Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ PHÂN BIỆT TRANH CHẤP KINH DOANH, THƢƠNG MẠI VÀ TRANH CHẤP DÂN SỰ 1. KHÁI NIỆM VÀ BẢN CHẤT CỦA TRANH CHẤP KINH DOANH, THƢƠNG MẠI VÀ TRANH CHẤP DÂN SỰ 1. Khái niệm tranh chấp kinh doanh, thƣơng mại và tranh chấp dân sự Nói tới tranh chấp là nói tới sự tranh giành về một lợi ích vật chất hay lợi ích tinh thần nào đó giữa những ngƣời xác định. Theo cách hiểu phổ thông, "Tranh chấp là đấu tranh giằng co khi có ý kiến bất đồng, thường là trong vấn đề quyền lợi giữa hai bên" [36, tr.
Không nằm ngoài cách hiểu thông thƣờng đó, một số luật gia Việt Nam định nghĩa về tranh chấp kinh doanh, thƣơng mại bằng cách thêm vào đó các đặc điểm pháp lý của kinh doanh, thƣơng mại. Giáo trình Luật thƣơng mại của Trƣờng Đại học Luật Hà Nội định nghĩa: "Tranh chấp thương mại là những mâu thuẫn (bất đồng hay xung đột) về quyền và nghĩa vụ giữa các bên trong quá trình thực hiện các hoạt động thương mại" [30, tr. Phan Chí Hiếu định nghĩa: "Tranh chấp kinh tế được hiểu là những mâu thuẫn hay xung đột về quyền và nghĩa vụ, lợi ích kinh tế giữa các chủ thể khi tham gia quan hệ kinh tế" [10, tr. TS Phạm Hữu Nghị định nghĩa: "Tranh chấp trong kinh doanh là mâu thuẫn hay xung đột về quyền và nghĩa vụ giữa các nhà đầu tư, các doanh nghiệp với tư cách là chủ thể kinh doanh" [12, tr.
Các định nghĩa này thêm vào thuật ngữ tranh chấp thông thƣờng những dấu hiệu đặc trƣng liên quan tới ngành luật hay lĩnh vực pháp luật, có thể chỉ gọi tên lĩnh vực tranh chấp xảy ra, nhƣng cũng có thể nêu rõ nội dung và chủ thể của tranh chấp. 6 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Bản thân thuật ngữ tranh chấp kinh doanh, thƣơng mại hiện nay đƣợc sử dụng chính thức trong Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2004. Song bên cạnh đó có nhiều thuật ngữ khác cũng đƣợc sử dụng khá rộng rãi. Phan Thị Thanh Thủy viết về vấn đề này nhƣ sau: Bên cạnh thuật ngữ "tranh chấp thƣơng mại", các thuật ngữ khác cũng đƣợc sử dụng khá rộng rãi nhƣ "tranh chấp kinh tế", "tranh chấp hợp đồng kinh tế", "tranh chấp kinh doanh, thƣơng mại"… Trên thực tế, pháp luật Việt Nam cũng đã có những quan niệm khác nhau về loại tranh chấp này qua các thời kỳ phát triển kinh tế- xã hội [24, tr.
Các nghiên cứu trên cho thấy, theo cách hiểu hiện nay của phần nhiều luật gia Việt Nam, tranh chấp đƣợc phân loại thông qua việc phân loại pháp lý. Tuy nhiên, ở Việt Nam hiện nay chỉ có quan niệm về ngành luật thƣơng mại mà không có quan niệm về ngành luật kinh doanh. Ngô Huy Cƣơng cho rằng: Song "Business Law" không phải là một ngành luật mà là một tập hợp các qui tắc pháp luật liên quan tới kinh doanh, có nghĩa là tổng thể các quy phạm pháp luật thuộc cả luật tƣ và luật công điều chỉnh việc tổ chức, hoạt động thƣơng mại và các hoạt động khác có liên quan. Những ấn phẩm về luật kinh doanh thực chất mô tả hay đề cập đến toàn bộ môi trƣờng pháp lý cho hoạt động kinh doanh.
