CHƯƠNG 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CHUNG VỀ PHÂN LOẠI TỘI PHẠM ĐỐI VỚI PHÁP NHÂN (THƯƠNG MẠI) PHẠM TỘI. Khái niệm, đặc điểm và các tiêu chí phân loại tội phạm đối với pháp nhân (thương mại) phạm tội. Mặc dù trên thế giới, vấn đề truy cứu trách nhiệm hình sự đối với pháp nhân thương mại không phải là vấn đề mới, tuy nhiên ở Việt Nam việc quy định truy cứu trách nhiệm hình sự đối với pháp nhân thương mại là một bước ngoặt mới trong lịch sử lập pháp của nước ta. Trước đây, do còn nhiều tranh luận về yếu tố lỗi - một trong các dấu hiệu của tội phạm, các nhà khoa học cho rằng pháp nhân thương mại không phải là một thể nhân, nó không thể có bộ não, các hành vi nguy hiểm cho xã hội do người điều hành nó gây ra.
Tuy nhiên, hiện nay với chính sách mở của, xây dựng nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa đặt ra đỏi hỏi, pháp luật Việt Nam cần phải có sự tiến bộ, học hỏi và rút ngắn khoảng cách với các nước trên thế giới, phù hợp với các công ước và luật quốc tế, do vậy mà trong lần pháp điển hóa lần thứ ba này, nhà làm luật đã thừa nhận pháp nhân thương mại cũng là một chủ thể của tội phạm. Việc quy định thêm chủ thể của tội phạm đã làm phát sinh thêm những vấn đề liên quan đến chủ thể này, trong đó vấn đề phân loại tội phạm đối với pháp nhân thương mại đang gây ra nhiều tranh luật trái chiều trong khoa học luật hình sự. Trong khi đó, phân loại tội phạm là một trong những chế định quan trọng, nó có ý nghĩa rất lớn trong cả lĩnh vực lập pháp và tư pháp, tuy nhiên hiện nay quy định về chế định này chưa thực sự rõ ràng, dẫn đến nhiều ý kiến trái chiều và cần phải được sửa đổi rõ ràng hơn trong lần pháp điển hóa bộ luật hình sự lần tiếp theo. Hiện nay, việc nghiên cứu phân loại tội phạm đối với pháp nhân thương mại về mặt lý luận chưa thực sự chuyên sâu, mà dừng lại nghiên cứu về phân 9 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com loại tội phạm đối với cá nhân, do vậy cần làm rõ những vấn đề lý luận về phân loại tội phạm đối với pháp nhân thương mại phạm tội.
Khái niệm, đặc điểm phân loại tội phạm đối với pháp nhân (thương mại) phạm tội. Kể từ khi bộ luật hình sự năm 2015 có hiệu lực đến này, có nhiều bài viết nghiên cứu về việc truy cứu trách nhiệm hình sự đối với pháp nhân thương mại, tuy nhiên các bài nghiên cứu chỉ đề cập đến những bất cập liên quan đến các quy định về chủ thể này, mà chưa có bài viết phân tích chuyên sâu đến khái niệm phân loại tội phạm đối với pháp nhân thương mại, hay trong giáo trình luật hình sự hiện nay, các nghiên cứu vẫn chỉ dừng lại nghiên cứu khái niệm thế nào là phân loại tội phạm. Lý giải về việc không có bài viết nào đề cập đến khái niệm thế nào là phân loại tội phạm đối với pháp nhân thương mại, tác giả cho rằng pháp nhân thương mại là chủ thể của tội phạm, do vậy từ quá trình nghiên cứu thế nào là phân loại tội phạm, chúng ta có thể rút ra được khái niệm phân loại tội phạm đối với pháp nhân thương mại. Trong cuốn “Những vấn đề cơ bản trong khoa học luật hình sự (phần chung)” GS.TSKH Lê Văn Cảm có nêu khái niệm của phân loại tội phạm trong từng lĩnh vực khác nhau.
Thứ nhất, phân loại tội phạm trong tư pháp hình sự là sự phân loại dựa trên những tiêu chí (căn cứ) nhất định tương ứng với các lĩnh vực hoạt động của nó nhằm đảm bảo cho hiệu quả của công tác đấu tranh phòng và chống tội phạm.317] Thứ hai, phân loại tội phạm trong tội phạm học là sự phân hóa dựa trên những tiêu chí như các dấu hiệu thể hiện tính chất và xu hướng (định hướng) trái xã hội của nhân thân người phạm tội hoặc cơ chế hay phương pháp (thủ đoạn) xâm hại của tội phạm.318] Thứ ba, phân loại tội phạm trong luật tố tụng hình sự là sự phân loại dựa 10 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com trên những tiêu chí quy định thẩm quyền điều tra, truy tố và xét xử của các cơ quan tiến hành tố tụng tụng.318] Thứ tư, phân loại tội phạm trong luật thi hành án hình sự là sự phân loại dựa trên những tiêu chí phản ánh các đặc điểm của việc chấp hành hình phạt và cải tạo nạn nhân.TSKH Lê Văn Cảm, phân loại tội phạm trong luật hình sự là chia những hành vi nguy hiểm cho xã hội bị luật hình sự cấm thành từng loại (nhóm) nhất định theo những tiêu chí này hoặc những tiêu chí khác để làm tiền đề cho việc cá thể hóa trách nhiệm hình sự và hình phạt hoặc tha miễn trách nhiệm hình sự và hình phạt.318] Như vậy, phân loại tôi phạm dù ở góc độ khoa học nào thì đều là hoạt động phân hóa tội phạm thành từng nhóm khác nhau dựa trên những tiêu chí khác nhau nhằm mục đính nhất định ví dụ như trong tố tụng hình sự nhằm mục đích xác định thẩm quyền điều tra truy tố, xét xử của các cơ quan tiến hành tố tụng, hay phân loại tội phạm trong thi hành án hình sự nhằm mục đích cải tạo phạm nhân, giúp họ mau chóng hòa nhập cộng đồng… Do vậy theo quan điểm của tác giả thì “Phân loại tội phạm là hoạt động chia các tội phạm thành những nhóm khác nhau dựa trên những tiêu chí nhất định nhằm phân hóa trách nhiệm hình sự và cá thể hóa hình phạt”. Từ khái niệm trên chúng ta có thể kết luận phân loại tội phạm đối với pháp nhân thương mại là hoạt động chia các tội phạm là pháp nhân thương mại thành những nhóm khác nhau dựa trên những tiêu chí nhất định nhằm phân hóa trách nhiệm hình sự và cá thể hóa hình phạt đối với pháp nhân thương mại đó. Cũng từ khái niệm, phân loại tội phạm đối với pháp nhân thương mại có những đặc điểm sau: Đặc điểm thứ nhất, phân loại tội phạm đối với pháp nhân thương mại là hoạt động chia tội phạm, đặc điểm thứ hai là kết quả của hoạt động chia tội phạm đó thành những nhóm khác nhau dựa trên những tiêu chí 11 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com khác nhau, mục đích nhằm phân hóa trách nhiệm hình sự và quyết định hình phạt đối với pháp nhân thương mại là đặc điểm cuối cùng của việc phân loại tội phạm đối với pháp nhân thương mại. Đặc điểm phân loại tội phạm đối với pháp nhân thương mại là hoạt động chia các tội phạm.
