Thực trạng nhiễm sán lá truyền qua cá trên người và giải pháp can thiệp tại huyện Nga Sơn, Thanh Hóa

Nghiên cứu thực trạng nhiễm sán lá truyền qua cá ở người tại huyện Nga Sơn, Thanh Hóa và hiệu quả các giải pháp can thiệp năm 2013-2014.

• Trường học: Không tìm thấy thông tin
• Chuyên ngành: Không tìm thấy thông tin
• Đề tài: Thực Trạng Nhiễm Sán Lá Truyền Qua Cá Trên Người, Yếu Tố Liên Quan Và Hiệu Quả Một Số Giải Pháp Can Thiệp Tại Huyện Nga Sơn, Thanh Hóa, Năm 2013-2014
• Loại tài liệu: Luận văn
• Năm xuất bản: 2013-2014
• Địa điểm: Thanh Hóa

Mục lục chi tiết

• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 1.1. Thông tin chung về bệnh sán lá truyền qua cá
• 1.2. Lịch sử nghiên cứu về sán lá truyền qua cá
• 1.2.1. Lịch sử nghiên cứu sán lá Clonorchis sinensis
• 1.2.2. Lịch sử phát hiện bệnh Opisthorchis viverrini
• 1.2.3. Lịch sử nghiên cứu sán lá ruột nhỏ
• 1.2.3.1. Tình hình nghiên cứu trên thế giới
• 1.2.3.2. Tình hình nghiên cứu sán lá ruột nhỏ ở Việt Nam
• 1.3. Một số đặc điểm dịch tễ về bệnh sán lá truyền qua cá
• 1.3.1. Đặc điểm dịch tễ của sán lá gan nhỏ
• 1.3.2. Đặc điểm dịch tễ sán lá ruột nhỏ
• 1.4. Tình hình nghiên cứu ngoài nước, trong nước bệnh sán lá truyền qua cá
• 1.4.1. Tình hình nghiên cứu ngoài nước
• 1.4.1.1. Loài sán lá gan nhỏ C. sinensis
• 1.4.1.1.1. Nghiên cứu đặc điểm sinh học
• 1.4.1.1.2. Các nghiên cứu về bệnh học
• 1.4.1.1.3. Nghiên cứu về chẩn đoán Clonorchis sinensis
• 1.4.1.1.4. Nghiên cứu về điều trị Clonorchis sinensis
• 1.4.1.1.5. Nghiên cứu dịch tễ sán lá gan nhỏ Clonorchis sinensis

Tóm tắt

I. Tổng quan về nhiễm sán lá truyền qua cá ở người

Nhiễm sán lá truyền qua cá là một vấn đề sức khỏe cộng đồng nghiêm trọng tại Việt Nam, đặc biệt là ở huyện Nga Sơn, Thanh Hóa. Các bệnh sán lá gan nhỏ và sán lá ruột nhỏ có tỷ lệ mắc cao, ảnh hưởng đến hàng triệu người. Theo thống kê của WHO, có khoảng 45 triệu người trên thế giới nhiễm sán lá gan nhỏ, trong đó Châu Á chiếm phần lớn. Tại Việt Nam, ít nhất 32 tỉnh đã ghi nhận sự hiện diện của bệnh này, với tỷ lệ nhiễm bệnh khác nhau giữa các khu vực. Huyện Nga Sơn là một trong những nơi có tỷ lệ nhiễm cao do thói quen ăn gỏi cá và sử dụng phân người để nuôi cá.

1.1. Đặc điểm dịch tễ của nhiễm sán lá truyền qua cá

Nhiễm sán lá truyền qua cá chủ yếu xảy ra do thói quen ăn cá sống hoặc chưa nấu chín. Các loài sán lá gan nhỏ như Clonorchis sinensis và Opisthorchis viverrini là những tác nhân chính gây bệnh. Tỷ lệ nhiễm bệnh ở các khu vực khác nhau, với các tỉnh đồng bằng Bắc Bộ có tỷ lệ trung bình là 17,23%. Sán lá ruột nhỏ cũng có tỷ lệ nhiễm tương tự, gây ra nhiều tác hại cho sức khỏe.