Khác hơn, luật thƣơng mại là một ngành luật có những đặc trƣng riêng để phân biệt với luật kinh doanh và các ngành luật khác [8, tr. Qua đây có thể hiểu, khi nói tới tranh chấp kinh doanh, thƣơng mại hầu nhƣ ngụ ý về tranh chấp thƣơng mại, còn các tranh chấp liên quan khác 7 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com có thể là tranh chấp dân sự (nhƣ tranh chấp giữa thƣơng nhân và ngƣời cho thuê nhà làm cơ sở kinh doanh) hoặc tranh chấp trong khu vực luật công. Ví dụ tranh chấp giữa ngƣời xin đăng ký kinh doanh với cơ quan đăng ký kinh doanh về việc cơ quan đăng ký kinh doanh không tiến hành đăng ký kinh doanh cho ngƣời xin đăng ký kinh doanh trong trƣờng hợp ngƣời xin đăng ký kinh doanh đã có đầy đủ điều kiện và tiến hành đúng các thủ tục xin đăng ký kinh doanh. Tranh chấp này thuộc lĩnh vực hành chính mặc dù việc đăng ký kinh doanh do Luật Doanh nghiệp qui định.
Vì vậy, tại đây luận văn chỉ xin làm rõ khái niệm tranh chấp dân sự và tranh chấp thƣơng mại. Việc xác định khái niệm tranh chấp dân sự và khái niệm tranh chấp thƣơng mại phụ thuộc vào việc xác định hành vi dân sự và hành vi thƣơng mại. Theo Nguyễn Mạnh Thắng, tranh chấp thƣơng mại là tranh chấp phát sinh từ hành vi thƣơng mại [23, tr. Nhƣ vậy, có thể hiểu tranh chấp dân sự chủ yếu phát sinh từ hành vi dân sự.
Vậy việc làm rõ khái niệm hành vi dân sự và khái niệm hành vi thƣơng mại cũng đồng thời làm rõ khái niệm tranh chấp dân sự và khái niệm tranh chấp thƣơng mại. Từ các phân tích trên đây, các khái niệm tranh chấp dân sự và tranh chấp thƣơng mại đƣợc hiểu nhƣ sau: + Tranh chấp dân sự là các tranh chấp phát sinh từ các quan hệ nhân thân hoặc quan hệ tài sản đƣợc luật dân sự điều chỉnh mà không phải là các tranh chấp thƣơng mại. + Tranh chấp thƣơng mại là các tranh chấp phát sinh từ các hành vi thƣơng mại. Các định nghĩa này có mối liên hệ quan trọng nếu không làm rõ đƣợc khái niệm này thì cũng không thể xác định đƣợc khái niệm kia.
Chính vì vậy có nhiều ý tƣởng pháp lý xóa nhòa sự phân biệt giữa luật dân sự và luật thƣơng 8 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com mại, nói cách khác hợp nhất luật dân sự và luật thƣơng mại để chỉ xây dựng một bộ luật áp dụng cho cả quan hệ dân sự và quan hệ thƣơng mại [8, tr. Thực tế có nhiều nƣớc làm nhƣ vậy, ví dụ nhƣ Quebec (Canada), Hà Lan, Thái Lan, Nga. Song cũng có nhiều khúc mắc qua đó. Việc làm rõ gần nhƣ hoàn toàn hai khái niệm này đòi hỏi phải có một nghiên cứu hệ thống mà phần nào sẽ đƣợc nghiên cứu tại các mục, các tiểu mục dƣới đây.
Bản chất của tranh chấp kinh doanh, thƣơng mại và tranh chấp dân sự Tranh chấp kinh doanh, thƣơng mại và tranh chấp dân sự đƣợc luật thực định (Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2004 đƣợc sửa đổi, bổ sung năm 2011) mô tả bằng cách thức liệt kê. Nhƣng thông qua sự liệt kê đó, có thể thấy bản chất pháp lý của các loại tranh chấp này. Ngoài một số tranh chấp về nhân thân, tranh chấp dân sự theo Bộ luật này bao gồm các tranh chấp liên quan tới trái quyền dân sự và liên quan tới vật quyền, cũng nhƣ quyền sở hữu trí tuệ nếu không có mục tiêu lợi nhuận. Trong khi đó tranh chấp kinh doanh, thƣơng mại hầu nhƣ là các tranh chấp liên quan tới các hành vi thƣơng mại.
