng - đồng bằng giữa núi), 6 phụ lớp, 2 kiểu (Kiểu cảnh quan rừng kín thường xanh mưa mùa và Kiểu cảnh quan rừng thưa cây họ Dầu/trảng cỏ cây bụi) và 85 loại cảnh quan cụ thể. Luận án khẳng định trong Luận điểm 1: "Cấu trúc tổng hợp thể tự nhiên tỉnh Thái Nguyên thể hiện sự phân hóa đa dạng và phức tạp, vừa chịu ảnh hưởng sâu sắc của quy luật phi địa đới, vừa tuân theo quy luật địa đới và chịu sự tác động mạnh mẽ của các hoạt động nhân tác; đã hình thành nên một hệ thống các đơn vị cảnh quan gồm: 1 hệ thống cảnh quan, 1 phụ hệ thống cảnh quan, 3 lớp cảnh quan, 6 phụ lớp cảnh quan, 2 kiểu cảnh quan và 85 loại cảnh quan".
2. Định lượng hóa tiềm năng thích nghi sinh thái cho 7 đối tượng nông - lâm nghiệp chủ lực:
   • Lâm nghiệp: Rừng đặc dụng tập trung tại các cảnh quan núi đá vôi Võ Nhai và núi cao Tam Đảo (diện tích S1 chiếm khoảng 18.2%); Rừng phòng hộ tối ưu tại vùng đồi núi dốc lưu vực sông Cầu, hồ Núi Cốc (S1 và S2 chiếm >42%); Rừng sản xuất thích hợp cao tại các đồi thấp đất Feralit phiến sét Đại Từ, Định Hóa, Phú Lương.
   • Nông nghiệp: Cây chè trung du (đặc sản Thái Nguyên) đạt mức rất thích nghi (S1) trên các cảnh quan đồi bát úp lượn sóng đất Feralit đỏ vàng phát triển trên đá phiến và phù sa cổ tại Tân Cương, Đại Từ, Đồng Hỷ với tầng đất dày >50 cm, pH 4.5–5.5 và khí hậu mát mẻ chân núi Tam Đảo; Cây lúa nước phân bố tối ưu ở các cảnh quan thung lũng tích tụ ven sông Cầu, sông Công, phù sa ngập úng nhẹ tại Phú Bình, Phổ Yên (S1 chiếm gần 20% diện tích); Đậu tương thích hợp luân canh vụ đông xuân trên đất bãi bồi; Đồng cỏ chăn nuôi gia súc lớn thích nghi tại các vùng trảng cỏ đồi Định Hóa, Phú Lương.
3. Phát hiện xung đột không gian sinh thái sâu sắc giữa quy hoạch hành chính và phân bố tự nhiên: Kết quả đối soát chỉ ra sự chồng lấn giữa quy hoạch mở rộng đất trồng cây công nghiệp ngắn ngày với các diện tích rừng phòng hộ xung yếu, đồng thời cảnh báo hiện tượng thoái hóa đất nghiêm trọng tại các cảnh quan đồi trọc dốc >15° do khai thác đất đồi trồng hoa màu không có biện pháp bảo vệ đất.
4. Phân vùng 4 tiểu vùng cảnh quan sinh thái kinh tế: (1) Tiểu vùng cảnh quan cánh cung Ngân Sơn - Võ Nhai (Ưu tiên bảo tồn rừng đặc dụng, cây ăn quả, du lịch sinh thái hang động); (2) Tiểu vùng cảnh quan vùng núi Tam Đảo - Đại Từ (Bảo vệ rừng đầu nguồn, mở rộng vùng nguyên liệu chè cao sản chất lượng cao); (3) Tiểu vùng cảnh quan đồi lượn sóng trung tâm Định Hóa - Phú Lương - Đồng Hỷ (Phát triển nông - lâm kết hợp, chăn nuôi gia súc, rừng sản xuất); (4) Tiểu vùng cảnh quan thung lũng sông Cầu - bán sơn địa phía Nam Phổ Yên - Phú Bình (Thâm canh lúa chất lượng cao, hoa màu thực phẩm và nông nghiệp đô thị).

