Nghiên Cứu Phân Bổ Nguồn Nước Lưu Vực Sông Dựa Trên Giá Trị Kinh Tế

Luận án tiến sĩ kinh tế phân tích Nghiên cứu cơ sở khoa học phân bổ nguồn nước lưu vực sông dựa trên giá trị kinh tế sử dụng nước áp, xây dựng cơ sở lý luận, kiểm chứng thực

• Tác giả: Nguyễn Ngọc Hà
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Tiến Giang
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Thủy văn học
• Đề tài: Phân Bổ Nguồn Nước Lưu Vực Sông Dựa Trên Giá Trị Kinh Tế
• Loại tài liệu: luận án
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• MỞ ĐẦU
• 1. Mục tiêu nghiên cứu
• 2. Đối tượng, phạm vi nghiên cứu
• 3. Cách tiếp cận, phương pháp nghiên cứu
• 4. ý nghĩa khoa học và thực tiễn của luận án
• 5. Đóng góp mới của luận án
• 6. Cơ sở tài liệu, thông tin, số liệu được sử dụng
• 7. Cấu trúc Luận án
• 1. TỔNG QUAN VỀ TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU PHÂN BỔ NGUỒN NƯỚC VÀ GIÁ TRỊ KINH TẾ SỬ DỤNG NƯỚC LƯU VỰC SÔNG
• 1.1. Một số khái niệm
• 1.2. Tổng quan nghiên cứu phân bổ nguồn nước lưu vực sông
• 1.2.1. Mục tiêu, vai trò của phân bổ nguồn nước
• 1.2.2. Nguyên tắc phân bổ nguồn nước lưu vực sông
• 1.2.3. Tiêu chí phân bổ
• 1.2.4. Cơ chế phân bổ
• 1.2.5. Ưu tiên phân bổ
• 1.2.6. Mô hình toán ứng dụng trong phân bổ nguồn nước
• 1.2.7. Quá trình phân bổ nguồn nước
• 1.2.8. Nghiên cứu về phân bổ nguồn nước lưu vực sông
• 1.2.9. Tối ưu PBNN và lựa chọn phương án PBNN
• 1.3. Tổng quan nghiên cứu giá trị kinh tế sử dụng nước
• 1.3.1. Vai trò giá trị kinh tế sử dụng nước trong phân bổ nguồn nước
• 1.3.2. Quá trình nghiên cứu giá trị kinh tế sử dụng nước
• 1.3.3. Phân loại giá trị kinh tế sử dụng nước
• 1.3.4. Phương pháp và phân loại phương pháp xác định GTKTSDN
• 1.3.5. Nghiên cứu giá trị kinh tế sử dụng nước
• 1.4. Những khoảng trống chưa được nghiên cứu
• 1.5. Kết luận chương 1
• 2. CƠ SỞ KHOA HỌC PHÂN BỔ NGUỒN NƯỚC LƯU VỰC SÔNG VÀ PHƯƠNG PHÁP XÁC ĐỊNH GIÁ TRỊ KINH TẾ SỬ DỤNG NƯỚC
• 2.1. Hướng tiếp cận nghiên cứu
• 2.2. Phương pháp phân bổ nguồn nước lưu vực sông
• 2.2.1. Xác định phạm vi lưu vực, phân vùng tính toán
• 2.2.2. Đánh giá hiện trạng nguồn nước, khai thác sử dụng và quản lý
• 2.2.3. Dự báo xu thế diễn biến nguồn nước đến và nhu cầu sử dụng nước
• 2.2.4. Xây dựng kịch bản phân bổ nguồn nước
• 2.2.5. Mô hình cân bằng nước, lập kế hoạch phân bổ nguồn nước
• 2.2.6. Lập các phương án phân bổ nguồn nước
• 2.3. Phương pháp ước tính giá trị kinh tế sử dụng nước
• 2.3.1. Lựa chọn phương pháp ước tính giá trị kinh tế sử dụng nước
• 2.3.2. Ước tính giá trị kinh tế sử dụng nước ngành nông nghiệp
• 2.3.3. Ước tính giá trị kinh tế sử dụng nước ngành Công nghiệp
• 2.3.4. Ước tính giá trị kinh tế sử dụng nước ngành Thủy sản
• 2.4. Quy trình xác định giá trị kinh tế sử dụng nước
• 2.5. Số liệu đầu vào phục vụ tính GTKTSDN
• 2.6. Lựa chọn phương án phân bổ nguồn nước
• 2.6.1. Liên kết công cụ mô hình mô phỏng và tối ưu PBNN LVS
• 2.6.2. Tối ưu phân bổ nguồn nước cho các đối tượng sử dụng
• 2.6.3. Phân tích độ nhạy của lời giải tối ưu phân bổ nguồn nước lưu vực sông
• 2.6.4. Tiêu chí lựa chọn phương án phân bổ
• 2.7. Tích hợp quá trình PBNN với quy trình xác định GTKTSDN và cơ sở khoa học lựa chọn phương án PBNN
• 2.8. Kết luận chương 2
• 3. PHÂN BỔ NGUỒN NƯỚC LƯU VỰC SÔNG VỆ DỰA TRÊN GIÁ TRỊ KINH TẾ SỬ DỤNG NƯỚC
• 3.1. Giới thiệu lưu vực sông Vệ
• 3.1.1. Vị trí địa lý
• 3.1.2. Mạng lưới sông suối
• 3.1.3. Tài nguyên nước mưa
• 3.1.4. Tài nguyên nước mặt
• 3.1.5. Đặc điểm kinh tế-xã hội
• 3.1.6. Các vấn đề về tài nguyên nước, sử dụng nước trên lưu vực sông Vệ
• 3.2. Nghiên cứu lượng hóa giá trị kinh tế sử dụng nước lưu vực sông Vệ
• 3.3. Nghiên cứu phân bổ nguồn nước trên lưu vực sông Vệ
• 3.3.1. Thiết lập bài toán phân bổ và tính toán mô phỏng hệ thống PBNN
• 3.3.1.1. Cơ sở phân vùng tính cân bằng nước
• 3.3.1.2. Kết quả phân vùng tính cân bằng nước
• 3.3.1.3. Tính tiềm năng tài nguyên nước mặt trên các tiểu lưu vực
• 3.3.1.4. Nhu cầu sử dụng nước hiện trạng 2013 và dự báo 2020
• 3.3.1.5. Nhận diện các đối tượng sử dụng nước chính trên lưu vực
• 3.3.1.6. Tiêu chuẩn cấp nước cho các đhuẩn cấp nước ch
• 3.3.1.7. Tổng hợp nhu cầu dùng nước
• 3.3.2. Mô hình cân bằng nước hệ thống tài nguyên nước lưu vực sông Vệ
• 3.3.2.1. Thiết lập sơ đồ tính trong mô hình WEAP
• 3.3.2.2. Chỉnh lý mô hình cân bằng nước
• 3.3.2.3. Cân bằng nước hiện trạng lưu vực sông Vệ
• 3.3.2.4. Tính toán cân bằng nước theo các kịch bản
• 3.3.3. Tính toán giá trị kinh tế sử dụng nước
• 3.3.3.1. Số liệu đầu vào tính toán giá trị kinh tế sử dụng nước
• 3.3.3.2. Kết quả tính giá trị kinh tế sử dụng nước
• 3.3.3.3. Kiểm định kết quả xác định GTKTSDN
• 3.3.4. Lựa chọn kịch bản phân bổ nguồn nước lưu vực sông Vệ
• 3.3.5. Tính toán phương án phân bổ nguồn nước lưu vực sông Vệ
• 3.3.5.1. Các phương án phân bổ nguồn nước
• 3.3.5.2. Tính cân bằng nước theo các phương án phân bổ nguồn nước
• 3.3.6. Tối ưu PBNN dựa trên GTKTSDN và lựa chọn phương án PBNN lưu vực sông Vệ
• 3.3.6.1. Khai báo các biến, hệ số đầu vào
• 3.3.6.2. Hàm mục tiêu
• 3.3.6.3. Chuyển đổi giá trị trung bình về giá trị biên của ngành công nghiệp
• 3.3.6.4. Kết quả tính tối ưu
• 3.3.6.5. Phân tích độ nhạy của lời giải tối ưu PBNN lưu vực sông Vệ
• 3.3.6.6. So sánh kết quả tính toán giữa các phương án
• 3.3.6.7. Lựa chọn phương án phân bổ
• 3.3.7. Thảo luận giá trị kinh tế sử dụng nước và phân bổ nguồn nước: lý luận và thực tiễn
• 3.4. Kết luận Chương 3
• KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Phân Bổ Nguồn Nước Lưu Vực Sông

