Chương 1 Một số vấn đề lý luận chung về phạm tội có tính chất chuyên nghiệp 1. Khái niệm và các đặc điểm của phạm tội có tính chất chuyên nghiệp 1. Khái niệm phạm tội có tính chất chuyên nghiệp Phạm tội có tính chất chuyên nghiệp là một khái niệm trong khoa học luật hình sự Việt Nam, nó chính thức được quy định Bộ luật Hình sự năm 1985 (trong lần sửa đổi lần thứ nhất vào ngày 28 tháng 12 năm 1989). Khái niệm phạm tội có tính chất chuyên nghiệp là một vấn đề khó đang được các nhà luật học nghiên cứu và chưa có sự thống nhất.
Chính vì vậy, khái niệm phạm tội có tính chất chuyên nghiệp chưa được quy định chính thức trong Bộ luật Hình sự mà nó chỉ được đề cập đến trong các văn bản hướng dẫn của Tòa án nhân dân tối cao nhằm hướng dẫn việc áp dụng thống nhất Bộ luật Hình sự trong hoạt động xét xử. Trong khoa học luật hình sự Việt Nam đã có một số quan điểm đưa ra về khái niệm và nội hàm của phạm tội có tính chất chuyên nghiệp.TSKH Lê Văn Cảm thì phạm tội có tính chất chuyên nghiệp là một dạng của chế định nhiều (đa) tội phạm và chế định này bao gồm các dạng sau: Phạm tội nhiều lần; phạm nhiều tội; tái phạm và phạm tội có tính chất chuyên nghiệp và đưa ra khái niệm. Theo đó, phạm tội có tính chất chuyên nghiệp là phạm tội nhiều lần, có tính chất liên tục và nhằm mục đích vụ lợi hay làm giàu bất chính mà hoạt động phạm tội đã trở thành hệ thống và tạo nên nguồn thu nhập cơ bản hoặc nguồn sống chủ yếu của người phạm tội [4, tr.TSKH Đào Trí úc và PGS.TS Võ Khánh Vinh thì phạm tội có tính chất chuyên nghiệp chỉ là một dạng đặc biệt của phạm tội nhiều lần và 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com chế định nhiều tội phạm chỉ có ba (3) hình thức biểu hiện là: phạm nhiều tội, phạm tội nhiều lần và tái phạm, tái phạm nguy hiểm [47, tr. Lê Văn Đệ thì phạm tội có tính chất chuyên nghiệp không phải là một dạng của chế định nhiều tội phạm, tác giả cho rằng chế định nhiều tội phạm có ba hình thức biểu hiện là: phạm nhiều tội, phạm tội nhiều lần và tái phạm, tái phạm nguy hiểm [13].
Nguyễn Thị Thanh Thủy thì phạm tội có tính chất chuyên nghiệp là phạm tội có tính chất liên tiếp từ năm lần trở lên, chuyên lấy việc phạm tội làm nghề sống và lấy tài sản, kết quả của việc phạm tội làm nguồn sống chính [34]. Lê Văn Luật thì phạm tội có tính chất chuyên nghiệp là người phạm tội trước hết có một nhân thân xấu, là người có khả năng lao động nhưng không chịu lao động, chỉ biết lấy việc chiếm đoạt tài sản của người khác để tiêu xài hoặc là người tuy có nghề nghiệp, có thu nhập nhưng vẫn nhiều lần thực hiện hành vi chiếm đoạt tài sản của người khác (cùng một nhóm khách thể), đã bị kết án nhiều lần chưa được xóa án tích lại tái vi phạm, cứ sau khi ra tù lại phạm tội mới [19]. Nghiên cứu Bộ luật Hình sự của một số nước trên thế giới như Nhật Bản, Trung Quốc, Liên bang Nga, Đức, Thụy Điển v. thì pháp luật các nước này hầu như không quy định về phạm tội có tính chất chuyên nghiệp nhưng lại quy định một số khái niệm khác cũng gần với khái niệm này như: Phạm tội có hệ thống, tội phạm lặp lại.