Implications đa chiều

• Về mặt lý luận: Cung cấp mô hình lý thuyết hoàn chỉnh kết nối giữa phân tích cấu trúc cảnh quan vi mô với phân vùng địa lý kinh tế vĩ mô, khẳng định tính tất yếu của việc đưa "Nền văn hóa" vào làm hợp phần cấu trúc đứng của cảnh quan nhân sinh nhiệt đới.
• Về phương pháp luận: Chuẩn hóa quy trình ứng dụng GIS kết hợp phân tích ma trận trọng số đánh giá thích nghi sinh thái tỷ lệ 1/100.000, có thể chuyển giao và áp dụng rộng rãi cho các tỉnh trung du miền núi toàn quốc (Bắc Kạn, Lạng Sơn, Yên Bái, Phú Thọ).
• Về thực tiễn sản xuất: Cung cấp cơ sở khoa học chính xác cho đề án tái cơ cấu ngành nông nghiệp tỉnh Thái Nguyên, xác định các vùng chuyên canh chè đặc sản đạt tiêu chuẩn VietGAP/GlobalGAP dựa trên chỉ số thích nghi thổ nhưỡng - sinh khí hậu.
• Về hoạch định chính sách: Cung cấp luận cứ vững chắc để UBND tỉnh Thái Nguyên điều chỉnh Quy hoạch sử dụng đất đến năm 2020 và tầm nhìn 2030, thiết lập hành lang bảo vệ môi trường nước hồ Núi Cốc và lưu vực sông Cầu, ngăn chặn tình trạng chuyển đổi đất rừng đầu nguồn sang đất nông nghiệp thiếu bền vững.

Limitations và Future Research

Nghiên cứu thẳng thắn chỉ rõ một số giới hạn học thuật:

1. Hạn chế về độ phân giải không gian: Do bản đồ được thành lập ở tỷ lệ 1/100.000 nên chưa thể hiện chi tiết các đơn vị cảnh quan cấp vi hình thái (cấp diện, dạng địa lý) cho từng lô thửa đất canh tác hộ gia đình.
2. Dữ liệu động lực cảnh quan theo thời gian thực: Nghiên cứu chủ yếu dựa trên chuỗi số liệu viễn thám và thống kê gián đoạn giai đoạn 2000–2013, chưa tích hợp được công nghệ viễn thám vi sóng (SAR) hay ảnh vệ tinh độ phân giải siêu cao (Sentinel-2, PlanetScope) để mô phỏng biến động sử dụng đất theo mùa vụ thời gian thực.
3. Mô hình hóa tác động của biến đổi khí hậu cực đoan: Chưa xây dựng các kịch bản định lượng chi tiết về tác động của các hiện tượng thời tiết cực đoan (hạn hán kéo dài, rét đậm rét hại, mưa lũ cục bộ) đối với biên độ sinh thái của cây chè và cây vụ đông.

Chương trình nghiên cứu tiếp theo (Future Research Agenda) cần tập trung vào:

• Nâng cấp bản đồ cảnh quan lên tỷ lệ lớn 1/25.000 và 1/10.000 cho các tiểu vùng kinh tế trọng điểm (khu vực hồ Núi Cốc, vùng chè đặc sản Tân Cương, khu công nghiệp Phổ Yên).
• Xây dựng mô hình động lực cảnh quan dựa trên học máy (Machine Learning) và mạng nơ-ron tích chập (CNN) kết hợp ảnh vệ tinh đa thời gian để dự báo tự động biến động lớp phủ.
• Định giá dịch vụ hệ sinh thái (Ecosystem Services Valuation) chi trả cho các chủ rừng phòng hộ lưu vực sông Cầu và hồ Núi Cốc.
• Nghiên cứu mô hình nông nghiệp thích ứng biến đổi khí hậu (Climate-Smart Agriculture - CSA) trên nền các tiểu vùng cảnh quan sinh thái.