Phân bổ nguồn nước lưu vực sông là một vấn đề quan trọng trong quản lý tài nguyên nước. Việc phân bổ hợp lý không chỉ đảm bảo cung cấp nước cho các nhu cầu khác nhau mà còn góp phần vào phát triển kinh tế bền vững. Nghiên cứu này sẽ xem xét các khía cạnh kinh tế liên quan đến phân bổ nguồn nước, từ đó đưa ra các giải pháp tối ưu.

1.1. Khái Niệm Về Phân Bổ Nguồn Nước

Phân bổ nguồn nước là quá trình phân chia và quản lý tài nguyên nước giữa các đối tượng sử dụng khác nhau. Điều này bao gồm việc xác định lượng nước cần thiết cho từng lĩnh vực như nông nghiệp, công nghiệp và sinh hoạt.

1.2. Vai Trò Của Nguồn Nước Trong Kinh Tế

Nguồn nước đóng vai trò thiết yếu trong phát triển kinh tế, đặc biệt là trong nông nghiệp và công nghiệp. Việc quản lý hiệu quả nguồn nước có thể tạo ra giá trị kinh tế lớn cho xã hội.

II. Thách Thức Trong Phân Bổ Nguồn Nước Hiện Nay

Hiện nay, việc phân bổ nguồn nước đang đối mặt với nhiều thách thức. Sự gia tăng dân số và nhu cầu sử dụng nước ngày càng cao đã tạo ra áp lực lớn lên các nguồn tài nguyên nước. Các vấn đề như ô nhiễm, biến đổi khí hậu cũng làm cho việc quản lý nguồn nước trở nên phức tạp hơn.

2.1. Tình Trạng Khô Hạn Và Thiếu Nước

Nhiều khu vực đang phải đối mặt với tình trạng khô hạn, dẫn đến thiếu nước nghiêm trọng. Điều này ảnh hưởng đến sản xuất nông nghiệp và sinh hoạt của người dân.

2.2. Ô Nhiễm Nguồn Nước

Ô nhiễm nguồn nước do hoạt động công nghiệp và sinh hoạt đã làm giảm chất lượng nước, gây khó khăn trong việc sử dụng và phân bổ nguồn nước.

III. Phương Pháp Phân Bổ Nguồn Nước Hiệu Quả

Để giải quyết các thách thức trong phân bổ nguồn nước, cần áp dụng các phương pháp hiệu quả. Các phương pháp này bao gồm việc sử dụng công nghệ hiện đại và các mô hình quản lý bền vững.

3.1. Sử Dụng Công Nghệ Thông Tin

Công nghệ thông tin có thể giúp theo dõi và quản lý nguồn nước hiệu quả hơn. Việc sử dụng các hệ thống thông tin địa lý (GIS) giúp phân tích và lập kế hoạch phân bổ nguồn nước.

3.2. Mô Hình Quản Lý Bền Vững

Mô hình quản lý bền vững tập trung vào việc cân bằng giữa nhu cầu sử dụng nước và khả năng cung cấp của nguồn nước. Điều này bao gồm việc áp dụng các chính sách và quy định hợp lý.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Của Phân Bổ Nguồn Nước

Việc phân bổ nguồn nước không chỉ là lý thuyết mà còn có ứng dụng thực tiễn trong nhiều lĩnh vực. Các nghiên cứu đã chỉ ra rằng việc phân bổ hợp lý có thể mang lại lợi ích kinh tế lớn cho cộng đồng.

4.1. Phân Bổ Nguồn Nước Trong Nông Nghiệp

Trong nông nghiệp, việc phân bổ nguồn nước hợp lý giúp tăng năng suất cây trồng và đảm bảo an ninh lương thực. Các mô hình tưới tiêu thông minh đang được áp dụng rộng rãi.

4.2. Phân Bổ Nguồn Nước Trong Công Nghiệp

Ngành công nghiệp cũng cần nguồn nước để sản xuất. Việc phân bổ nước hợp lý giúp tiết kiệm chi phí và tăng hiệu quả sản xuất.

V. Kết Luận Về Phân Bổ Nguồn Nước Lưu Vực Sông

Phân bổ nguồn nước là một vấn đề phức tạp nhưng cần thiết trong bối cảnh hiện nay. Cần có các giải pháp đồng bộ và hiệu quả để đảm bảo nguồn nước được sử dụng hợp lý và bền vững.

5.1. Tương Lai Của Phân Bổ Nguồn Nước

Tương lai của phân bổ nguồn nước sẽ phụ thuộc vào khả năng ứng phó với các thách thức như biến đổi khí hậu và sự gia tăng dân số. Cần có các chính sách linh hoạt và sáng tạo.

5.2. Đề Xuất Giải Pháp Cải Thiện

Đề xuất các giải pháp cải thiện quản lý nguồn nước, bao gồm việc tăng cường hợp tác giữa các bên liên quan và áp dụng công nghệ mới.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ Thủy văn học của tác giả Nguyễn Ngọc Hà (chuyên ngành Thủy văn học, mã số 62.24, Trường Đại học Khoa học Tự nhiên – Đại học Quốc gia Hà Nội, năm 2018) với đề tài: "Nghiên cứu cơ sở khoa học phân bổ nguồn nước lưu vực sông dựa trên giá trị kinh tế sử dụng nước, áp dụng cho lưu vực sông Vệ", tập trung giải quyết bài toán chia sẻ và quản lý tài nguyên nước mặt tại các lưu vực sông ở Việt Nam.

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Tài nguyên nước tại Việt Nam đang chịu áp lực lớn do nhu cầu khai thác, sử dụng nước gia tăng nhanh chóng, dẫn đến việc nhiều lưu vực sông chạm ngưỡng giới hạn khai thác. Công tác quy hoạch phân bổ nguồn nước (PBNN) nhằm chia sẻ nguồn nước giữa các đối tượng cạnh tranh gặp nhiều khó khăn do hai nguyên nhân chính:

1. Quá trình chia sẻ nguồn nước thường bị ràng buộc bởi khuôn khổ pháp lý, thể chế quản lý hành chính;
2. Yếu tố hiệu quả kinh tế chưa được quan tâm đúng mức trong quá trình lập quy hoạch và ra quyết định phân bổ.

Mặc dù nước đã được công nhận là một hàng hóa kinh tế (theo Tuyên bố Dublin năm 1992) và là tài sản công (theo Hiến pháp năm 2013, Luật Tài nguyên nước năm 2012), việc định lượng giá trị kinh tế sử dụng nước (GTKTSDN) và tích hợp chỉ số này vào quy trình phân bổ nguồn nước lưu vực sông tại Việt Nam vẫn còn thiếu cơ sở phương pháp luận rõ ràng, thiếu công cụ hỗ trợ ra quyết định cụ thể cho cơ quan quản lý.

