Thực trạng nhiễm sán lá truyền qua cá trên người và giải pháp can thiệp tại huyện Nga Sơn, Thanh Hóa

Nghiên cứu thực trạng nhiễm sán lá truyền qua cá ở người tại huyện Nga Sơn, Thanh Hóa và hiệu quả các giải pháp can thiệp năm 2013-2014.

• Trường học: Không tìm thấy thông tin
• Chuyên ngành: Không tìm thấy thông tin
• Đề tài: Thực Trạng Nhiễm Sán Lá Truyền Qua Cá Trên Người, Yếu Tố Liên Quan Và Hiệu Quả Một Số Giải Pháp Can Thiệp Tại Huyện Nga Sơn, Thanh Hóa, Năm 2013-2014
• Loại tài liệu: Luận văn
• Năm xuất bản: 2013-2014
• Địa điểm: Thanh Hóa

Mục lục chi tiết

• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 1.1. Thông tin chung về bệnh sán lá truyền qua cá
• 1.2. Lịch sử nghiên cứu về sán lá truyền qua cá
• 1.2.1. Lịch sử nghiên cứu sán lá Clonorchis sinensis
• 1.2.2. Lịch sử phát hiện bệnh Opisthorchis viverrini
• 1.2.3. Lịch sử nghiên cứu sán lá ruột nhỏ
• 1.2.3.1. Tình hình nghiên cứu trên thế giới
• 1.2.3.2. Tình hình nghiên cứu sán lá ruột nhỏ ở Việt Nam
• 1.3. Một số đặc điểm dịch tễ về bệnh sán lá truyền qua cá
• 1.3.1. Đặc điểm dịch tễ của sán lá gan nhỏ
• 1.3.2. Đặc điểm dịch tễ sán lá ruột nhỏ
• 1.4. Tình hình nghiên cứu ngoài nước, trong nước bệnh sán lá truyền qua cá
• 1.4.1. Tình hình nghiên cứu ngoài nước
• 1.4.1.1. Loài sán lá gan nhỏ C. sinensis
• 1.4.1.1.1. Nghiên cứu đặc điểm sinh học
• 1.4.1.1.2. Các nghiên cứu về bệnh học
• 1.4.1.1.3. Nghiên cứu về chẩn đoán Clonorchis sinensis
• 1.4.1.1.4. Nghiên cứu về điều trị Clonorchis sinensis
• 1.4.1.1.5. Nghiên cứu dịch tễ sán lá gan nhỏ Clonorchis sinensis

Tóm tắt

I. Tổng quan về nhiễm sán lá truyền qua cá ở người

Nhiễm sán lá truyền qua cá là một vấn đề sức khỏe cộng đồng nghiêm trọng tại Việt Nam, đặc biệt là ở huyện Nga Sơn, Thanh Hóa. Các bệnh sán lá gan nhỏ và sán lá ruột nhỏ có tỷ lệ mắc cao, ảnh hưởng đến hàng triệu người. Theo thống kê của WHO, có khoảng 45 triệu người trên thế giới nhiễm sán lá gan nhỏ, trong đó Châu Á chiếm phần lớn. Tại Việt Nam, ít nhất 32 tỉnh đã ghi nhận sự hiện diện của bệnh này, với tỷ lệ nhiễm bệnh khác nhau giữa các khu vực. Huyện Nga Sơn là một trong những nơi có tỷ lệ nhiễm cao do thói quen ăn gỏi cá và sử dụng phân người để nuôi cá.

1.1. Đặc điểm dịch tễ của nhiễm sán lá truyền qua cá

Nhiễm sán lá truyền qua cá chủ yếu xảy ra do thói quen ăn cá sống hoặc chưa nấu chín. Các loài sán lá gan nhỏ như Clonorchis sinensis và Opisthorchis viverrini là những tác nhân chính gây bệnh. Tỷ lệ nhiễm bệnh ở các khu vực khác nhau, với các tỉnh đồng bằng Bắc Bộ có tỷ lệ trung bình là 17,23%. Sán lá ruột nhỏ cũng có tỷ lệ nhiễm tương tự, gây ra nhiều tác hại cho sức khỏe.