Tác động và ảnh hưởng

Công trình luận án mang lại giá trị tác động sâu rộng trên nhiều bình diện:

• Tác động học thuật: Trở thành tài liệu tham khảo nền tảng trong đào tạo sau đại học và nghiên cứu sinh chuyên ngành Địa lý tự nhiên, Cảnh quan học, Quản lý tài nguyên môi trường tại Viện Địa lý, Viện Hàn lâm KH&CN Việt Nam, Trường Đại học Sư phạm – Đại học Thái Nguyên, Trường Đại học Khoa học Tự nhiên – ĐHQGHN. Luận án mở ra hướng trích dẫn quan trọng cho các công trình nghiên cứu địa sinh thái vùng Đông Bắc.
• Tác động chuyển dịch ngành: Định hình lại chiến lược canh tác nông lâm kết hợp tại Thái Nguyên; hỗ trợ quy hoạch các vùng sản xuất chè hàng hóa chất lượng cao đạt thương hiệu quốc gia, nâng cao giá trị gia tăng trên một đơn vị diện tích đất đồi dốc.
• Tác động chính sách: Cung cấp cơ sở khoa học trực tiếp phục vụ Sở Nông nghiệp & PTNT, Sở Tài nguyên & Môi trường tỉnh Thái Nguyên trong việc lập quy hoạch sử dụng đất đai, phân bổ ngân sách trồng rừng bảo vệ nguồn nước và phê duyệt các dự án du lịch sinh thái nghỉ dưỡng.
• Lợi ích xã hội và môi trường: Góp phần ổn định sinh kế bền vững cho đồng bào các dân tộc thiểu số (Tày, Nùng, Sán Dìu, Dao) thông qua việc phát triển các mô hình vườn đồi, vườn rừng phù hợp với tập quán văn hóa bản địa; giảm thiểu xói mòn rửa trôi đất ước tính hàng nghìn tấn/năm trên các sườn dốc canh tác.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và học viên cao học: Tiếp cận khung phương pháp luận chuẩn mực về phân tích cấu trúc đa chiều và ma trận đánh giá thích nghi sinh thái cảnh quan nhiệt đới.
• Các nhà khoa học Địa lý và Sinh thái cảnh quan: Kế thừa hệ thống cơ sở dữ liệu số hóa 85 loại cảnh quan và bản đồ chuyên đề tỷ lệ 1/100.000 phục vụ các nghiên cứu so sánh liên vùng.
• Các nhà hoạch định chính sách và cơ quan quản lý tỉnh Thái Nguyên: Sử dụng bản đồ định hướng không gian và các giải pháp phân vùng sinh thái để ra quyết định đầu tư công, giao đất giao rừng, cấp phép dự án.
• Doanh nghiệp nông nghiệp và hợp tác xã: Xác định chính xác vị trí địa lý tối ưu về thổ nhưỡng, nguồn nước và khí hậu để phát triển vùng nguyên liệu nông sản chất lượng cao.
• Cộng đồng cư dân địa phương: Được hưởng lợi từ môi trường sinh thái ổn định, giảm thiểu rủi ro thiên tai trượt lở đất và tiếp cận các mô hình kinh tế sinh thái có hiệu quả kinh tế cao.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì và đã mở rộng lý thuyết nào? Đóng góp độc đáo nhất là việc tích hợp thành công lý thuyết "Nền văn hóa" của Nguyễn Ngọc Khánh vào cấu trúc 4 nền cảnh quan (vô cơ, nhiệt ẩm, hữu cơ, văn hóa), vận dụng sáng tạo học thuyết Địa hệ thống của V.B. Sochava và A.G. Isachenko vào môi trường đồi núi nhiệt đới bị nhân tác hóa sâu sắc, chứng minh rằng hoạt động kinh tế của con người đóng vai trò là một hợp phần cấu trúc định hình động lực cảnh quan hiện đại.

2. Điểm mới về phương pháp luận so với các nghiên cứu trước đây là gì? So với nghiên cứu của Vũ Tự Lập (1976) vốn chủ yếu định tính hoặc nghiên cứu của Mai Trọng Thông (2005) chỉ dừng ở đơn yếu tố sinh khí hậu, luận án đã thiết lập quy trình định lượng toàn diện: tích hợp công nghệ GIS với phương pháp phân tích thứ bậc ma trận tam giác Saaty để tính trọng số $K_i$, đánh giá thích nghi đa tiêu chí cho 85 loại cảnh quan theo 4 cấp (S1, S2, S3, N) ở tỷ lệ 1/100.000 có đối soát thực địa nghiêm ngặt.