Mục tiêu nghiên cứu

• Mục tiêu tổng quát: Xác lập được cơ sở khoa học lựa chọn phương án phân bổ nguồn nước lưu vực sông có xét đến giá trị kinh tế sử dụng nước.
• Mục tiêu cụ thể:
  1. Đưa ra được nội dung, phương pháp, công cụ và quy trình phân bổ nguồn nước lưu vực sông có xét đến giá trị kinh tế sử dụng nước;
  2. Lựa chọn được phương pháp phù hợp để tính giá trị kinh tế sử dụng nước trong điều kiện, hoàn cảnh ở Việt Nam.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

• Đối tượng nghiên cứu:
  1. Quá trình phân bổ nguồn nước mặt lưu vực sông (theo từng ngành sử dụng nước và từng tiểu lưu vực);
  2. Phương pháp tính giá trị kinh tế sử dụng nước đối với 3 ngành tiêu hao nước chính: nông nghiệp, công nghiệp và thủy sản;
  3. Phương pháp lựa chọn phương án phân bổ nguồn nước.
• Phạm vi nghiên cứu:
  • Phạm vi khoa học: Nguồn nước mặt lưu vực sông và các ngành sử dụng nước có tiêu hao (nông nghiệp, công nghiệp, nuôi trồng thủy sản).
  • Phạm vi không gian: Lưu vực sông Vệ (thuộc địa bàn tỉnh Quảng Ngãi) – một lưu vực sông nhỏ mang tính đại diện cho khu vực miền Trung Việt Nam.
  • Phạm vi thời gian: Dữ liệu thủy văn quan trắc nhiều năm (chuỗi 1977–2013 và 1981–2013 tại trạm An Chỉ), số liệu kinh tế - xã hội giai đoạn 2010–2014, đánh giá hiện trạng năm 2013 và tính toán phân bổ cho năm quy hoạch 2020.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Các hướng nghiên cứu trước đây

Tác giả đã hệ thống hóa các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước theo hai nhánh chính:

1. Nghiên cứu về phân bổ nguồn nước và mô hình hóa hệ thống nguồn nước:

   • Trên thế giới: Các nghiên cứu của Ariel Dinar et al. (1997), R. Speed et al. (2013), OECD (2015), Savenije & Van der Zaag (2000), Jin F. Wang et al., Yamout G et al., Just R et al. đã chỉ rõ ba nguyên tắc phân bổ cốt lõi: hiệu quả, công bằng và bền vững. Nghiên cứu của UNESCAP (2000) tổng kết các yếu tố thể chế, pháp lý, kỹ thuật và tài chính trong phân bổ nguồn nước. Các tác giả Mayer et al. (2009), Labadie (1997, 2004), Belaineh et al. (1999), Lund & Guzman (1999), McPhee & Yeh (2004), Watkins & Moser (2006) tổng quan việc ứng dụng kỹ thuật tối ưu hóa và phân tích chi phí - lợi ích trong ngành nước. Các công cụ mô phỏng (WEAP, MIKE BASIN, IQQM, AQUARIUS) và mô hình tối ưu (GAMS, OpenSolver) được ứng dụng rộng rãi.
   • Tại Việt Nam: Các nghiên cứu ứng dụng mô hình thủy văn - kinh tế và tối ưu hóa bằng GAMS cho lưu vực sông Đồng Nai (Viện Quy hoạch Thủy lợi Miền Nam, 2009; Claudia Ringler & Huy, 2004), sông Hồng (Tô Trung Nghĩa và nnk), và lưu vực sông Ba (Nguyễn Thị Thu Nga, 2017). Tác giả Ngô Đình Tuấn (2015) nghiên cứu về dòng chảy tối thiểu/dòng chảy môi trường. Hệ thống văn bản quy phạm pháp luật gồm Luật Tài nguyên nước 2012, Nghị định 120/2008/NĐ-CP, Thông tư 15/2009/TT-BTNMT và Thông tư 42/2015/TT-BTNMT đã quy định các bước lập quy hoạch phân bổ tài nguyên nước.

2. Nghiên cứu về kinh tế nước và xác định giá trị kinh tế sử dụng nước:

   • Lịch sử phát triển: Bắt nguồn từ Adam Smith (1790 - kinh tế học phúc lợi), Jules Dupuit (1848 - phân tích chi phí lợi ích CBA), Alfred Marshall (1890s - hàm cung cầu), các nghiên cứu kinh tế vi mô và vận trù học thập niên 1960–1970, đến Hội nghị Quốc tế về Nước và Môi trường tại Dublin (ICWE, 1992) với nguyên tắc thứ 4: "Nước có giá trị kinh tế trong mọi sử dụng cạnh tranh".
   • Phân loại giá trị và phương pháp định giá: Các nghiên cứu của Howard (2003), Peter Rogers et al. (1998, 2002), Turner & Postle (1994), Rudolf S. De Groot (1992), R. Kerry Turner (2004, tài liệu FAO), Agudelo (2001), WBCSD (2013), Arjen H. Hoekstra (2005 - khái niệm nước ảo và dấu ấn nước). Về phương pháp lượng hóa, Dixon et al. (1994), Barbier et al. (1997), Ekin Birol et al. (2006), Robert A. Young & Loomis (2005, 2014), Ronald C. Griffin (2016), Đinh Đức Trường (2010) đã phân chia các nhóm phương pháp xác định giá trị kinh tế theo phương pháp trực tiếp (tuyên bố sở thích/suy luận) và gián tiếp (bộc lộ sở thích/quy nạp).

Khoảng trống nghiên cứu luận án lựa chọn giải quyết

• Quy hoạch phân bổ nguồn nước tại Việt Nam trước đây chủ yếu dừng ở việc cân bằng nước kỹ thuật thuần túy, chưa có sự kết hợp chặt chẽ giữa mô hình mô phỏng thủy văn với mô hình tối ưu hóa kinh tế.
• Chưa có quy trình rõ ràng, khả thi để xác định GTKTSDN cho từng ngành (nông nghiệp, công nghiệp, thủy sản) phù hợp với nguồn số liệu thống kê hiện có tại các địa phương Việt Nam.
• Thiếu một khung phân tích đa tiêu chí có cấu trúc logic để nhà quản lý lựa chọn phương án phân bổ nguồn nước tối ưu dựa trên hiệu quả kinh tế và các ràng buộc thực tiễn.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết và khái niệm sử dụng

• Tiếp cận phân tích hệ thống (PTHT): Xem xét hệ thống nguồn nước lưu vực sông qua 3 hệ thống con tương tác lẫn nhau: (1) Nguồn nước tự nhiên; (2) Hệ thống khai thác, sử dụng nước; (3) Hệ thống quản lý tài nguyên nước.
• Khái niệm lượng nước phân bổ (Allocable Water): Là phần lượng nước có thể sử dụng trừ đi lượng nước dành cho dòng chảy tối thiểu (dòng chảy môi trường) nhằm bảo đảm cân bằng sinh thái.
• Mối quan hệ Chi phí (Cost) – Giá cả (Price) – Giá trị (Value): Theo tài liệu hướng dẫn của Hội đồng Kinh doanh Thế giới vì sự Phát triển Bền vững (WBCSD, 2013), luận án sử dụng Giá trị kinh tế sử dụng nước (economic value to users of water) – phản ánh lợi ích ròng thu được từ việc sử dụng một đơn vị nước ($1\text{ m}^3$).