Những hành vi phạm tội cụ thể có tính chất và mức độ nguy hiểm cho xã hội là khác nhau, tội phạm bao gồm những hành vi có tính chất đặc biệt nguy hiểm cho xã hội, đến những hành vi có tính nguy hiểm cho xã hội không lớn. Mỗi loại tội phạm lại có sự khác nhau ở tính chất và mức độ nguy hiểm của hậu quả do hành vi phạm tội gây ra hoặc đe dọa gây ra cũng như ở nhiều tình tiết khách quan và chủ quan khác. Do vậy đỏi hỏi phải phân loại tội phạm từ đó phân hóa trách nhiệm hình sự và quyết định hình phạt đối với pháp nhân thương mại trong những trường hợp cụ thể nhằm đảm bảo nguyên tắc mọi pháp nhân thương mại đều bình đẳng trước pháp luật được quy định tại khoản 2 điều 3 quy định trong bộ luật hình sự 2015. Mọi hành vi nguy hiểm cho xã hội nếu như không được phân loại, mà truy cứu trách nhiệm hình sự như nhau, áp dụng hình phạt như nhau sẽ dẫn đến không đảm bảo tính công bằng đối với chủ thể thực hiện hành vi, bởi lẽ mỗi hành vi nguy hiểm cho xã hội sẽ thể hiện tính chất, mức độ nguy hiểm khác nhau, hậu quả của mỗi loại tội phạm khác nhau.
Đòi hỏi việc áp dụng hình phạt đối với mỗi loại tội phạm cũng khác nhau. Ngoài ra, trong bộ luật hình sự có một số chế định liên quan đến kết quả của việc phân loại tội phạm, cụ thể như chế định thời hiệu truy cứu trách nhiệm hình sự, điều kiện truy cứu trách nhiệm hình sự đối với pháp nhân. Thời hiệu truy cứu trách nhiệm hình sự của mỗi loại tội phạm là khác nhau, chẳng hạn 05 năm đối với tội phạm ít nghiêm trọng, 10 năm đối với tội phạm nghiêm trọng, 15 năm với tội phạm rất nghiêm trọng và 20 năm với tội phạm đặc biệt nghiêm trọng. Một trong những điều kiện truy cứu trách nhiệm hình sự đối với pháp 12 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com nhân thương mại đó là còn thời hiệu truy cứu trách nhiệm hình sự, do vậy khi phát hiện hành vi phạm tội của chủ thể là pháp nhân thương mại, thì các cơ quan tiến hành tố tụng cần xác định được hành vi đó còn thời hạn truy cứu trách nhiệm hình sự hay không? Từ những lý do trên cần phải phân loại tội phạm để phân hóa trách nhiệm hình sự từ đó phân hóa hình phạt phù hợp với từng loại tội phạm.
Trong bộ luật hình sự hiện hành, quy định chia tội phạm thành bốn loại tội đó là tội phạm ít nghiêm trọng, tội phạm nghiêm trọng, tội phạm rất nghiêm trọng và tội phạm đặc biệt nghiêm trọng. Căn cứ vào tính chất và mức độ nguy hiểm của hành vi và khung hình phạt để phân loại tội phạm thành bốn loại tội được nêu ở trên, mỗi loại tội phạm sẽ có căn cứ vào khung hình phạt khác nhau. Những tội có tính chất, mức độ nguy hiểm càng lớn thì khung hình phạt tương ứng với loại tội phạm đó càng cao. Hiện nay, việc quy đinh khung hình phạt để phân loại tội phạm đối với pháp nhân thương mại được áp dụng căn cứu vào khung hình phạt của khoản 1 điều 9 là chưa thực sự hợp lý, khi khung hình phạt chủ yếu của khoan 1 điều 9 là hình phạt tù, trong khi đó pháp nhân thương mại có hình phạt chính là hình phạt tiền, do đó mà quy định này đang gây ra nhiều tranh luận trái chiều giữa các nhà luật học.
Đặc điểm thứ hai, kết quả của hoạt động chia tội phạm đó thành những nhóm khác nhau dựa trên những tiêu chí khác nhau.