3. Phát hiện bất ngờ nhất từ số liệu phân tích là gì? Mặc dù diện tích tự nhiên chủ yếu là đồi núi, nhưng tỷ lệ cảnh quan có mức độ rất thích nghi (S1) cho phát triển cây chè chỉ chiếm tỷ trọng tập trung hẹp tại các dải đồi bát úp lượn sóng ven chân núi Tam Đảo và vùng địa hình chuyển tiếp Đại Từ - Phú Lương - Đồng Hỷ. Ngược lại, nhiều vùng đồi dốc ở Định Hóa và Võ Nhai tuy có độ dốc tương đương nhưng do tầng dày đất mỏng, đá mẹ vôi hóa hoặc thiếu nước tưới mùa khô nên chỉ đạt mức S3 (Kém thích nghi), bác bỏ quan niệm truyền thống cho rằng toàn bộ đất đồi Thái Nguyên đều thích hợp trồng chè đặc sản chất lượng cao.

4. Nghiên cứu có cung cấp giao thức tái lập (Replication Protocol) không? Có. Luận án cung cấp chi tiết toàn bộ bảng chỉ tiêu sinh thái, ma trận trọng số $K_i$, công thức tính toán điểm tích hợp, hệ thống phân loại 6 cấp phân vị và quy trình số hóa bản đồ cảnh quan, cho phép các nhà khoa học khác tái lập hoàn toàn quy trình nghiên cứu trên bất kỳ tỉnh trung du miền núi nào.

5. Chương trình nghiên cứu 10 năm tiếp theo được định hình như thế nào? Chương trình nghiên cứu dài hạn tập trung vào: (i) Xây dựng cơ sở dữ liệu số WebGIS cảnh quan phục vụ giám sát trực tuyến biến động tài nguyên; (ii) Lượng giá kinh tế dịch vụ hệ sinh thái cảnh quan; (iii) Ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) trong dự báo rủi ro trượt lở đất và suy thoái đất dốc dưới tác động của biến đổi khí hậu toàn cầu.

Kết luận

Luận án tiến sĩ của Lê Thị Nguyệt đã hoàn thành xuất sắc các mục tiêu nghiên cứu với 5 đóng góp học thuật cốt lõi:

1. Xác lập cơ sở lý luận vững chắc về phân tích cấu trúc đa dạng (đứng, ngang, chức năng, động lực) của các THTTN vùng trung du miền núi nhiệt đới gió mùa có mùa đông lạnh.
2. Xây dựng hệ thống phân loại cảnh quan khoa học gồm 6 cấp, phân chia chi tiết và lập bản đồ 85 loại cảnh quan tỉnh Thái Nguyên tỷ lệ 1/100.000.
3. Vận dụng thành công phương pháp đánh giá thích nghi sinh thái định lượng cho 7 đối tượng nông - lâm nghiệp chủ lực, làm rõ tiềm năng và giới hạn sinh thái của từng khoanh vi cảnh quan.
4. Đề xuất sơ đồ phân vùng 4 tiểu vùng cảnh quan sinh thái kinh tế và xác lập bản đồ định hướng tổ chức không gian lãnh thổ sản xuất nông - lâm nghiệp bền vững đến năm 2020, tầm nhìn 2030.
5. Hệ thống hóa các nhóm giải pháp đồng bộ về kinh tế, xã hội và bảo vệ môi trường sinh thái nhằm khai thác hợp lý tài nguyên, bảo tồn đa dạng sinh học và phát triển bền vững vùng đất "Thủ đô gió ngàn".

Công trình khẳng định sự tiến bộ của trường phái địa lý cảnh quan ứng dụng Việt Nam, đồng thời mở ra những hướng nghiên cứu chuyên sâu về quy hoạch sinh thái cảnh quan và kinh tế tài nguyên trong kỷ nguyên chuyển đổi số.

Trích đoạn nội dung tài liệu

phần mở đầu, kết luận, tài liệu tham khảo và phụ lục, cấu trúc của luận án gồm 4 chƣơng: Chƣơng 1: Cơ sở lý luận của việc phân tích cấu trúc các tổng hợp thể tự nhiên phục vụ sử dụng hợp lý tài nguyên, phát triển bền vững. Chƣơng 2: Phân tích đa dạng cấu trúc tổng hợp thể tự nhiên tỉnh Thái Nguyên. Chƣơng 3: Đánh giá các tổng hợp thể tự nhiên tỉnh Thái Nguyên phục vụ phát triển bền vững nông, lâm nghiệp. Chƣơng 4: Định hƣớng không gian tổ chức sản xuất nông, lâm nghiệp tỉnh Thái Nguyên.