1.2. Tình hình nhiễm sán lá tại huyện Nga Sơn

Huyện Nga Sơn, Thanh Hóa, là một trong những khu vực trọng điểm về nhiễm sán lá. Tại đây, thói quen ăn gỏi cá và sử dụng phân người để nuôi cá vẫn còn phổ biến. Tuy nhiên, chưa có đủ tài liệu nghiên cứu về tình hình nhiễm bệnh trong cộng đồng dân cư. Việc xác định tỷ lệ nhiễm sán lá và các yếu tố liên quan là rất cần thiết để có biện pháp can thiệp hiệu quả.

II. Vấn đề và thách thức trong phòng chống nhiễm sán lá

Mặc dù có nhiều nỗ lực trong việc phòng chống nhiễm sán lá, nhưng vẫn còn nhiều thách thức. Kiến thức của người dân về bệnh sán lá còn hạn chế, dẫn đến việc không chú trọng phòng ngừa. Thói quen ăn gỏi cá và sử dụng phân người để nuôi cá vẫn tồn tại, tạo điều kiện cho sán lá phát triển. Ngoài ra, việc thiếu tài liệu nghiên cứu và thống kê về tình hình nhiễm bệnh cũng là một rào cản lớn trong công tác phòng chống.

2.1. Kiến thức và hành vi của người dân về nhiễm sán lá

Nhiều người dân chưa nhận thức được tác hại của việc ăn cá sống và các biện pháp phòng ngừa nhiễm sán lá. Việc thiếu thông tin và giáo dục sức khỏe đã dẫn đến tình trạng nhiễm bệnh cao. Cần có các chương trình truyền thông để nâng cao nhận thức của cộng đồng về bệnh sán lá.

2.2. Các yếu tố dịch tễ liên quan đến nhiễm sán lá

Các yếu tố như thói quen ăn uống, điều kiện vệ sinh môi trường và việc sử dụng phân người để nuôi cá đều có ảnh hưởng lớn đến tình hình nhiễm sán lá. Việc nghiên cứu các yếu tố này sẽ giúp xác định các biện pháp can thiệp hiệu quả hơn.

III. Phương pháp can thiệp hiệu quả trong phòng chống nhiễm sán lá

Để giảm tỷ lệ nhiễm sán lá, cần áp dụng các phương pháp can thiệp hiệu quả. Các biện pháp này bao gồm điều trị cho người nhiễm bệnh, giáo dục sức khỏe cho cộng đồng và cải thiện điều kiện vệ sinh. Việc kết hợp giữa điều trị và truyền thông sẽ giúp nâng cao hiệu quả phòng chống.

3.1. Điều trị và quản lý bệnh nhân nhiễm sán lá

Sử dụng thuốc praziquantel là phương pháp điều trị chính cho người nhiễm sán lá. Cần có các chương trình điều trị định kỳ cho cộng đồng để giảm tỷ lệ nhiễm bệnh. Việc theo dõi và quản lý bệnh nhân cũng rất quan trọng để đảm bảo hiệu quả điều trị.

3.2. Giáo dục sức khỏe và nâng cao nhận thức cộng đồng

Các chương trình giáo dục sức khỏe cần được triển khai để nâng cao nhận thức của người dân về tác hại của nhiễm sán lá. Cần tổ chức các buổi hội thảo, phát tờ rơi và sử dụng các phương tiện truyền thông để truyền tải thông tin đến cộng đồng.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu tại huyện Nga Sơn

Nghiên cứu về tình hình nhiễm sán lá tại huyện Nga Sơn đã chỉ ra rằng tỷ lệ nhiễm bệnh cao và có nhiều yếu tố liên quan. Các biện pháp can thiệp đã được áp dụng và cho thấy hiệu quả tích cực trong việc giảm tỷ lệ nhiễm bệnh. Việc theo dõi và đánh giá kết quả nghiên cứu là rất cần thiết để điều chỉnh các biện pháp can thiệp.