1.2. Tình hình nhiễm sán lá tại huyện Nga Sơn

Huyện Nga Sơn, Thanh Hóa, là một trong những khu vực trọng điểm về nhiễm sán lá. Tại đây, thói quen ăn gỏi cá và sử dụng phân người để nuôi cá vẫn còn phổ biến. Tuy nhiên, chưa có đủ tài liệu nghiên cứu về tình hình nhiễm bệnh trong cộng đồng dân cư. Việc xác định tỷ lệ nhiễm sán lá và các yếu tố liên quan là rất cần thiết để có biện pháp can thiệp hiệu quả.

II. Vấn đề và thách thức trong phòng chống nhiễm sán lá

Mặc dù có nhiều nỗ lực trong việc phòng chống nhiễm sán lá, nhưng vẫn còn nhiều thách thức. Kiến thức của người dân về bệnh sán lá còn hạn chế, dẫn đến việc không chú trọng phòng ngừa. Thói quen ăn gỏi cá và sử dụng phân người để nuôi cá vẫn tồn tại, tạo điều kiện cho sán lá phát triển. Ngoài ra, việc thiếu tài liệu nghiên cứu và thống kê về tình hình nhiễm bệnh cũng là một rào cản lớn trong công tác phòng chống.

2.1. Kiến thức và hành vi của người dân về nhiễm sán lá

Nhiều người dân chưa nhận thức được tác hại của việc ăn cá sống và các biện pháp phòng ngừa nhiễm sán lá. Việc thiếu thông tin và giáo dục sức khỏe đã dẫn đến tình trạng nhiễm bệnh cao. Cần có các chương trình truyền thông để nâng cao nhận thức của cộng đồng về bệnh sán lá.

2.2. Các yếu tố dịch tễ liên quan đến nhiễm sán lá

Các yếu tố như thói quen ăn uống, điều kiện vệ sinh môi trường và việc sử dụng phân người để nuôi cá đều có ảnh hưởng lớn đến tình hình nhiễm sán lá. Việc nghiên cứu các yếu tố này sẽ giúp xác định các biện pháp can thiệp hiệu quả hơn.

III. Phương pháp can thiệp hiệu quả trong phòng chống nhiễm sán lá

Để giảm tỷ lệ nhiễm sán lá, cần áp dụng các phương pháp can thiệp hiệu quả. Các biện pháp này bao gồm điều trị cho người nhiễm bệnh, giáo dục sức khỏe cho cộng đồng và cải thiện điều kiện vệ sinh. Việc kết hợp giữa điều trị và truyền thông sẽ giúp nâng cao hiệu quả phòng chống.

3.1. Điều trị và quản lý bệnh nhân nhiễm sán lá

Sử dụng thuốc praziquantel là phương pháp điều trị chính cho người nhiễm sán lá. Cần có các chương trình điều trị định kỳ cho cộng đồng để giảm tỷ lệ nhiễm bệnh. Việc theo dõi và quản lý bệnh nhân cũng rất quan trọng để đảm bảo hiệu quả điều trị.

3.2. Giáo dục sức khỏe và nâng cao nhận thức cộng đồng

Các chương trình giáo dục sức khỏe cần được triển khai để nâng cao nhận thức của người dân về tác hại của nhiễm sán lá. Cần tổ chức các buổi hội thảo, phát tờ rơi và sử dụng các phương tiện truyền thông để truyền tải thông tin đến cộng đồng.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu tại huyện Nga Sơn

Nghiên cứu về tình hình nhiễm sán lá tại huyện Nga Sơn đã chỉ ra rằng tỷ lệ nhiễm bệnh cao và có nhiều yếu tố liên quan. Các biện pháp can thiệp đã được áp dụng và cho thấy hiệu quả tích cực trong việc giảm tỷ lệ nhiễm bệnh. Việc theo dõi và đánh giá kết quả nghiên cứu là rất cần thiết để điều chỉnh các biện pháp can thiệp.

4.1. Kết quả nghiên cứu về tỷ lệ nhiễm sán lá

Kết quả nghiên cứu cho thấy tỷ lệ nhiễm sán lá gan nhỏ và sán lá ruột nhỏ ở người dân huyện Nga Sơn là khá cao. Cần có các biện pháp can thiệp kịp thời để giảm tỷ lệ nhiễm bệnh trong cộng đồng.