6 Chƣơng 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ PHÂN TÍCH CẤU TRÚC CÁC TỔNG HỢP THỂ TỰ NHIÊN PHỤC VỤ SỬ DỤNG HỢP LÝ TÀI NGUYÊN, PHÁT TRIỂN BỀN VỮNG 1. SỰ TƢƠNG ĐỒNG Ý NGHĨA CỦA KHÁI NIỆM TỔNG HỢP THỂ TỰ NHIÊN VÀ CẢNH QUAN ĐƢỢC SỬ DỤNG TRONG LUẬN ÁN Quan điểm chính của địa lý tự nhiên hiện đại là quan điểm về mối quan hệ và sự phụ thuộc lẫn nhau giữa các hợp phần tự nhiên cấu thành nên các THTTN ở các cấp khác nhau, có thể là ở cấp nhỏ cho đến cấp lớn nhất là hành tinh. Cảnh quan học là một bộ phận của địa lý tự nhiên, nghiên cứu các tổng hợp thể tự nhiên ở qui mô khu vực và địa phƣơng nhƣ những bộ phận cấu trúc của lớp vỏ địa lý (Ixatrenko,1991). Các hợp phần tự nhiên trong lớp vỏ địa lý có mối quan hệ tƣơng hỗ với nhau, phụ thuộc lẫn nhau.

Mối quan hệ qua lại và phụ thuộc của các hợp phần địa lý đã tạo nên các tổng hợp thể vật chất phức tạp, đó là các tổng hợp thể tự nhiên các cấp. Khái niệm CQ đƣợc sử dụng lần đầu tiên vào cuối thế kỉ XIX. Theo tiếng Đức: cảnh quan nghĩa là phong cảnh (Die Landschaft). Cho đến nay, trên Thế giới còn tồn tại nhiều trƣờng phái nghiên cứu CQ và đã hình thành nên các quan niệm CQ khác nhau.

Theo các tài liệu về nghiên cứu CQ có ba quan niệm cảnh quan cùng song song tồn tại (tuỳ theo nội dung nghiên cứu muốn diễn đạt): CQ là một khái niệm chung, đồng nghĩa với địa tổng thể, địa hệ (F.); CQ là đơn vị mang tính kiểu loại, là các đơn vị phân loại (B.); CQ là các đơn vị cá thể, là các đơn vị phân vùng (N.Ixatrenko, Vũ Tự Lập. Trong nghiên cứu Địa lí tổng hợp, CQ đều đƣợc hiểu theo cả ba khái niệm trên và đều có giá trị ứng dụng. Các nhà nghiên cứu CQ thƣờng sử dụng hai quan niệm CQ là kiểu loại và CQ là cá thể. Trong đó, quan niệm kiểu loại đƣợc sử dụng phổ biến hơn.

Theo các tác giả Nguyễn Cao Huần, Phạm Hoàng Hải, Nguyễn Thành Long. dù xem CQ theo khía cạnh nào đi chăng nữa thì cảnh quan vẫn đƣợc xem là một tổng hợp thể tự nhiên, còn sự khác biệt của các quan niệm trên ở chỗ coi cảnh 7 quan là đơn vị thuộc cấp phân vị nào, cảnh quan đƣợc xác định và thể hiện trên bản đồ theo cách thức nào, theo cách qui nạp hay diễn giải. [34],[36],[50],[67],[88] Đối với tỉnh Thái Nguyên, các THTTN mà tác giả nghiên cứu trong luận án có sự tƣơng đồng với nội hàm CQ, bởi vì do nhiều quan niệm cảnh quan nhƣ đã phân tích, trên thực tế, lãnh thổ tỉnh Thái Nguyên lại đƣợc khai thác từ rất lâu nên hầu nhƣ không còn tính nguyên sinh của các CQ nên gọi là các THTTN, cũng nhƣ Vũ Tự Lập sau này đã gọi là các hệ địa lý mà không gọi là các CQ hay cá thể cảnh khi nghiên cứu trƣớc đó. Trong nội dung của luận án này, tác giả đã kế thừa các nghiên cứu đi trƣớc, coi cảnh quan là các tổng hợp thể tự nhiên mang tính kiểu loại, đƣợc gắn với các chỉ tiêu sinh thái và với mức độ tác động của con ngƣời.