4.1. Kết quả nghiên cứu về tỷ lệ nhiễm sán lá

Kết quả nghiên cứu cho thấy tỷ lệ nhiễm sán lá gan nhỏ và sán lá ruột nhỏ ở người dân huyện Nga Sơn là khá cao. Cần có các biện pháp can thiệp kịp thời để giảm tỷ lệ nhiễm bệnh trong cộng đồng.

4.2. Đánh giá hiệu quả các giải pháp can thiệp

Các giải pháp can thiệp như điều trị và giáo dục sức khỏe đã cho thấy hiệu quả trong việc giảm tỷ lệ nhiễm sán lá. Cần tiếp tục theo dõi và đánh giá để cải thiện các biện pháp can thiệp trong tương lai.

V. Kết luận và tương lai của công tác phòng chống nhiễm sán lá

Công tác phòng chống nhiễm sán lá truyền qua cá ở huyện Nga Sơn cần được chú trọng hơn nữa. Việc nâng cao nhận thức của cộng đồng, cải thiện điều kiện vệ sinh và áp dụng các biện pháp can thiệp hiệu quả sẽ giúp giảm tỷ lệ nhiễm bệnh. Tương lai của công tác phòng chống nhiễm sán lá phụ thuộc vào sự phối hợp giữa các cơ quan chức năng và cộng đồng.

5.1. Tầm quan trọng của việc nâng cao nhận thức cộng đồng

Nâng cao nhận thức của cộng đồng về nhiễm sán lá là rất quan trọng để giảm tỷ lệ nhiễm bệnh. Cần có các chương trình giáo dục sức khỏe thường xuyên để người dân hiểu rõ về tác hại của bệnh.

5.2. Định hướng tương lai cho công tác phòng chống

Cần có các nghiên cứu tiếp theo để theo dõi tình hình nhiễm sán lá và đánh giá hiệu quả của các biện pháp can thiệp. Việc xây dựng các chính sách hỗ trợ cho công tác phòng chống nhiễm sán lá cũng rất cần thiết.