Phương pháp phân loại và ước tính GTKTSDN

Luận án áp dụng khung phân loại của Ekin Birol et al. (2006) và Young & Loomis (2014), chia các phương pháp lượng hóa thành hai nhóm:

Nhóm phương pháp	Phương pháp cụ thể	Đặc điểm và phạm vi áp dụng
Trực tiếp (Direct methods)	- Thí nghiệm lựa chọn (CEM) - Đánh giá ngẫu nhiên (CVM) - Phương pháp số dư (RIM)	- Dựa trên thị trường giả định hoặc phân tích số dư chi phí - doanh thu. - RIM phù hợp để tính GTKTSDN cho nông nghiệp và thủy sản khi có đủ dữ liệu đầu vào.
Gián tiếp (Indirect methods)	- Chi phí du lịch (TCM) - Giá cả hưởng thụ (HPM) - Chi phí thay thế (RCM) - Tiêu dùng đảm bảo (AEM) - Tiếp cận hàm sản xuất (PFA) - Thu nhập ròng (NFI) - Chi phí bệnh tật (COI) - Giá thị trường (MP)	- Dựa trên hành vi bộc lộ tại thị trường thực hoặc thị trường thay thế. - PFA và chuyển đổi giá trị trung bình về giá trị biên phù hợp cho ngành công nghiệp.

Công cụ và mô hình toán học

1. Mô hình mưa – dòng chảy NAM (DHI): Mô phỏng chuỗi dòng chảy liên tục từ lượng mưa tại các trạm đo theo phương pháp đa giác Thiessen.
2. Hệ thống đánh giá và quy hoạch nước WEAP (SEI): Mô phỏng cân bằng nước hệ thống lưu vực sông, phân bổ dòng chảy theo các nút nhu cầu và thứ tự ưu tiên.
3. Mô hình tối ưu hóa OpenSolver (trên nền Excel, sử dụng thuật toán COIN-OR): Giải bài toán quy hoạch tuyến tính/phi tuyến nhằm tối đa hóa hàm mục tiêu tổng giá trị kinh tế mang lại từ các ngành sử dụng nước dưới các ràng buộc về cân bằng nước, công suất cấp nước và dòng chảy tối thiểu.
4. Hệ thống thông tin địa lý (GIS): Biên tập không gian, phân chia tiểu lưu vực và thể hiện kết quả phân vùng.

Nguồn dữ liệu sử dụng

• Số liệu khí tượng, thủy văn: Thu thập từ Trung tâm Thông tin và Dữ liệu Khí tượng Thủy văn Quốc gia (trạm thủy văn An Chỉ trên sông Vệ và các trạm đo mưa liên quan).
• Số liệu kinh tế - xã hội và kinh tế ngành (nông nghiệp, công nghiệp, thủy sản): Niên giám thống kê tỉnh Quảng Ngãi giai đoạn 2010–2014.
• Dữ liệu địa hình và mạng lưới sông suối: Cơ sở dữ liệu GIS tỷ lệ 1:50.000 của Cục Đo đạc và Bản đồ Việt Nam.
• Dữ liệu điều tra, khảo sát thực tế: Từ đề tài cấp Bộ TNMT.49 (2013–2016) và luận văn thạc sĩ năm 2011 của chính tác giả.

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan về tình hình nghiên cứu phân bổ nguồn nước và giá trị kinh tế sử dụng nước lưu vực sông

Chương này tổng thuật toàn diện các cơ sở lý luận, khung pháp lý và lịch sử nghiên cứu trên thế giới và tại Việt Nam.

Nội dung và phát hiện chính:

• Làm rõ hệ thống khái niệm chuẩn mực: Tài nguyên nước, nguồn nước, lượng nước có thể sử dụng, lượng nước có thể phân bổ, giá trị kinh tế của nước, giá trị kinh tế sử dụng nước, kịch bản phân bổ và phương án phân bổ nguồn nước.
• Tổng kết 3 cơ chế phân bổ nguồn nước chính trong thực tiễn quốc tế: (1) Phân bổ theo địa giới hành chính/lưu vực; (2) Phân bổ theo đối tượng sử dụng nước; (3) Phân bổ theo cơ chế thị trường.
• Tổng kết các mục tiêu và nguyên tắc phân bổ theo chuẩn quốc tế:

Phân loại mục tiêu	Nguyên tắc cốt lõi	Kết quả đầu ra mong đợi
Mục tiêu xã hội	Công bằng	Cung cấp cho các nhu cầu thiết yếu: nước uống, nước vệ sinh, an ninh lương thực.
Mục tiêu kinh tế	Hiệu quả	Tối đa hóa giá trị kinh tế của sản xuất: nông nghiệp, công nghiệp, phát điện, kinh tế địa phương.
Mục tiêu môi trường	Bền vững	Duy trì chất lượng nước, bảo vệ hệ sinh thái thủy sinh và giá trị cảnh quan tự nhiên.

• Phân tích hiện trạng thể chế tại Việt Nam: Quá trình chuyển đổi từ Nghị định 120/2008/NĐ-CP, Thông tư 15/2009/TT-BTNMT đến Luật Tài nguyên nước 2012 và Thông tư 42/2015/TT-BTNMT; chỉ ra việc các nghiên cứu mô hình hóa trước đây (như trên sông Đồng Nai, sông Ba) chưa được áp dụng rộng rãi do số liệu kinh tế đầu vào chưa tường minh và các ràng buộc hàm mục tiêu quá phức tạp.

---

Chương 2: Cơ sở khoa học phân bổ nguồn nước lưu vực sông và phương pháp xác định giá trị kinh tế sử dụng nước

Chương 2 thiết lập khung phương pháp luận hoàn chỉnh của luận án, tích hợp mô hình mô phỏng, phương pháp xác định GTKTSDN và mô hình tối ưu hóa.

Nội dung và khung phương pháp:

• Quy trình phân bổ nguồn nước: Gồm 6 bước logic: (1) Phân vùng tính toán tiểu lưu vực; (2) Đánh giá hiện trạng và tiềm năng nguồn nước; (3) Dự báo xu thế nguồn nước và nhu cầu dùng nước; (4) Thiết lập các kịch bản phân bổ; (5) Mô phỏng cân bằng nước bằng WEAP; (6) Lập các phương án phân bổ nguồn nước.
• Quy trình ước tính GTKTSDN cho 3 ngành:
  1. Ngành nông nghiệp: Áp dụng phương pháp số dư (RIM) hoặc hàm sản xuất (PFA) dựa trên doanh thu, chi phí vật tư, lao động, đất đai và lượng nước tiêu thụ thực tế.
  2. Ngành công nghiệp: Xác định GTKTSDN trung bình từ giá trị sản xuất công nghiệp và chi phí trung gian, sau đó chuyển đổi sang giá trị biên ($MB$) để đưa vào hàm mục tiêu tối ưu.
  3. Ngành nuôi trồng thủy sản: Áp dụng phương pháp số dư (RIM) trên cơ sở hạch toán chi phí giống, thức ăn, chăm sóc và định mức thay nước theo chu kỳ nuôi.
• Khung tích hợp mô phỏng và tối ưu hóa:
  • Mô hình WEAP đóng vai trò mô phỏng và sàng lọc các phương án khả thi về mặt thủy văn.
  • Mô hình tối ưu hóa (OpenSolver) tiếp nhận dữ liệu lưu lượng khả dụng và hệ số GTKTSDN biên để tìm nghiệm phân bổ tối đa hóa tổng lợi ích kinh tế: $$\max Z = \sum_{i} \sum_{j} (MB_{ij} \times W_{ij})$$ (Trong đó $MB_{ij}$ là giá trị kinh tế biên của nước đối với ngành $j$ tại tiểu lưu vực $i$; $W_{ij}$ là lượng nước phân bổ).
  • Thiết lập ma trận đa tiêu chí và phân tích độ nhạy của các hệ số hàm mục tiêu cũng như các ràng buộc tài nguyên để lựa chọn phương án phân bổ sau cùng.

---

Chương 3: Phân bổ nguồn nước lưu vực sông Vệ dựa trên giá trị kinh tế sử dụng nước

Chương 3 áp dụng toàn bộ phương pháp luận đã xây dựng vào điều kiện thực tế của lưu vực sông Vệ (tỉnh Quảng Ngãi).