4.2. Đánh giá hiệu quả các giải pháp can thiệp

Các giải pháp can thiệp như điều trị và giáo dục sức khỏe đã cho thấy hiệu quả trong việc giảm tỷ lệ nhiễm sán lá. Cần tiếp tục theo dõi và đánh giá để cải thiện các biện pháp can thiệp trong tương lai.

V. Kết luận và tương lai của công tác phòng chống nhiễm sán lá

Công tác phòng chống nhiễm sán lá truyền qua cá ở huyện Nga Sơn cần được chú trọng hơn nữa. Việc nâng cao nhận thức của cộng đồng, cải thiện điều kiện vệ sinh và áp dụng các biện pháp can thiệp hiệu quả sẽ giúp giảm tỷ lệ nhiễm bệnh. Tương lai của công tác phòng chống nhiễm sán lá phụ thuộc vào sự phối hợp giữa các cơ quan chức năng và cộng đồng.

5.1. Tầm quan trọng của việc nâng cao nhận thức cộng đồng

Nâng cao nhận thức của cộng đồng về nhiễm sán lá là rất quan trọng để giảm tỷ lệ nhiễm bệnh. Cần có các chương trình giáo dục sức khỏe thường xuyên để người dân hiểu rõ về tác hại của bệnh.

5.2. Định hướng tương lai cho công tác phòng chống

Cần có các nghiên cứu tiếp theo để theo dõi tình hình nhiễm sán lá và đánh giá hiệu quả của các biện pháp can thiệp. Việc xây dựng các chính sách hỗ trợ cho công tác phòng chống nhiễm sán lá cũng rất cần thiết.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Các bệnh sán lá truyền qua cá, bao gồm sán lá gan nhỏ và sán lá ruột nhỏ, là những bệnh truyền nhiễm ký sinh trùng có tỷ lệ mắc cao tại nhiều quốc gia, đặc biệt là khu vực Châu Á. Theo thống kê của Tổ chức Y tế Thế giới, hiện có khoảng 45 triệu người trên toàn cầu nhiễm sán lá gan nhỏ, trong đó Châu Á chiếm ít nhất 35 triệu ca. Tại Việt Nam, dịch tễ học ghi nhận ít nhất 32 tỉnh thành có người mắc sán lá truyền qua cá, gồm 24 tỉnh lưu hành sán lá gan nhỏ và 18 tỉnh có sán lá ruột nhỏ. Tại khu vực đồng bằng Bắc Bộ, tỷ lệ nhiễm sán lá gan nhỏ trung bình đạt 17,23%, với nhiều điểm nóng dịch tễ ghi nhận tỷ lệ nhiễm từ 30% đến trên 50%. Tình trạng nhiễm sán kéo dài gây viêm nhiễm đường mật mạn tính, sỏi mật, xơ gan và là nguyên nhân trực tiếp dẫn tới ung thư biểu mô đường mật.

Huyện Nga Sơn, tỉnh Thanh Hóa là địa bàn ven biển trọng điểm, nơi tập quán ăn gỏi cá nước ngọt lưu hành lâu đời với tỷ lệ dân cư sử dụng món ăn này dao động từ 67,9% đến trên 80%. Đồng thời, thói quen sử dụng phân người tươi chưa qua ủ hoai mục để nuôi cá và bón ruộng vẫn tồn tại ở trên 30% các hộ gia đình có ao. Nghiên cứu này được tiến hành tại 4 xã ven biển thuộc huyện Nga Sơn trong giai đoạn 2013-2014 nhằm xác định tỷ lệ, cường độ nhiễm sán trên người, tỷ lệ ô nhiễm ấu trùng trên 5 loài cá nước ngọt, định danh thành phần loài bằng hình thái học và sinh học phân tử, đồng thời đánh giá hiệu quả của mô hình can thiệp phối hợp giữa hóa trị liệu đặc hiệu và truyền thông giáo dục sức khỏe tại cộng đồng.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng dựa trên hai khung lý thuyết khoa học nền tảng:

• Thuyết chu trình truyền bệnh ký sinh trùng qua chuỗi thực phẩm: Giải thích sự lây truyền mầm bệnh qua hai vật chủ trung gian. Trứng sán từ phân người và động vật bài xuất ra môi trường nước, phát triển thành ấu trùng lông trong ốc nước ngọt Bithynia hoặc Melanoides (vật chủ trung gian thứ nhất), phát triển thành ấu trùng đuôi bơi tự do rồi xâm nhập vào cơ thịt các loài cá nước ngọt họ Cyprinidae tạo thành ấu trùng nang metacercaria (vật chủ trung gian thứ hai). Người và động vật ăn cá sống hoặc cá chưa nấu chín sẽ bị nhiễm sán trưởng thành ký sinh tại đường mật hoặc ruột non.
• Mô hình niềm tin sức khỏe và lý thuyết thay đổi hành vi: Đánh giá mối quan hệ giữa kiến thức, thái độ và thực hành của người dân đối với thói quen ăn gỏi cá và quản lý nguồn phân bón, làm cơ sở thiết kế nội dung truyền thông can thiệp.
• Các khái niệm cốt lõi bao gồm: Sán lá gan nhỏ (Clonorchis sinensis, Opisthorchis viverrini), sán lá ruột nhỏ (họ Heterophyidae như Haplorchis taichui, Haplorchis pumilio), ấu trùng nang metacercaria, kỹ thuật Kato-Katz và chỉ số tỷ số chênh (Odds Ratio - OR).

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng thiết kế dịch tễ học mô tả cắt ngang có phân tích kết hợp nghiên cứu can thiệp cộng đồng có đối chứng, triển khai trong thời gian 18 tháng (từ tháng 5/2013 đến tháng 12/2014).

• Cỡ mẫu điều tra trên người: Tổng cộng 800 người dân từ 6 tuổi trở lên được lựa chọn theo phương pháp ngẫu nhiên hệ thống tại 12 thôn thuộc 4 xã (Nga Điền, Nga Thái, Nga An, Nga Phú), chia đều thành nhóm can thiệp (400 người tại Nga Thái, Nga Điền) và nhóm chứng (400 người tại Nga An, Nga Phú).
• Cỡ mẫu điều tra trên cá: Thu thập 250 cá thể thuộc 5 loài cá nước ngọt phổ biến (cá mè, cá trắm, cá trôi, cá chép, cá rô phi, mỗi loài 50 con) từ 30 ao nuôi đại diện được chọn theo phương pháp ngẫu nhiên hệ thống tại 4 xã nghiên cứu.
• Cỡ mẫu định loại loài: Chọn 10 bệnh nhân có cường độ nhiễm trứng sán cao nhất để tẩy sán bằng Praziquantel và Magie sulfat, thu thập sán trưởng thành phục vụ định loại.
• Kỹ thuật phân tích và lý do lựa chọn:
  • Phương pháp Kato-Katz: Sử dụng lượng phân chuẩn 43,47 mg trên lam kính, nhân hệ số 23 để định lượng trứng sán trên một gam phân (EPG). Đây là tiêu chuẩn vàng của Tổ chức Y tế Thế giới, phù hợp cho các điều tra thực địa diện rộng nhờ chi phí hợp lý và độ tin cậy cao.
  • Kỹ thuật tiêu cơ cá bằng pepsin acid nhân tạo: Hòa tan cơ cá trong dung dịch chứa 5 gam pepsin và 7 ml HCl trên 1000 ml nước cất ở 37 độ C trong 6-12 giờ để giải phóng và đếm chính xác ấu trùng metacercaria dưới kính lúp.
  • Nhuộm Semichon acetic carmine và kỹ thuật PCR: Định loại hình thái học sán trưởng thành và phân tích đoạn gen ITS2, COI với mồi đặc hiệu để định danh chính xác tuyệt đối loài sán, khắc phục tình trạng nhầm lẫn hình thái giữa trứng sán lá gan nhỏ và sán lá ruột nhỏ.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