Trích đoạn nội dung tài liệu

1 ĐẶT VẤN ĐỀ Các bệnh sán lá truyền qua cá bao gồm sán lá gan nhỏ và sán lá ruột nhỏ là những bệnh có tỷ lệ mắc tương đối cao ở một số Quốc gia trên Thế giới, đặc biệt là khu vực Châu Á, trong đó có Việt Nam. Theo thống kê của WHO, hiện nay có khoảng 45 triệu người trên Thế giới nhiễm sán lá gan nhỏ, trong đó Châu Á có ít nhất 35 triệu người nhiễm các loài sán lá này [1],[2]. Còn bệnh sán lá ruột nhỏ cũng có tỷ lệ nhiễm song hành tương tự như sán lá gan nhỏ do tính chất lây truyền và dịch tễ hoàn toàn giống sán lá gan nhỏ [3]. Nhiễm sán lá truyền qua cá là những bệnh gắn liền với tập quán, thói quen ăn gỏi cá đã có từ lâu đời ở nhiều địa phương trong cả nước. Tại Việt Nam, cho đến nay đã xác định có ít nhất 32 tỉnh mắc bệnh sán lá truyền qua cá, trong đó có 24 tỉnh mắc bệnh sán lá gan nhỏ và 18 tỉnh có bệnh sán lá ruột nhỏ lưu hành [3],[4]. Tỷ lệ nhiễm bệnh ở các khu vực là khác nhau, tại các tỉnh đồng bằng Bắc Bộ, tỷ lệ nhiễm sán lá gan nhỏ trung bình là 17,23% [5]. Điều đáng chú ý là nếu nhiễm sán lá gan nhỏ kéo dài sẽ ảnh hưởng đến chức năng gan, gây nhiễm độc kéo dài và dẫn đến xơ gan, ung thư đường mật…[6]. Tuy vậy, kể từ khi nhiễm sán lá gan nhỏ đến khi xuất hiện các triệu chứng bệnh lý là cả một thời gian dài không có triệu chứng lâm sàng hoặc các triệu chứng không rõ ràng. Cho đến khi triệu chứng tổn thương gan đã rõ, nhiều người vẫn không nghĩ nguyên nhân là do sán lá gan nhỏ, vì thế bệnh ít được người dân quan tâm phòng chống. Bệnh sán lá ruột nhỏ cũng mắc rải rác ở nhiều địa phương trong cả nước và cũng gây tác hại đáng kể. Nhưng thực ra người ta chỉ biết và quan tâm nhiều đến bệnh sán lá ruột lớn ký sinh ở người và ở lợn (Fasciolopsis buski). Còn bệnh sán lá ruột nhỏ truyền qua cá nước ngọt do ăn cá chưa nấu chín hoặc ăn gỏi cá vẫn chưa được nhiều người biết đến kể cả tác hại của nó. LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 2 Huyện Nga Sơn tỉnh Thanh Hoá là một trong những khu vực trọng điểm, tại đây tập quán ăn gỏi cá còn rất phố biến, chủ yếu là cá nước ngọt, người dân vẫn sử dụng phân người tươi để nuôi cá, làm trang trại [7]. Nhưng cho đến nay chưa có đủ tài liệu nghiên cứu, cũng như thống kê một cách khoa học về tình hình nhiễm bệnh này trong cộng đồng dân cư tại Nga Sơn là bao nhiêu. Tình hình nhiễm ấu trùng sán lá trên cá nước ngọt như thế nào. Loài sán này có đặc điểm gì khác so với khu vực khác. Kiến thức và hành vi thực hành của người dân về phòng chống bệnh ra sao. Những yếu tố nào có liên quan đến tình hình mắc bệnh. Tiến hành giải pháp can thiệp nào tại cộng đồng có hiệu quả để làm giảm tình hình mắc bệnh… Việc xác định thực trạng nhiễm sán lá, yếu tố dịch tễ liên quan, cũng như kiến thức của mỗi người dân đối với bệnh này là hết sức cần thiết. Nhằm xây dựng các hoạt động phòng chống nhiễm sán lá tại địa phương đạt hiệu quả, nâng cao sức khỏe cộng đồng, giảm chi phí cho người bệnh và nhà nước. Xuất phát từ những yêu cầu khoa học và thực tiễn trên đây, chúng tôi tiến hành nghiên cứu đề tài “Thực trạng nhiễm sán lá truyền qua cá trên người, yếu tố liên quan và hiệu quả một số giải pháp can thiệp tại huyện Nga Sơn, Thanh Hóa, năm 2013-2014”. Với các mục tiêu