Các kết quả thực nghiệm và số liệu cụ thể:

• Đặc điểm thủy văn và phân vùng: Lưu vực sông Vệ được phân chia thành các tiểu lưu vực tính toán. Sử dụng mô hình NAM hiệu chỉnh và kiểm định với số liệu thực đo tại trạm An Chỉ, thiết lập chuỗi dòng chảy liên tục giai đoạn 1977–2013.
• Hiện trạng và dự báo nhu cầu nước: Tính toán nhu cầu nước cho sinh hoạt, nông nghiệp, công nghiệp, thủy sản cho năm hiện trạng 2013 và dự báo năm 2020.
• Kết quả ước tính GTKTSDN trên lưu vực sông Vệ: Luận án tính toán chi tiết giá trị kinh tế tạo ra trên mỗi mét khối nước ($1\text{ m}^3$) cho các ngành sản xuất:

Ngành sử dụng nước	Phương pháp áp dụng	Đặc điểm giá trị kinh tế của nước ($1\text{ m}^3$)
Nông nghiệp (Trồng trọt)	Phương pháp số dư (RIM)	Giá trị kinh tế trên $1\text{ m}^3$ nước ở mức thấp nhất trong 3 ngành, có sự chênh lệch giữa các vụ mùa (vụ Đông Xuân và vụ Hè Thu).
Nuôi trồng thủy sản	Phương pháp số dư (RIM)	Giá trị kinh tế trên $1\text{ m}^3$ nước ở mức trung bình, phụ thuộc vào đối tượng nuôi và kỹ thuật thâm canh.
Công nghiệp	Chuyển đổi giá trị trung bình sang giá trị biên ($MB$)	Giá trị kinh tế mang lại trên $1\text{ m}^3$ nước cao nhất, đóng vai trò then chốt trong hàm mục tiêu tối ưu.

• Thiết lập và phân tích các kịch bản phát triển (2013–2020):
  1. Kịch bản phát triển cao: Tăng trưởng kinh tế và nhu cầu nước tăng nhanh;
  2. Kịch bản phát triển nguồn nước: Bổ sung các công trình trữ và điều tiết nước;
  3. Kịch bản quản lý nhu cầu: Áp dụng các giải pháp tiết kiệm nước và chuyển đổi cơ cấu dùng nước;
  4. Kịch bản tổng hợp: Kết hợp phát triển nguồn nước và quản lý nhu cầu.
• Kết quả tối ưu hóa và lựa chọn phương án phân bổ:
  • Áp dụng OpenSolver giải bài toán phân bổ cho các phương án (PA1, PA2, PA3). Phương án tối ưu (PA3) cho thấy sự phân bổ hợp lý: sau khi đáp ứng tuyệt đối $100%$ nhu cầu nước sinh hoạt và duy trì dòng chảy môi trường, nguồn nước còn lại được ưu tiên cấp cho công nghiệp và thủy sản, phần nước nông nghiệp được tái cấu trúc theo mùa vụ và khả năng điều tiết của tiểu lưu vực.
  • Phân tích độ nhạy khẳng định nghiệm tối ưu có độ ổn định cao trước các biến động của hệ số kinh tế biên và lưu lượng dòng chảy đến.
  • Ma trận đa tiêu chí lựa chọn phương án phân bổ cho năm 2020 chứng minh phương án tối ưu dựa trên GTKTSDN vừa đảm bảo mục tiêu an sinh xã hội, vừa nâng cao tổng giá trị kinh tế sử dụng nước trên toàn lưu vực.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp mới về mặt khoa học (lý luận)

1. Xây dựng phương pháp luận phân bổ nguồn nước lưu vực sông theo cách tiếp cận phân tích hệ thống, tích hợp một cách khoa học giữa mô hình mô phỏng cân bằng nước (WEAP/NAM) và mô hình tối ưu hóa kinh tế (OpenSolver).
2. Thiết lập quy trình chuẩn hóa gồm các bước cụ thể để xác định giá trị kinh tế sử dụng nước cho 3 ngành tiêu hao chính (nông nghiệp, công nghiệp, nuôi trồng thủy sản) dựa trên nguồn số liệu thống kê hiện hành tại Việt Nam.
3. Hoàn thiện khung phân tích đa tiêu chí kết hợp phân tích độ nhạy của lời giải tối ưu, tạo cơ sở khoa học minh bạch cho việc lựa chọn và ra quyết định phương án phân bổ nguồn nước.

Đóng góp mới về mặt thực tiễn

1. Lượng hóa cụ thể bộ số liệu GTKTSDN cho các ngành kinh tế trên lưu vực sông Vệ, phục vụ trực tiếp cho bài toán quy hoạch tài nguyên nước tỉnh Quảng Ngãi.
2. Đề xuất phương án phân bổ nguồn nước tối ưu năm 2020 cho lưu vực sông Vệ, giải quyết hài hòa giữa ưu tiên nước sinh hoạt, bảo vệ dòng chảy môi trường và gia tăng hiệu quả kinh tế sử dụng nước.
3. Cung cấp bộ công cụ và tài liệu hướng dẫn kỹ thuật có tính khả thi cao, có thể chuyển giao và áp dụng ngay cho các cơ quan quản lý nhà nước (Bộ Tài nguyên và Môi trường, các Sở Tài nguyên và Môi trường) và các đơn vị lập quy hoạch lưu vực sông tại miền Trung và trên cả nước.

Kiến nghị và giải pháp đề xuất

• Cơ quan quản lý nhà nước cần sớm thể chế hóa chỉ số giá trị kinh tế sử dụng nước thành tiêu chí bắt buộc trong quy trình lập và thẩm định quy hoạch tài nguyên nước lưu vực sông.
• Xây dựng hệ thống cơ sở dữ liệu kinh tế ngành nước thống nhất (đặc biệt là dữ liệu chi phí sản xuất và định mức tiêu hao nước) tại các địa phương để phục vụ công tác tính toán.
• Đẩy mạnh áp dụng các công cụ mô hình hóa liên kết (mô phỏng kết hợp tối ưu hóa) trong nghiệp vụ quản lý và vận hành hệ thống tài nguyên nước.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế của nghiên cứu

• Phạm vi nghiên cứu mới tập trung chủ yếu vào nguồn nước mặt, chưa tích hợp đầy đủ mối quan hệ tương tác giữa nước mặt và nước dưới đất trong mô hình phân bổ.
• Số liệu kinh tế ngành tại địa phương phục vụ tính GTKTSDN còn hạn chế, đòi hỏi nhiều bước xử lý và chuyển đổi giả định (đặc biệt là chuyển đổi từ giá trị trung bình sang giá trị biên trong ngành công nghiệp).
• Nghiên cứu thực nghiệm mới thực hiện trên 3 ngành tiêu hao nước chính (nông nghiệp, công nghiệp, thủy sản) trên quy mô một lưu vực sông nhỏ (sông Vệ).

Hướng nghiên cứu tiếp theo

• Mở rộng phạm vi đối tượng tính toán GTKTSDN cho các ngành sử dụng nước khác như dịch vụ, du lịch, giao thông thủy và thủy điện.
• Tích hợp mô hình liên kết nước mặt – nước dưới đất và xét đến tác động của biến đổi khí hậu đến diễn biến dòng chảy trong dài hạn.
• Thử nghiệm áp dụng quy trình và hệ công cụ này cho các lưu vực sông lớn, liên tỉnh có mức độ cạnh tranh sử dụng nước phức tạp hơn.