Đặc biệt, nghiên cứu Bộ luật Hình sự Liên bang Nga chúng tôi thấy các nhà làm luật Nga không sử dụng thuật ngữ "phạm tội có tính chất chuyên nghiệp" nhưng họ đã thể hiện quan điểm tương đối rõ là coi chế định nhiều tội phạm chỉ có ba (3) hình thức biểu hiện đó là: phạm tội nhiều lần (Điều 16), phạm nhiều tội (Điều 17) và tái phạm (Điều 18). Trong đó tái phạm có ba dạng là tái phạm thường, tái phạm nguy hiểm và tái phạm đặc biệt nguy hiểm, coi là tái phạm đặc biệt nguy hiểm khi: a) người trước đây đã bị kết án tù ít nhất ba lần về tội rất nghiêm trọng do cố ý, nay lại 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com phạm tội do cố ý và bị kết án tù; b) người trước đây đã hai lần bị kết án về tội rất nghiêm trọng do cố ý hoặc một lần về tội đặc biệt nghiêm trọng, nay lại phạm tội rất nghiêm trọng do cố ý; c) người trước đây đã bị kết án về tội rất nghiêm trọng do cố ý hoặc tội đặc biệt nghiêm trọng, nay lại phạm tội đặc biệt nghiêm trọng [32]. Phải chăng các nhà làm luật Liên bang Nga đã cho rằng trường hợp "phạm tội có tính chất chuyên nghiệp" nằm trong nội hàm của tái phạm đặc biệt nguy hiểm? Hay nói cách khác thì các nhà làm luật Liên bang Nga cho rằng phạm tội có tính chất chuyên nghiệp chỉ là một dạng đặc biệt của tái phạm? Trong luật hình sự Vương quốc Anh, Hợp chủng quốc Hoa Kỳ (các nước theo hệ thống pháp luật Common Law) không đưa ra khái niệm phạm tội có tính chất chuyên nghiệp. Tuy nhiên, nghiên cứu hệ thống các biện pháp cưỡng chế về hình sự khác trong pháp luật nước này (các nhà làm luật Anh - Mỹ gọi là các biện pháp an ninh) thì các nhà làm luật nước Anh đã đề cập đến khái niệm Kẻ phạm tội thường xuyên đó là những người bị kết án đến lần thứ ba (3) về cùng một tội, trên 16 tuổi và trước lần phạm tội thứ ba đã biểu hiện "lối sống vô liêm sỉ hoặc lối sống tội phạm" - những người này sẽ bị áp dụng biện pháp giam giữ trong tù để ngăn ngừa với thời hạn từ 5 năm đến 10 năm.
Như vậy, theo quan điểm của các nhà làm luật Anh, kẻ phạm tội thường xuyên bị coi là có "tình trạng nguy hiểm" cần phải cách ly ra khỏi xã hội khi có các căn cứ pháp lý cụ thể do pháp luật quy định. Tương tự như vậy, pháp luật hình sự Mỹ cũng đưa ra đối tượng là "Người phạm tội chuyên nghiệp" sẽ bị áp dụng biện pháp an ninh đó là - biện pháp kéo dài việc giam giữ trong tù hoặc để ngăn ngừa [6]. Trong luật hình sự Nhật Bản, giáo sư Tsuneo Inako khi viết về hình luật Nhật Bản đã nhận xét "Trong Bộ luật Hình sự hiện hành không có khái niệm kẻ phạm tội chuyên nghiệp và Tòa án giải quyết vấn đề này bằng cách tăng hình phạt đối với những kẻ tái phạm. Vấn đề phạm tội chuyên nghiệp ở Nhật Bản đang đặt ra một cách gay gắt".