Vì vậy, đƣợc xem là có lý trong một phạm vi nhất định khi Luật Thƣơng mại 1997 định nghĩa tại Điều 238 rằng: "Tranh chấp thương mại là tranh chấp phát sinh do việc không thực hiện hoặc thực hiện không đúng hợp đồng trong hoạt động thương mại" [17]. Chƣa bàn tới phạm vi, định nghĩa này chỉ nói tới tranh chấp trong vấn đề thực hiện hợp đồng thƣơng mại. Đào Trí Öc, luật dân sự và luật thƣơng mại đều là những ngành luật tƣ điển hình, nhƣng quan hệ giữa luật dân sự và luật thƣơng mại mang tính chất của mối quan hệ giữa cái chung và cái riêng [32, tr. Luật dân sự và luật thƣơng mại liên hệ với nhau ở phạm vi trái quyền.
Từ đó 9 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com có thể thấy bản chất của tranh chấp thƣơng mại là tranh chấp liên quan tới trái quyền có tính chất thƣơng mại. Còn tranh chấp dân sự có bản chất là tranh chấp liên quan tới cả vật quyền, trái quyền và các quyền lợi khác. Từ bản chất này có thể thấy, phạm vi nghiên cứu sự phân biệt giữa tranh chấp dân sự và tranh chấp kinh doanh, thƣơng mại chỉ liên quan tới sự phân biệt giữa hành vi dân sự và hành vi thƣơng mại. PHÂN BIỆT GIỮA HÀNH VI DÂN SỰ VÀ HÀNH VI THƢƠNG MẠI 1.
Lịch sử phát sinh và phát triển của hành vi dân sự và hành vi thƣơng mại Luật thƣơng mại không có các nguyên tắc mang tính tổng quát nhƣ luật dân sự. Lý luận về thƣơng mại và hành vi thƣơng mại không mang tính lâu đời và hệ thống nhƣ lý luận về luật dân sự và hành vi dân sự. Nguyên nhân chính của hiện tƣợng này chính là sự ra đời muộn hơn của các hành vi thƣơng mại so với các hành vi dân sự. Từ lâu các nhà nghiên cứu đã khẳng định rằng các hành vi dân sự ra đời từ rất sớm trong lịch sử loài ngƣời khi nền kinh tế tự nhiên còn thống trị và luật dân sự ra đời nhƣ một hệ quả tất yếu.
Vì thế không chỉ so với luật thƣơng mại mà còn với tất cả các ngành luật, các lĩnh vực pháp luật khác, luật dân sự luôn là một lĩnh vực pháp luật lâu đời và đồng thời là nguồn của rất nhiều lĩnh vực pháp luật khác sinh ra sau này. Ra đời muộn hơn, các hành vi thƣơng mại xuất hiện khi nền sản xuất tự cung tự cấp đƣợc thay thế bởi nền sản xuất hàng hóa, khi năng suất lao động nâng cao dẫn đến việc bán đi các sản phẩm dƣ thừa. Sau dần, ngƣời ta phân công lao động và tiến hành chuyên môn hóa sản xuất. Để hàng hóa đƣợc lƣu thông trên thị trƣờng, một nhóm ngƣời đƣợc gọi là thƣơng nhân xuất hiện.
Họ lấy việc mua bán hàng hóa từ cơ sở sản xuất từ ngƣời khác để 10 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com bán lại hoặc gia công chế biến. rồi bán lại với mục đích kiếm lời. Các hành vi mua bán nhằm mục đích kiếm lời kể trên chính là các hành vi thƣơng mại ngày nay. Đầu tiên hành vi thƣơng mại ra đời và phát triển mạnh mẽ ở phƣơng Tây.
Bằng chứng là vào khoảng thế kỷ 12, 13, nhiều trung tâm thƣơng mại đã xuất hiện tại các thành phố thuộc ý, Bỉ, Hà Lan ngày nay nhƣ: Venise, Pise, Bruges; Amsterdam. và một loạt các hội chợ lớn đƣợc tổ chức đóng vai trò nhƣ những trung tâm phân phối hàng hóa tạo nên những luồng trao đổi, lƣu thông hàng hóa lớn. Chính tại những nơi này, các hành vi thƣơng mại đƣợc các thƣơng nhân thực hiện và cũng là nơi mà những hành vi này đƣợc đa dạng hóa dƣới nhiều dạng thức khác nhau.