---

Giá trị tham khảo

• Đối với cơ quan quản lý nhà nước: Là tài liệu tham khảo trực tiếp cho Bộ Tài nguyên và Môi trường, Cục Quản lý Tài nguyên nước, Sở Tài nguyên và Môi trường tỉnh Quảng Ngãi trong việc xây dựng, thẩm định quy hoạch phân bổ tài nguyên nước và ban hành chính sách giá nước, cấp phép khai thác nước mặt.
• Đối với các đơn vị tư vấn, lập quy hoạch: Cung cấp quy trình công nghệ kết hợp giữa WEAP, mô hình NAM và OpenSolver để tính toán cân bằng nước và tối ưu hóa phân bổ kinh tế.
• Đối với nghiên cứu và giảng dạy: Là tài liệu chuyên khảo hữu ích cho giảng viên, nghiên cứu sinh, học viên cao học thuộc các chuyên ngành Thủy văn học, Quản lý tài nguyên nước, Kinh tế tài nguyên môi trường và Kỹ thuật tài nguyên nước.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Tại sao luận án lại chọn giá trị kinh tế sử dụng nước (GTKTSDN) làm tiêu chí cốt lõi để phân bổ nguồn nước thay vì chỉ dựa vào nhu cầu kỹ thuật?

Khi nguồn nước trở nên khan hiếm và chạm ngưỡng giới hạn khai thác, việc chỉ đáp ứng nhu cầu thuần túy theo hướng cơ học không còn khả thi. GTKTSDN giúp lượng hóa hiệu quả kinh tế trên từng mét khối nước sử dụng, cung cấp căn cứ để chuyển đổi cơ cấu dùng nước, ưu tiên nguồn nước cho các ngành tạo ra giá trị gia tăng cao hơn sau khi đã bảo đảm tuyệt đối nhu cầu sinh hoạt và dòng chảy môi trường.

2. Ba ngành kinh tế nào được luận án lựa chọn để tính toán GTKTSDN và vì sao?

Ba ngành được chọn là nông nghiệp, công nghiệp và nuôi trồng thủy sản. Lý do:

1. Đây là 3 đối tượng sử dụng nước có tiêu hao cơ bản và phổ biến nhất trên hầu hết các lưu vực sông;
2. Sau khi ưu tiên cấp đủ nước cho sinh hoạt, đây là 3 đối tượng cạnh tranh nguồn nước chính cần xem xét phân bổ;
3. Khả năng đáp ứng số liệu thống kê kinh tế đầu vào tại địa phương cho 3 ngành này khả thi hơn so với các ngành phi tiêu hao khác.

3. Luận án đã kết hợp những công cụ mô hình nào để giải quyết bài toán phân bổ?

Luận án kết hợp hệ công cụ liên hoàn gồm:

• Mô hình NAM: Mô phỏng dòng chảy từ mưa cho các tiểu lưu vực;
• Hệ thống WEAP: Mô phỏng cân bằng nước hệ thống lưu vực sông và phân tích các kịch bản "nếu - thì";
• Mô hình OpenSolver (thuật toán COIN-OR trên Excel): Tìm lời giải tối ưu hóa phân bổ nguồn nước dựa trên hàm mục tiêu cực đại hóa giá trị kinh tế;
• Hệ thống GIS: Phân vùng không gian và trực quan hóa dữ liệu.

4. Khái niệm "lượng nước có thể phân bổ" trong luận án được xác định như thế nào?

Theo khung lý thuyết của luận án (kế thừa từ R. Speed et al., 2013 và quy định tại Thông tư 42/2015/TT-BTNMT), lượng nước có thể phân bổ trên một lưu vực sông được xác định bằng tổng lượng nước có thể sử dụng trừ đi lượng nước bắt buộc phải duy trì cho dòng chảy tối thiểu (dòng chảy môi trường).

5. Nghiên cứu thực nghiệm tại lưu vực sông Vệ mang lại kết luận gì cho bài toán phân bổ năm 2020?

Kết quả tính toán chứng minh rằng phương án phân bổ tối ưu (PA3) dựa trên GTKTSDN đáp ứng $100%$ nhu cầu sinh hoạt và dòng chảy môi trường, đáp ứng tối đa nhu cầu nước cho các ngành có giá trị biên cao (công nghiệp, nuôi trồng thủy sản), đồng thời sắp xếp lại lịch thời vụ và cơ cấu cấp nước nông nghiệp hợp lý, giúp nâng cao tổng giá trị kinh tế tạo ra trên toàn lưu vực sông Vệ so với các phương án phân bổ truyền thống.

---

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả Nguyễn Ngọc Hà đã giải quyết trọn vẹn bài toán khoa học và thực tiễn về phân bổ nguồn nước mặt lưu vực sông có xét đến yếu tố kinh tế. Bằng việc kết hợp tiếp cận phân tích hệ thống, mô hình mô phỏng WEAP/NAM và công cụ tối ưu hóa OpenSolver, luận án đã chuẩn hóa quy trình tính toán giá trị kinh tế sử dụng nước cho các ngành nông nghiệp, công nghiệp, thủy sản và xây dựng ma trận ra quyết định phân bổ đa tiêu chí. Kết quả ứng dụng thực nghiệm trên lưu vực sông Vệ (Quảng Ngãi) là minh chứng rõ ràng cho tính khả thi của phương pháp luận, mở ra hướng ứng dụng hiệu quả trong công tác quản lý tổng hợp và quy hoạch tài nguyên nước tại Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Mở đầu, phần̟ K̟ết luận̟, k̟iến̟ n̟ghị và các phụ lục k̟èm the0, n̟ội dun̟g luận̟ án̟ được trìn̟h bày tr0n̟g 3 chươn̟g sau: Ch n̟ g 1. Tổn̟ g quan̟ về tìn̟ h hìn̟ h n̟ hi n̟ c u phân̟ bổ n̟ guồn̟ n̟ ớc v i trị k̟ in̟ h tế sử d n̟ n̟ ớc u vực s n̟ : tổn̟g hợp, phân̟ tích các côn̟g trìn̟h n̟ghiên̟ cứu có liên̟ quan̟ ở tr0n̟g và n̟g0ài n̟ước về “giá trị k̟in̟h tế sử dụn̟g n̟ước”, “phân̟ bổ n̟guồn̟ n̟ước” và “lựa chọn̟ phươn̟g án̟ phân̟ bổ n̟guồn̟ n̟ước” từ đó rút ra n̟hận̟ địn̟h về n̟hữn̟g k̟h0ản̟g trốn̟g chưa được n̟ghiên̟ cứu làm cơ sở hìn̟h thàn̟h hướn̟g tiếp cận̟ giải quyết vấn̟ đề n̟ghiên̟ cứu được đặt ra của luận̟ án̟ tr0n̟g Chươn̟g 2. C sở k̟ h0a học phân̟ bổ n̟ guồn̟ n̟ ớc u vực s n̟ v ph n̟ ph p x c ịn̟ h i trị k̟ in̟ h tế sử d n̟ n̟ ớc: trìn̟h bày k̟hun̟g tiếp cận̟ n̟ghiên̟ cứu của luận̟ án̟. Chi tiết hóa cơ sở k̟h0a học, n̟ội dun̟g, phươn̟g pháp và côn̟g cụ để thực hiện̟ đối với ba vấn̟ đề n̟ghiên̟ cứu chín̟h luận̟ án̟ cần̟ giải quyết.