Như vậy, việc không quy định phạm 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com tội có tính chất chuyên nghiệp trong Bộ luật Hình sự quả là một thiếu sót, bởi kẻ phạm tội có tính chất chuyên nghiệp xét dưới góc độ nhân thân người phạm tội là xấu hơn nhiều so với kẻ phạm tội tái phạm thông thường. Các Tòa án Nhật Bản chỉ áp dụng các quy định về tái phạm khi quyết định hình phạt đối với người phạm tội có tính chất chuyên nghiệp là không đáp ứng được yêu cầu đấu tranh chống loại tội phạm này. Đúng như lời nhận xét của giáo sư Tsuneo Inako về Dự thảo Bộ luật Hình sự mới của Nhật Bản mà Bộ Tư pháp công bố năm 1972: Bản thân các Tòa án khi lượng hình không chỉ chú ý đến lỗi của kẻ phạm tội mà còn chú ý tới nhân thân kẻ phạm tội, tiểu sử của nó, môi trường sống của kẻ phạm tội, động cơ phạm tội, phương thức gây án, kết quả phạm tội cũng như khả năng cải tạo kẻ phạm tội. Vậy mà trong dự thảo Bộ luật Hình sự mới khi xác định hình phạt người ta chỉ tính đến tiêu chuẩn quan trọng là mức độ lỗi còn những yếu tố khác chỉ được xem xét khi áp dụng hình phạt [45].
Để đưa ra được khái niệm phạm tội có tính chất chuyên nghiệp một cách khoa học, chính xác phản ánh đầy đủ được bản chất của nó thì chúng ta phải đi từ các khái niệm trước nó. Khái niệm "phạm tội có tính chất chuyên nghiệp" đã xuất hiện trong các văn bản pháp luật từ những năm 70 của thế kỷ XX tại Pháp lệnh trừng trị các tội phạm xâm phạm tài sản xã hội chủ nghĩa và Pháp lệnh Trừng trị các tội phạm xâm phạm tài sản riêng của công dân. Hai pháp lệnh này thể hiện quan điểm cũng như nguyên tắc là trừng trị nghiêm khắc những tên lưu manh chuyên nghiệp và hành vi phạm tội có tính chất chuyên nghiệp. Trong các văn bản này cũng như văn bản hướng dẫn áp dụng pháp luật đều thống nhất rằng khái niệm "chuyên nghiệp" ở đây không đồng nghĩa với khái niệm "nghề nghiệp" của một người mà nó có sự khác nhau cơ bản… tính chất chuyên nghiệp của hành vi phạm tội thể hiện ở chỗ tội phạm đó được lặp đi lặp lại nhiều lần mà người phạm tội coi việc phạm tội đó là phương tiện kiếm sống.
Chúng tôi cũng đồng tình với nhận định này, vì thứ 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com nhất nếu hai khái niệm này đồng nhất với nhau thì chúng ta phải gọi là phạm tội chuyên nghiệp chứ không phải là phạm tội có tính chất chuyên nghiệp. Cụm từ có tính chất ở đây thể hiện người phạm tội coi việc phạm tội như là một phương tiện kiếm sống. Mặt khác, với một người bình thường thì họ mong muốn có được việc làm chính đáng chứ không mong muốn lấy việc phạm tội làm phương tiện để kiếm sống. Tuy nhiên, việc họ phạm tội lại là bản chất họ thích chiếm đoạt tài sản của người khác, thích không làm mà có ăn nên cứ thấy ai sơ hở trong việc quản lý tài sản là họ chôm ngay.
Một khái niệm khác được đề cập tới ở đây đó là "lưu manh chuyên nghiệp" là gì? Khái niệm này để chỉ những phần tử (kẻ) xấu trong xã hội chuyên có các hành vi vi phạm pháp luật, không có nghề nghiệp chính đáng, ổn định, thậm chí không có nơi ở ổn định, sống lang thang ngoài đường, ở chợ… ở mọi xã hội đều có những đối tượng này. Trong những năm 70 của thế kỷ XX, những phần tử này rất nhiều, chúng lập thành các băng nhóm trộm cắp, cướp giật…Trong xã hội hiện đại ngày nay, cùng với sự phát triển của xã hội, Nhà nước và các tổ chức xã hội ngày càng quan tâm dẹp bỏ các tệ nạn xã hội, tạo công ăn việc làm cho những người sống lang thang, không có công ăn việc làm.