sau: 1. Xác định tỷ lệ, cường độ nhiễm sán lá truyền qua cá trên người, nhiễm ấu trùng trên cá và loài sán lá tại 4 xã ven biển huyện Nga Sơn, tỉnh Thanh Hoá. Xác định một số yếu tố liên quan đến nhiễm sán lá ở người dân tại điểm nghiên cứu. Đánh giá hiệu quả giải pháp can thiệp bằng điều trị và truyền thông giáo dục sức khỏe phòng chống bệnh sán lá tại điểm nghiên cứu. LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 3 Chương 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Thông tin chung về bệnh sán lá truyền qua cá Các bệnh sán lá truyền qua cá bao gồm sán lá gan nhỏ và sán lá ruột nhỏ. Trên thế giới có 76 loài sán lá truyền qua cá, trong đó có 7 loài sán lá gan nhỏ thuộc họ Opisthorchiidae và 69 loài sán lá ruột nhỏ [8]. Tại Việt Nam, sán lá truyền qua cá mới chỉ xác định có ít nhất 24 tỉnh có lưu hành bệnh sán lá gan nhỏ. Còn bệnh sán lá ruột nhỏ chưa có nhiều tài liệu thông báo về bệnh này ở các tỉnh trong cả nước, có thể trứng sán lá ruột nhỏ rất giống trứng sán lá gan nhỏ. Mặc khác chu kỳ lây truyền bệnh sán lá ruột nhỏ hoàn toàn giống sán lá gan nhỏ. Vì vậy có thể vẫn dễ nhầm lẫn giữa 2 loại sán lá này [8]. Qua báo cáo của tác giả Phan VT và cộng sự (2010), hiện nay ẩm thực ăn gỏi cá có có xu hướng lan rộng ra nhiều vùng, miền trong toàn Quốc và cả một số Quốc gia trên Thế giới [9]. Trong khi thói quen dùng phân tươi nuôi cá hoặc phóng uế bừa bãi xuống ao hồ vẫn còn tồn tại ở nhiều địa phương trong cả nước. Vì vậy, tỷ lệ nhiễm sán lá vẫn còn cao và phát triển rộng hơn ở một số vùng có tập quán ăn gỏi cá nước ngọt này. - Loài sán lá gan nhỏ chủ yếu trên Thế giới + Thuộc ngành (Phylum) sán dẹt (Platyhelminthes) + Lớp (Class) sán lá (Trematoda) + Bộ (Order): Prosostomata + Họ (Family): Opisthorchiidae + Giống (Genus): Clonorchis có loài (Species) Clonorchis sinensis + Giống (Genus): Opisthorchis có loài (Species) Opisthorchis viverrini và loài Opisthorchis felineus LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 4 Sán lá gan gây bệnh ở người gồm 12 loài thuộc 3 họ sán lá ký sinh ở ống mật và túi mật của gan, bất thường ký sinh ở ống tụy [6]: - SLGN thuộc họ Opisthorchiidae, gồm 7 loài: Clonorchis sinensis, Opisthorchis viverrini, O. felineus, Amphimerus norverca, Amphimerus pseudofelineus, Metorchis conjunctus và Pseudamphistomum trancatum. - Họ Dicrocoeliidae gồm 3 loài: Dicrocoelium dendriticum, Dicrocoelium hospes và Eurytrema pancreaticum. - Họ Fasciolidae gồm 2 loài: Fasciola hepatica và Fasciola gigantica. Trên thế giới chủ yếu ký sinh ở người có loài: Clonorchis sinensis, Opisthorchis viverrini, O. felineus truyền qua cá thuộc họ Opisthorchiidae và Dicrocoelium dendriticum thuộc họ Dicrocoeliidae, loài này truyền qua kiến nên chúng tôi không đề cặp đến trong luận án này [6]. Ở Việt Nam đã xác định sự có mặt của 2 loài sán lá gan nhỏ truyền qua cá, đó là: Clonorchis sinensis có ở miền Bắc, Opisthorchis viverrini ở miền Nam và miền Trung thuộc họ Opisthorchiidae [6]. - Loài sán lá ruột nhỏ Trên Thế giới có khoảng hơn 69 loài sán lá ruột nhỏ được biết là ký sinh ở người. Trong đó có 31 loài thuộc họ Heterophyidae, 21 loài thuộc họ Echinostomatidae, 5 loài thuộc họ Leicithodendriidae, 4 loài thuộc