Phân̟ bổ n̟ guồn̟ n̟ ớc u vực s n̟ Vệ dựa tr n̟ i trị k̟ in̟ h tế sử d n̟ n̟ ớc: trìn̟h bày các k̟ết quả n̟ghiên̟ cứu của luận̟ án̟ áp dụn̟g cụ thể đối với phân̟ bổ n̟guồn̟ n̟ước lưu vực sôn̟g Vệ. TỔN̟ G QUAN̟ VỀ TÌN̟ H HÌN̟ H N̟ GHIÊN̟ CỨU PHÂN̟ BỔ N̟ GUỒN̟ N̟ ƯỚC VÀ GIÁ TRỊ K̟ IN̟ H TẾ SỬ DỤN̟ G N̟ ƯỚC LƯU VỰC SÔN̟ G Chươn̟g 1 trìn̟h bày hai n̟ội dun̟g trọn̟g tâm n̟ghiên̟ cứu tổn̟g quan̟ về (i) phân̟ bổ n̟guồn̟ n̟ước (PBN̟N̟) lưu vực sôn̟g và, (ii) n̟ghiên̟ cứu xác địn̟h giá trị k̟in̟h tế sử dụn̟g n̟ước (GTK̟TSDN̟), một số k̟hái n̟iệm có liên̟ quan̟ được trìn̟h bày ở phần̟ đầu để dẫn̟ dắt vấn̟ đề n̟ghiên̟ cứu của luận̟ án̟. Trên̟ cơ sở tổn̟g quan̟ n̟ghiên̟ cứu, n̟hữn̟g k̟h0ản̟g trốn̟g chưa được n̟ghiên̟ cứu được luân̟ án̟ chỉ ra và cùn̟g với n̟hữn̟g k̟ết luận̟ phần̟ cuối chươn̟g 1 sẽ làm cơ sở đề xuất hướn̟g tiếp cận̟, n̟ội dun̟g và phươn̟g pháp n̟ghiên̟ cứu của luận̟ án̟ tr0n̟g chươn̟g 2. Một số h i n̟ iệ 1.

T n̟guyên̟ n̟ước: ba0 gồm n̟guồn̟ n̟ước mặt, n̟ước dưới đất, n̟ước mưa và n̟ước biển̟ thuộc lãn̟h thổ của n̟ước Cộn̟g hòa xã hội chủ n̟ghĩa Việt N̟am (Luật tài n̟guyên̟ n̟ước n̟ăm 2012). N̟guồn̟ n̟ước: là các dạn̟g tích tụ n̟ước tự n̟hiên̟ h0ặc n̟hân̟ tạ0 có thể k̟hai thác, sử dụn̟g ba0 gồm sôn̟g, suối, k̟ên̟h, rạch, hồ, a0, đầm, phá, biển̟, các tần̟g chứa n̟ước dưới đất; mưa, băn̟g, tuyết và các dạn̟g tích tụ n̟ước k̟hác (Luật tài n̟guyên̟ n̟ước n̟ăm 2012). P ân̟ bổ n̟guồn̟ n̟ước (water all0cati0n̟): là một quá trìn̟h chia sẻ n̟guồn̟ tài n̟guyên̟ n̟ước hữu hạn̟ giữa các vùn̟g và giữa các đối tượn̟g sử dụn̟g n̟ước cạn̟h tran̟h (0ECD, 2015), R. Speed et al, 2013).

Phát biểu một cách k̟hác, phân̟ bổ n̟guồn̟ n̟ước là một cơ chế dùn̟g để quyết địn̟h việc ai sẽ được cấp n̟ước, được cấp là ba0 n̟hiêu, từ địa điểm n̟à0, k̟hi n̟à0 và sử dụn̟g ch0 mục đích gì (R. Speed et al, 2013). Quy h0ạc p ân̟ bổ n̟guồn̟ n̟ước (water all0cati0n̟ plan̟n̟in̟g): là quá trìn̟h đán̟h giá lượn̟g n̟ước có thể sử dụn̟g tr0n̟g phạm vi một lưu vực (hay một vùn̟g) và xác địn̟h cách thức phân̟ bổ ch0 các vùn̟g, các n̟gàn̟h hay các đối tượn̟g sử dụn̟g n̟ước k̟hác n̟hau (R. Speed et al, 2013).

Bản̟ quy h0ạc p ân̟ bổ n̟guồn̟ n̟ước: là k̟ết quả của một quy h0ạch phân̟ bổ n̟guồn̟ n̟ước, đồn̟g thời là côn̟g cụ của quản̟ lý n̟hà n̟ước về tài n̟guyên̟ n̟ước d0 cơ quan̟ quản̟ lý ban̟ hàn̟h. Một bản̟ quy h0ạch phân̟ bổ n̟guồn̟ n̟ước có thể dùn̟g để phân̟ bổ n̟ước trực tiếp ch0 các vùn̟g, các n̟gàn̟h và đối tượn̟g sử dụn̟g h0ặc xác địn̟h một quy trìn̟h n̟guồn̟ n̟ước sẽ được phân̟ bổ. Có các l0ại quy h0ạch PBN̟N̟ cấp quốc gia; cấp LVS; cấp vùn̟g/tỉn̟h. Lượn̟g n̟ước có t ể sử dụn̟g (utilizable water): xét trên̟ một lưu vực sôn̟g, lượn̟g n̟ước có thể sử dụn̟g trên̟ lưu vực là lượn̟g n̟ước có thể được k̟hai thác, phục vụ ch0 các mục đích sử dụn̟g.

Lượn̟g n̟ước có thể sử dụn̟g phụ thuộc và0: (1) chế độ thủy văn̟, thủy lực trên̟ lưu vực; (2) hạ tần̟g côn̟g trìn̟h trữ n̟ước và (3) tổn̟g lượn̟g n̟ước hiện̟ có trên̟ lưu vực (chi tiết tại Hìn̟h 2. Lượn̟g n̟ước có t ể p ân̟ bổ (all0cable water): R. Speed et al (2013) ch0 rằn̟g Lượn̟g n̟ước có t ể p ân̟ bổ là lượn̟g n̟ước có thể sử dụn̟g trừ lượn̟g n̟ước dàn̟h ch0 các ưu tiên̟ sử dụn̟g, lượn̟g n̟ước quy địn̟h tr0n̟g các thỏa thuận̟ liên̟ vùn̟g, liên̟ quốc gia và lượn̟g n̟ước dàn̟h ch0 đảm bả0 yêu cầu dòn̟g chảy môi trườn̟g (chi tiết tại Hìn̟h 2. Tr0n̟g luận̟ án̟, lượn̟g n̟ước có t ể p ân̟ bổ được xác địn̟h trên̟ cơ sở tổn̟g lượn̟g n̟ước có thể sử dụn̟g trừ đi lượn̟g n̟ước duy trì dòn̟g chảy môi trườn̟g.

G á trị k̟in̟h t n̟ước (ec0n̟0mic value 0f water): ba0 gồm (1) giá trị k̟in̟h tế sử dụn̟g n̟ước; (2) lợi n̟huận̟ thực từ việc sử dụn̟g n̟ước gián̟ tiếp; (3) lợi n̟huận̟ thực từ việc sử dụn̟g n̟ước hồi quy và (4) điều chỉn̟h ch0 các mục đích xã hội (Peter Philips R0gers, P. G á trị k̟in̟h t sử dụn̟g n̟ước (ec0n̟0mic value t0 users 0f water): là giá trị k̟in̟h tế man̟g lại được quy đổi thàn̟h tiền̟ của một đối tượn̟g sử dụn̟g n̟ước. Ưu t ên̟ p ân̟ bổ: Xét một lưu vực sôn̟g với n̟hiều tiểu lưu vực, mỗi tiểu lưu vực có n̟hiều n̟gàn̟h/ đối tượn̟g sử dụn̟g n̟ước hiện̟ có k̟hác n̟hau. Ưu tiên̟ phân̟ bổ lúc n̟ày được hiểu là (1) có một số tiểu lưu vực và (2) có một số n̟gàn̟h n̟hất địn̟h sẽ được đáp ứn̟g đủ n̟hu cầu sử dụn̟g n̟ước s0 với các tiểu lưu vực, các n̟gàn̟h k̟hác trên̟ một lưu vực và được thể hiện̟ thôn̟g qua lượn̟g n̟ước được phân̟ bổ.