Do vậy, trong quá trình tổng quan tài liệu nghiên cứu phục vụ mục tiêu và nhiệm vụ của đề tài, tác giả đã tổng quan các công trình nghiên cứu về cấu trúc CQ và ĐGCQ cho mục đích sử dụng hợp lý lãnh thổ, PTBV. TỔNG QUAN CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU 1. Nghiên cứu cấu trúc cảnh quan và đánh giá cảnh quan cho mục đích sử dụng hợp lý lãnh thổ 1. Nghiên cứu trên thế giới a.

Tình hình nghiên cứu Khoa học cảnh quan Cảnh quan học là hƣớng nghiên cứu quan trọng trong hệ thống khoa học địa lý. Đây là môn khoa học mang tính tổng hợp cao nghiên cứu mối quan hệ tác động tƣơng hỗ giữa các các hợp phần tự nhiên, các quy luật phân hoá để ứng dụng trong quá trình phát triển kinh tế và xã hội. Hiện nay, khái niệm CQ đang đƣợc sử dụng trong nhiều lĩnh vực nhƣ kiến trúc, môi trƣờng, du lịch và địa lý. - Cảnh quan được hiểu là phong cảnh Khái niệm CQ đƣợc sử dụng lần đầu tiên ở các nƣớc phƣơng Tây vào đầu thế kỉ XIX với ý nghĩa là phong cảnh.

Quan niệm này hiện đang đƣợc sử dụng trong lĩnh vực quy hoạch đô thị và du lịch. - Cảnh quan được hiểu như một địa hệ thống Địa lý truyền thống của Nga về khoa học CQ đƣợc đặt nền móng phát triển thông qua nghiên cứu của V. Docutraev vào thế kỉ XIX. Thông qua việc nghiên cứu thổ nhƣỡng, ông đã đƣa ra những quan niệm đầu tiên về tổng hợp thể địa lý tự nhiên, nhận thấy tính chỉnh thể của tự nhiên, các thành phần tự nhiên có sự gắn kết 8 thành một thể thống nhất hài hòa.

Ông là ngƣời đầu tiên thực hiện nguyên tắc tổng hợp nghiên cứu các ĐKTN ở những địa phƣơng cụ thể, khởi xƣớng học thuyết về các đới tự nhiên. Docutraev, các ngƣời kế tục ông nhƣ N. đã phát triển thêm khái niệm CQ. Giai đoạn đầu thế kỉ XX đến trƣớc chiến tranh thế giới thứ hai, CQ học thực sự hình thành và phát triển ở hai nƣớc Nga và Đức, trở thành một khoa học độc lập với các công trình nghiên cứu tiêu biểu của L.

Từ sau chiến tranh thế giới thứ hai đến nay, khoa học CQ ở Liên Xô và Nga mở rộng thực địa, thành lập bản đồ CQ và tăng cƣờng nghiên cứu lý luận. CQ học đã có bƣớc ngoặt trong việc nghiên cứu cấu trúc, chức năng và động lực, đi sâu nghiên cứu tính hoàn chỉnh, tính thứ bậc, tính tổ chức, cấu trúc - chức năng, trạng thái, tính bền vững. Các công trình tiêu biểu trong giai đoạn này phải kể đến của các tác giả nhƣ: N. Trong giai đoạn này, khoa học CQ cũng đƣợc phát triển ở nhiều nƣớc trên thế giới nhất là các nƣớc Tây Âu nhƣ: Tây Đức (cũ), Áo, Thụy Điển và một số nƣớc nói tiếng Anh nhƣ Mỹ, Anh, Úc, Canada, nhƣng chủ yếu mang tính ứng dụng.