họ Plagiorchiidae. Họ Diplostomidae, Nanophyetidae và Paramphistomatidae mỗi họ có 2 loài. Còn họ Gastrodiscidae, Gymnophallidae, Microphllidae và Strigeidae mỗi họ có 1 loài [10]. Tại Việt Nam, từ năm 2004 đến năm 2006, với phương pháp xét nghiệm Kato-katz và lắng cặn trong cộng đồng đã xác định bệnh sán lá ruột nhỏ lưu hành ít nhất 18 tỉnh trong cả nước. Tỷ lệ tăng theo nhóm tuổi, nam nhiễm cao hơn nữ. Trong thời gian này đã phát hiện 8 loài sán lá ruột nhỏ bao gồm: Haplorchis taichui, H. yokogawai, Stellantchasmus falcatus, Centrocestus LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 5 formosanus, Procerovum varium thuộc họ Heterophyidae và Echinochasmus japonicus và Echinostoma revolutum thuộc họ Echinostomatidae. Trong đó thường gặp nhất là loài Haplorchis taichui và H. pumilio thuộc họ Heterophyidae đã phát hiện ít nhất ở 9 tỉnh của Việt Nam [3],[4],[11]. Lịch sử nghiên cứu về sán lá truyền qua cá 1. Lịch sử nghiên cứu sán lá Clonorchis sinensis - Bệnh sán lá gan nhỏ (SLGN) đã được biết đến khá lâu, ít nhất hàng ngàn năm trước đây. Loài Clonorchis sinensis tồn tại ở Trung Quốc cách đây hơn 100 năm, lần đầu tiên vào năm 1875 được Meconell tìm thấy SLGN trong tử thi người Hoa ở Calcuta Ấn Độ, được Cobbold đặt tên là Distoma sinense. Năm 1907, Loss và Kobayashi dựa vào hình thái học của loài sán này thống nhất lấy tên là Clorochis sinensis. Trong tiếng La Tinh Clonos có nghĩa là phân nhánh, còn Orchis có nghĩa là tinh hoàn, Sinensis có nghĩa là Trung Quốc [6]. - Đến năm 1910, Kobayashi xác định được vật chủ trung gian thứ hai của Clonorchis sinensis là họ cá chép Cyprinidae [6]. - Đến năm 1918, Muto xác định được vật chủ trung gian thứ nhất của Clonorchis sinensis là ốc nước ngọt [6]. Bệnh phân bố ở phía Đông Châu Á từ Việt Nam đến Nhật Bản, gồm : Nhật Bản, Hàn Quốc, Trung Quốc, Đài Loan và Bắc Việt Nam. - Tại Việt Nam, C. sinensis được Grall phát hiện và thông báo ca sán đầu tiên vào năm 1887 ở miền Bắc. sinensis trên một công dân Pháp ở Việt Nam. Tại Sài Gòn đã thông báo có 291 người nhiễm C. sinensis, nhưng chủ yếu những người này có nguồn gốc từ miền Bắc di cư vào Nam. Đến năm 1965, Đặng Văn Ngữ và Đỗ Dương Thái phát hiện một trường hợp nhiễm C. sinensis phối hợp với O. felineus ở Việt Nam [6]. LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 6 - Từ năm 1976 – 2002, Viện Sốt rét- Ký sinh trùng và Côn trùng Trung ương đã xác định bệnh do loài C. sinensis lưu hành chủ yếu ở miền Bắc. Đã có ít nhất ở 12 tỉnh thành nhiễm bệnh, tỷ lệ nhiễm trung bình là 19% (Kiều Tùng Lâm và cộng sự, 1992). Có địa phương nhiễm tới 37% như tỉnh Nam Định, có nơi bệnh phân bố trên toàn tỉnh như tỉnh Hòa Bình (Nguyễn Văn Đề và cộng sự, 1996, 1998, 2002, 2003) [6]. Lịch sử phát hiện bệnh Opisthorchis viverrini - Loài Opisthorchis viverrini được phát hiện ở các nước Châu Á, Đông Nam Á vào năm 1984, như: Trung Quốc, Thái Lan, Lào, Malaysia, Việt Nam, Campuchia. Đặc biệt ở Thái Lan, qua điều tra 60 làng năm 1994 trong 7 tỉnh Đông Bắc Thái Lan có tỷ lệ nhiễm O. - Tại Việt Nam: Năm 2008, Nguyễn Văn Chương và cộng sự đã điều tra phát hiện loài Opisthorchis viverrini tại 2 tỉnh: Phú Yên và Bình Định, với tỷ lệ nhiễm từ 3,92% - 7,67% [12].