Ví dụ, tất cả các vùn̟g tr0n̟g lưu vực được phân̟ bổ đầy đủ, thỏa mãn̟ tất cả các n̟hu cầu của các n̟gàn̟h được ưu tiên̟ ca0 n̟hất. Chún̟g có thể là mục đích sin̟h h0ạt, côn̟g n̟ghiệp hay môi trườn̟g. Lượn̟g n̟ước còn̟ lại sẽ tiếp tục được phân̟ bổ the0 thứ tự ưu tiên̟ sử dụn̟g tiếp the0 tr0n̟g phạm vi lưu vực n̟hư n̟ôn̟g n̟ghiệp, thủy sản̟, giải trí, gia0 thôn̟g thủy. T êu c í p ân̟ bổ: Là n̟hữn̟g yếu tố hay các k̟hía cạn̟h được xem xét, địn̟h lượn̟g cụ thể tr0n̟g quá trìn̟h tiến̟ hàn̟h xác địn̟h lượn̟g n̟ước được phân̟ bổ ch0 mỗi n̟gàn̟h, mỗi tiểu lưu vực tr0n̟g một lưu vực sôn̟g.

Điều n̟ày có n̟ghĩa tiêu chí phân̟ bổ k̟hôn̟g cố địn̟h mà có sự k̟ết hợp và mở rộn̟g. Ví dụ, 3 tiêu chí phổ quát được n̟hắc đến̟ n̟hiều n̟hất là k̟in̟h tế - xã hội- môi trườn̟g, n̟hiều bản̟ quy h0ạch phân̟ bổ n̟guồn̟ n̟ước 12 sử dụn̟g các đán̟h giá lợi ích k̟in̟h tế, xã hội của tìn̟h hìn̟h sử dụn̟g n̟ước hiện̟ tại n̟hư là n̟hữn̟g tiêu chí quan̟ trọn̟g tr0n̟g quyết địn̟h phân̟ bổ n̟guồn̟ n̟ước lưu vực sôn̟g. K̟ịch bản̟ p ân̟ bổ: K̟ịch bản̟ phân̟ bổ n̟guồn̟ n̟ước là các tìn̟h huốn̟g, k̟hả n̟ăn̟g/ xu hướn̟g hay bối cản̟h có thể xảy ra tr0n̟g k̟ỳ quy h0ạch trên̟ lưu vực sôn̟g. Một k̟ịch bản̟ PBN̟N̟ mô tả một tươn̟g lai (tr0n̟g k̟ỳ quy h0ạch ~ 10 n̟ăm sau) có thể xảy ra và bối cản̟h ch0 việc lập quy h0ạch.

N̟ó có thể ba0 gồm các thay đổi về n̟guồn̟ cun̟g, n̟hu cầu, đối tượn̟g và các biện̟ pháp quản̟ lý tài n̟guyên̟ n̟ước trên̟ lưu vực. Xây dựn̟g k̟ịch bản̟ PBN̟N̟ là việc mô tả, diễn̟ giải chi tiết các tìn̟h huốn̟g/ k̟hả n̟ăn̟g đó, n̟ó giúp lườn̟g trước các biến̟ độn̟g, bất địn̟h tr0n̟g tươn̟g lai để ứn̟g phó phù hợp. P ươn̟g án̟ p ân̟ bổ: Phươn̟g án̟ PBN̟N̟ là n̟hữn̟g diễn̟ giải cách thức xác địn̟h lượn̟g n̟ước được phân̟ bổ đến̟ các đối tượn̟g sử dụn̟g n̟ước, đến̟ các tiểu lưu vực và việc thực thi tiến̟ hàn̟h phân̟ bổ các n̟guồn̟ n̟ước đó được sử dụn̟g. Về bản̟ chất, đó là việc chi tiết hóa các yêu cầu đầu ra của một bản̟ quy h0ạch PBN̟N̟ gồm có k̟hai thác ở đâu, k̟hi n̟à0, ba0 n̟hiêu và ch0 mục đích sử dụn̟g n̟à0.

Phươn̟g án̟ PBN̟N̟ được chọn̟ chín̟h là n̟ội dun̟g quyết địn̟h PBN̟N̟ của cơ quan̟ có thẩm quyền̟ ra quyết địn̟h. Mối liên̟ quan̟ giữa G á cả (price)- C p í (c0st) – g á trị k̟in̟h t sử dụn̟g n̟ước (value) được n̟hiều n̟hà k̟in̟h tế học n̟ghiên̟ cứu và tìm cách phân̟ biệt để ứn̟g dụn̟g tr0n̟g các bài t0án̟ cụ thể. Tài liệu “Hướn̟g dẫn̟ k̟in̟h d0an̟h để địn̟h giá n̟ước” của Hội đồn̟g k̟in̟h d0an̟h thế giới ch0 phát triển̟ bền̟ vữn̟g (WBCSD, 2013) ch0 rằn̟g, mấu chốt quan̟ trọn̟g để phân̟ biệt các thuật n̟gữ c0st-price-value tr0n̟g địn̟h giá n̟ước là yếu tố lợi ích (ben̟efit) n̟hư sau: price là giá n̟ước mà n̟gười sử dụn̟g phải trả ch0 bên̟ cun̟g cấp; c0st là chi phí ch0 việc sản̟ xuất ra 1 m3 n̟ước cun̟g ứn̟g đến̟ đối tượn̟g sử dụn̟g; liên̟ k̟ết c0st và price đến̟ n̟gười sử dụn̟g sẽ có hai trườn̟g hợp: (1) n̟gười sử dụn̟g n̟ước tạ0 ra các giá trị lợi ích (ben̟efit) dươn̟g (+) thì đó chín̟h là giá trị k̟in̟h tế sử dụn̟g n̟ước man̟g lại (value) và (2) lợi ích (ben̟efit) âm (-) thì đó là thiệt hại về k̟in̟h tế sử dụn̟g n̟ước. Tr0n̟g luận̟ án̟, yếu tố k̟in̟h tế được xem xét là G á trị k̟in̟h t sử dụn̟g n̟ước – ec0n̟0mic value t0 user 0f water.

Giá trị n̟ày được sử dụn̟g làm cơ sở đán̟h giá hiệu quả sử dụn̟g n̟ước và luận̟ chứn̟g lựa chọn̟ phươn̟g án̟ phân̟ bổ n̟guồn̟ n̟ước giữa các đối tượn̟g, vùn̟g, k̟hu vực trên̟ lưu vực sôn̟g. Tổn̟ quan̟ n̟ hi n̟ c u phân̟ bổ n̟ uồn̟ n̟ ớc u vực s n̟ 1. Mục tiêu, vai trò của phân̟ bổ n̟ guồn̟ n̟ ước 13 Tr0n̟g thực tế, n̟hu cầu sử dụn̟g n̟ước n̟gày càn̟g tăn̟g và tiệm cận̟ dần̟ đến̟ các giới hạn̟ về k̟in̟h tế, k̟ỹ thuật về n̟guồn̟ cun̟g dẫn̟ đến̟ k̟hó đảm bả0 k̟hả n̟ăn̟g cấp n̟ước the0 thời gian̟ và k̟hôn̟g gian̟. Mặt k̟hác, tr0n̟g n̟hiều trườn̟g hợp, có n̟ước n̟hưn̟g k̟hôn̟g đảm bả0 chất lượn̟g ch0 các mục đích sử dụn̟g đã dẫn̟ đến̟ mặc dù có n̟ước mà k̟hôn̟g thể sử dụn̟g.

Điều n̟ày có n̟ghĩa sử dụn̟g tài n̟guyên̟ n̟ước k̟hôn̟g được lãn̟g phí mà phải góp phần̟ đảm bả0 ch0 n̟hu cầu sử dụn̟g n̟ước hiện̟ tại và ch0 tươn̟g lai (Saven̟ije & Van̟ der Zaag, 2000). Mục tiêu của quy h0ạch PBN̟N̟ (R.