• Tỷ lệ và cường độ nhiễm sán trên người: Tỷ lệ nhiễm sán lá gan nhỏ tại 4 xã trước can thiệp dao động từ 16,8% đến 25,3%. Tỷ lệ nhiễm ở nam giới cao gấp 4 đến 6 lần so với nữ giới, tập trung cao nhất ở nhóm tuổi 30-49 tuổi (trên 20,7%). Cường độ nhiễm trung bình đạt từ 330 đến 381,64 trứng trên một gam phân, thuộc mức độ nhiễm nhẹ đến trung bình.
• Tỷ lệ nhiễm ấu trùng metacercaria trên cá: Tỷ lệ nhiễm ấu trùng trên các loài cá nước ngọt nuôi tại địa phương rất cao. Cá mè có tỷ lệ nhiễm ấu trùng cao nhất lên tới 88,9%, tiếp theo là cá trôi với 58,3%, và các loài cá khác như cá chép, cá trắm dao động từ 16,97% đến 40,74%. Cường độ nhiễm dao động từ vài chục đến hàng trăm ấu trùng trên một cá thể.
• Thành phần loài ký sinh: Định loại hình thái học và giải trình tự gen PCR xác định loài sán lá gan nhỏ lưu hành duy nhất là Clonorchis sinensis. Về sán lá ruột nhỏ, phát hiện sự có mặt của các loài thuộc họ Heterophyidae gồm Haplorchis pumilio, Haplorchis taichui và Stellantchasmus falcatus với độ tương đồng chuỗi nucleotide đạt từ 96,7% đến 100% so với dữ liệu tham chiếu quốc tế.
• Mối liên quan dịch tễ và hiệu quả can thiệp: Phân tích đơn biến và đa biến cho thấy thói quen ăn gỏi cá làm tăng nguy cơ nhiễm bệnh với OR = 1,22; thiếu kiến thức phòng bệnh làm tăng nguy cơ với OR = 5,4; và sử dụng nhà tiêu không hợp vệ sinh làm tăng nguy cơ với OR = 8,7. Mô hình can thiệp phối hợp điều trị Praziquantel liều 25mg/kg nhân 3 ngày kết hợp truyền thông giúp giảm tỷ lệ nhiễm sán 64,9%, giảm cường độ bài xuất trứng 94,7% và hạ tỷ lệ ăn gỏi cá từ 70,5% xuống còn 17,9% sau 18 tháng can thiệp.

Thảo luận kết quả

Thực trạng nhiễm sán lá truyền qua cá tại huyện Nga Sơn bắt nguồn trực tiếp từ chuỗi hành vi nguy cơ tồn tại nhiều thế hệ. Tỷ lệ ăn gỏi cá cao ở nam giới liên quan chặt chẽ đến tập quán ẩm thực trong các dịp giao lưu xã hội, giải thích vì sao tỷ lệ nhiễm ở nam giới luôn áp đảo nữ giới với tỷ số chênh lệch trên 4 lần. Tình trạng hơn 30% hộ gia đình sử dụng phân người tươi để nuôi cá tạo điều kiện duy trì mầm bệnh liên tục trong hệ sinh thái ao hồ địa phương, khiến tỷ lệ cá mè nhiễm ấu trùng đạt mức báo động 88,9%.

So sánh với các nghiên cứu khác tại miền Bắc, tỷ lệ nhiễm tại Nga Sơn tương đương với huyện Nghĩa Hưng, Nam Định (khoảng 34,3% đến 64,9%) và Ninh Bình (18,5% đến 29,6%), nhưng cao hơn rõ rệt so với các tỉnh ven biển miền Trung (nhiễm Opisthorchis viverrini từ 0,45% đến 13,16%). Kết quả nghiên cứu có thể được minh họa trực quan thông qua biểu đồ cột so sánh sự sụt giảm tỷ lệ nhiễm giữa nhóm can thiệp và nhóm chứng qua 4 mốc thời gian (21 ngày, 6 tháng, 12 tháng, 18 tháng), kết hợp bảng số liệu đa biến thể hiện các hệ số OR của các yếu tố nguy cơ hành vi. Điều này khẳng định nếu chỉ điều trị bằng thuốc đơn thuần mà không thay đổi tập quán ăn gỏi cá và xử lý phân người, nguy cơ tái nhiễm trong cộng đồng sau 12 tháng là không thể tránh khỏi.