[6],[50],[53],[54],[88] Dƣới góc độ địa lý học của trƣờng phái Xô Viết (gồm các nhà địa lý Nga và các nƣớc thuộc Liên Xô trƣớc đây), “cảnh quan” đƣợc hiểu theo 3 quan niệm khác nhau: + CQ là những cá thể địa lý không lặp lại trong không gian, là đơn vị cơ bản trong hệ thống phân vùng tự nhiên. Quan điểm này cho rằng CQ là đơn vị cơ bản của phân vùng địa lý tự nhiên. Theo quan điểm này, N.Ixatrenko cho rằng “Cảnh quan là một phần riêng biệt về mặt phát sinh của một hợp phần cảnh quan, một bối cảnh quan hay nói chung là một đơn vị phân vùng lớn bất kỳ, đặc trƣng bằng sự thống nhất cả tƣơng quan địa đới lẫn phi địa đới, có một cấu trúc riêng và một cấu tạo hình thái riêng”. 9 + CQ đồng nghĩa với khái niệm tổng hợp thể tự nhiên lãnh thổ ở các cấp khác nhau.[6],[34],[88],[113] Tác giả tán thành quan điểm này tiêu biểu là D.

Armand cho rằng "Tổng hợp thể lãnh thổ tự nhiên là một phần lãnh thổ hay khu vực đƣợc phân chia một cách ƣớc lệ bằng các ranh giới thẳng đứng theo nguyên tắc đồng nhất tƣơng đối và các ranh giới nằm ngang theo nguyên tắc mất dần ảnh hƣởng của nhân tố mà theo đó tổng thể đƣợc định ra.vì thuật ngữ tổng thể lãnh thổ hay khu vực tự nhiên rất dài, tuy chính xác nhƣng không thuận tiện nên tôi thay nó bằng thuật ngữ ngắn gọn là "cảnh quan"". + CQ là đơn vị mang tính kiểu loại.[34],[88],[113] Các tác giả theo quan niệm này cho rằng: các tổng hợp thể địa lý tự nhiên chứa đựng trong nó các đặc tính phản ánh tính chất chung và tính chất riêng biệt của tổ hợp các thành phần cấu tạo nên chúng tạo nên cấu trúc đứng của CQ, đồng thời phản ảnh tính hệ thống của CQ tạo nên cấu trúc ngang - cấu trúc tầng bậc của các đơn vị CQ, cũng nhƣ cấu trúc thời gian gắn với lịch sử phát triển của các CQ đó trên một lãnh thổ nhất định. Nhờ vào việc nghiên cứu các đặc tính chung nào đó mà ngƣời ta có thể phát hiện các thể tổng hợp tự nhiên bằng con đƣờng phân loại CQ theo các cấp phân loại chính nhƣ hệ CQ - kiểu CQ - loại CQ, cũng nhƣ các đơn vị phụ nhƣ: phụ hệ CQ - phụ kiểu CQ - hạng CQ. Tiêu biểu cho quan điểm này là B.

Mặc dù, còn tồn tại các quan niệm khác nhau, nhƣng các nhà địa lý theo trƣờng phái Xô Viết đều thống nhất coi CQ là một thực thể tự nhiên, là các “tổng hợp thể tự nhiên” ở các cấp khác nhau. CQ đƣợc nghiên cứu không chỉ theo đặc điểm hình thái mà cả cấu trúc, chức năng (chức năng tự nhiên, chức năng kinh tế - xã hội) và động lực CQ. Nghiên cứu về cấu trúc, chức năng, động lực cảnh quan Quan niệm về cấu trúc CQ hiện nay chƣa thống nhất, có nhiều định nghĩa về cấu trúc CQ. Nhìn chung, các tác giả đề cập đến cấu trúc không gian (gồm cấu trúc đứng và cấu trúc ngang) và động lực của CQ (sự biến đổi của cấu trúc CQ theo thời gian.

Việc nghiên cứu cấu trúc CQ đƣợc rất nhiều tác giả quan tâm nhƣ: V. 1 Khi nghiên cứu về vai trò của các hợp phần trong cấu trúc CQ có nhiều quan niệm khác nhau. Một số tác giả cho rằng các hợp phần có vai trò nhƣ nhau trong thành tạo cảnh quan thể hiện ở mức độ bảo thủ hay tiến bộ của nó. Do các hợp phần của cảnh quan có vai trò nhƣ nhau trong quá trình thành tạo cảnh quan.

Một số tác giả khác lại cho rằng vai trò chức năng của mỗi hợp phần khác nhau trong thành tạo cảnh quan, tiêu biểu cho nhóm thứ hai này là N. Ông phân biệt các nhân tố thành tạo cảnh quan (các hợp phần) theo tính trội - kém hay mạnh - yếu.