Đề xuất và khuyến nghị

• Tăng cường truyền thông giáo dục sức khỏe thay đổi hành vi: Triển khai phát sóng định kỳ 2 lần mỗi tuần trên hệ thống loa truyền thanh tại 100% các thôn, xã về tác hại gây ung thư đường mật của sán lá gan nhỏ, mục tiêu giảm tỷ lệ người dân ăn gỏi cá xuống dưới 10% trong vòng 12 tháng tới, do Trạm Y tế xã chủ trì phối hợp với Hội Phụ nữ và Đoàn Thanh niên.
• Mở rộng tầm soát và điều trị hóa trị liệu định kỳ: Cung cấp thuốc Praziquantel miễn phí và tổ chức tẩy sán tập trung cho 100% đối tượng có kết quả xét nghiệm phân dương tính hoặc có tiền sử ăn gỏi cá thường xuyên, nhằm giảm tỷ lệ nhiễm sán lá trong toàn huyện xuống dưới 5% trong vòng 24 tháng, do Trung tâm Y tế huyện Nga Sơn chịu trách nhiệm chuyên môn.
• Kiểm soát triệt để nguồn phân thải và vệ sinh chuồng trại: Vận động 100% các hộ gia đình có ao nuôi cá xây dựng hố xí hợp vệ sinh tự hoại hoặc hai ngăn ủ phân đạt chuẩn, chấm dứt hoàn toàn tập quán dùng phân người tươi nuôi cá trong vòng 18 tháng, do Ủy ban nhân dân xã phối hợp cùng Phòng Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn huyện chỉ đạo thực hiện.
• Thiết lập hệ thống giám sát dịch tễ thú y và an toàn thực phẩm: Định kỳ 6 tháng một lần thực hiện xét nghiệm ấu trùng metacercaria trên các mẫu cá nước ngọt tại các chợ đầu mối và vùng nuôi thủy sản tập trung, do Chi cục Thú y tỉnh Thanh Hóa phối hợp với Viện Sốt rét - Ký sinh trùng - Côn trùng Trung ương triển khai.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

• Cán bộ y tế dự phòng và y tế công cộng tuyến cơ sở: Cung cấp bằng chứng thực tiễn và mô hình can thiệp cộng đồng hiệu quả để triển khai các chương trình phòng chống bệnh giun sán truyền qua thức ăn tại các địa bàn nông thôn ven biển.
• Các nhà nghiên cứu và giảng viên chuyên ngành ký sinh trùng học: Tài liệu tham khảo giá trị về quy trình chuẩn tích hợp giữa phương pháp xét nghiệm truyền thống Kato-Katz, kỹ thuật tiêu cơ cá pepsin và ứng dụng chỉ thị gen PCR (ITS2, COI) trong phân loại học giun sán.
• Cơ quan quản lý môi trường và nuôi trồng thủy sản: Cung cấp cơ sở khoa học giúp hoạch định chính sách quản lý nguồn nước ao nuôi, loại bỏ tập quán sử dụng phân tươi và kiểm soát an toàn sinh học trong chuỗi cung ứng thực phẩm tươi sống.
• Sinh viên, học viên cao học khối ngành khoa học sức khỏe: Nguồn tài liệu học thuật mẫu mực về thiết kế nghiên cứu dịch tễ học cắt ngang kết hợp can thiệp có đối chứng, cách xử lý số liệu thống kê y sinh và đánh giá hiệu quả chương trình can thiệp sức khỏe.

Câu hỏi thường gặp

• Nhiễm sán lá gan nhỏ và sán lá ruột nhỏ gây ra những tác hại nguy hiểm nào đối với sức khỏe? Nhiễm sán kéo dài dẫn đến tổn thương viêm đường mật mạn tính, tắc mật cơ học, xơ hóa nhu mô gan và viêm tụy. Nguy hiểm nhất, Clonorchis sinensis đã được Tổ chức Y tế Thế giới xếp vào nhóm tác nhân sinh học hàng đầu gây ung thư biểu mô đường mật. Đối với sán lá ruột nhỏ, sán bám sâu vào niêm mạc ruột non gây viêm ruột, tiêu chảy kéo dài và suy dinh dưỡng.

• Tại sao kỹ thuật Kato-Katz được coi là tiêu chuẩn vàng trong điều tra sán lá tại cộng đồng? Kỹ thuật Kato-Katz sử dụng lượng phân chuẩn 43,47 mg giúp định lượng chính xác số lượng trứng sán trên một gam phân, cho phép đánh giá đồng thời cả tỷ lệ nhiễm và mức độ nặng nhẹ của cường độ nhiễm. Phương pháp này có độ nhạy cao trong các vùng dịch tễ, chi phí hóa chất rẻ, thao tác đơn giản và rất thuận tiện để xét nghiệm hàng loạt cho hàng trăm người tại thực địa.

• Ăn gỏi cá kèm chanh, mù tạt, ớt cay hoặc uống rượu mạnh có diệt được ấu trùng sán lá không? Các loại gia vị chua cay, cồn hoặc mù tạt hoàn toàn không thể tiêu diệt được ấu trùng nang metacercaria trong thịt cá. Nang ấu trùng có cấu trúc vỏ kép rất vững chắc, chỉ bị bất hoạt và tiêu diệt hoàn toàn khi cá được nấu chín kỹ ở nhiệt độ sôi 100 độ C trong thời gian thích hợp. Ăn gỏi cá dưới mọi hình thức đều đối mặt với nguy cơ nhiễm bệnh trực tiếp.

• Vì sao cần ứng dụng phương pháp sinh học phân tử PCR bên cạnh xét nghiệm kính hiển vi? Trứng của sán lá gan nhỏ và các loài sán lá ruột nhỏ họ Heterophyidae có kích thước rất nhỏ và hình dạng vỏ ngoài tương tự nhau, rất dễ gây chẩn đoán nhầm dưới kính hiển vi quang học. Kỹ thuật PCR sử dụng các đoạn mồi đặc hiệu khuếch đại gen ITS2 và COI giúp phân biệt chính xác tuyệt đối từng loài ở cấp độ phân tử, phục vụ hiệu quả cho dịch tễ học phân tử.

• Giải pháp nào mang tính quyết định để phòng ngừa bệnh sán lá truyền qua cá một cách bền vững? Giải pháp then chốt mang tính bền vững là thay đổi triệt để hành vi vệ sinh ăn uống của người dân, tuyệt đối không ăn gỏi cá hoặc các món cá chưa nấu chín. Song song đó, phải quản lý chặt chẽ nguồn phân thải, xóa bỏ thói quen dùng phân tươi nuôi cá để triệt tiêu hoàn toàn nguồn lây mầm bệnh ra môi trường ngoại cảnh.

Kết luận

• Xác lập toàn diện thực trạng dịch tễ nhiễm sán lá truyền qua cá tại Nga Sơn với tỷ lệ nhiễm trên người từ 16,8% đến 25,3% và tỷ lệ cá mè nhiễm ấu trùng lên tới 88,9%.
• Chứng minh mối liên quan chặt chẽ giữa nguy cơ nhiễm bệnh với tập quán ăn gỏi cá (OR = 1,22), sử dụng nhà tiêu không hợp vệ sinh (OR = 8,7) và thiếu hụt kiến thức phòng bệnh (OR = 5,4).
• Ứng dụng thành công kỹ thuật hình thái học và sinh học phân tử PCR xác định chính xác sự lưu hành của sán lá gan nhỏ Clonorchis sinensis cùng các loài sán lá ruột nhỏ họ Heterophyidae.
• Khẳng định mô hình phối hợp hóa trị liệu Praziquantel và truyền thông sức khỏe đem lại hiệu quả cao, giúp hạ tỷ lệ nhiễm sán trên 64,9% và giảm tỷ lệ ăn gỏi cá trên 74,6%.
• Cung cấp cơ sở khoa học thực tiễn vững chắc phục vụ công tác hoạch định chính sách phòng chống bệnh ký sinh trùng lây truyền qua thực phẩm cấp quốc gia.

Trong giai đoạn tiếp theo, các địa phương cần duy trì giám sát dịch tễ định kỳ 6 tháng một lần và nhân rộng mô hình can thiệp đồng bộ ra toàn bộ 27 xã của huyện Nga Sơn. Mỗi người dân cần chủ động từ bỏ tập quán ăn gỏi cá sống, thực hiện nghiêm túc nguyên tắc ăn chín uống sôi và giữ gìn vệ sinh môi trường để bảo vệ sức khỏe bản thân và cộng đồng.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Thông tin chung về bệnh sán lá truyền qua cá Các bệnh sán lá truyền qua cá bao gồm sán lá gan nhỏ và sán lá ruột nhỏ. Trên thế giới có 76 loài sán lá truyền qua cá, trong đó có 7 loài sán lá gan nhỏ thuộc họ Opisthorchiidae và 69 loài sán lá ruột nhỏ [8]. Tại Việt Nam, sán lá truyền qua cá mới chỉ xác định có ít nhất 24 tỉnh có lưu hành bệnh sán lá gan nhỏ.

Còn bệnh sán lá ruột nhỏ chưa có nhiều tài liệu thông báo về bệnh này ở các tỉnh trong cả nước, có thể trứng sán lá ruột nhỏ rất giống trứng sán lá gan nhỏ. Mặc khác chu kỳ lây truyền bệnh sán lá ruột nhỏ hoàn toàn giống sán lá gan nhỏ. Vì vậy có thể vẫn dễ nhầm lẫn giữa 2 loại sán lá này [8]. Qua báo cáo của tác giả Phan VT và cộng sự (2010), hiện nay ẩm thực ăn gỏi cá có có xu hướng lan rộng ra nhiều vùng, miền trong toàn Quốc và cả một số Quốc gia trên Thế giới [9].

Trong khi thói quen dùng phân tươi nuôi cá hoặc phóng uế bừa bãi xuống ao hồ vẫn còn tồn tại ở nhiều địa phương trong cả nước. Vì vậy, tỷ lệ nhiễm sán lá vẫn còn cao và phát triển rộng hơn ở một số vùng có tập quán ăn gỏi cá nước ngọt này. - Loài sán lá gan nhỏ chủ yếu trên Thế giới + Thuộc ngành (Phylum) sán dẹt (Platyhelminthes) + Lớp (Class) sán lá (Trematoda) + Bộ (Order): Prosostomata + Họ (Family): Opisthorchiidae + Giống (Genus): Clonorchis có loài (Species) Clonorchis sinensis + Giống (Genus): Opisthorchis có loài (Species) Opisthorchis viverrini và loài Opisthorchis felineus LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 4 Sán lá gan gây bệnh ở người gồm 12 loài thuộc 3 họ sán lá ký sinh ở ống mật và túi mật của gan, bất thường ký sinh ở ống tụy [6]: - SLGN thuộc họ Opisthorchiidae, gồm 7 loài: Clonorchis sinensis, Opisthorchis viverrini, O. felineus, Amphimerus norverca, Amphimerus pseudofelineus, Metorchis conjunctus và Pseudamphistomum trancatum.

- Họ Dicrocoeliidae gồm 3 loài: Dicrocoelium dendriticum, Dicrocoelium hospes và Eurytrema pancreaticum. - Họ Fasciolidae gồm 2 loài: Fasciola hepatica và Fasciola gigantica. Trên thế giới chủ yếu ký sinh ở người có loài: Clonorchis sinensis, Opisthorchis viverrini, O. felineus truyền qua cá thuộc họ Opisthorchiidae và Dicrocoelium dendriticum thuộc họ Dicrocoeliidae, loài này truyền qua kiến nên chúng tôi không đề cặp đến trong luận án này [6].

Ở Việt Nam đã xác định sự có mặt của 2 loài sán lá gan nhỏ truyền qua cá, đó là: Clonorchis sinensis có ở miền Bắc, Opisthorchis viverrini ở miền Nam và miền Trung thuộc họ Opisthorchiidae [6]. - Loài sán lá ruột nhỏ Trên Thế giới có khoảng hơn 69 loài sán lá ruột nhỏ được biết là ký sinh ở người. Trong đó có 31 loài thuộc họ Heterophyidae, 21 loài thuộc họ Echinostomatidae, 5 loài thuộc họ Leicithodendriidae, 4 loài thuộc họ Plagiorchiidae. Họ Diplostomidae, Nanophyetidae và Paramphistomatidae mỗi họ có 2 loài.

Còn họ Gastrodiscidae, Gymnophallidae, Microphllidae và Strigeidae mỗi họ có 1 loài [10]. Tại Việt Nam, từ năm 2004 đến năm 2006, với phương pháp xét nghiệm Kato-katz và lắng cặn trong cộng đồng đã xác định bệnh sán lá ruột nhỏ lưu hành ít nhất 18 tỉnh trong cả nước. Tỷ lệ tăng theo nhóm tuổi, nam nhiễm cao hơn nữ. Trong thời gian này đã phát hiện 8 loài sán lá ruột nhỏ bao gồm: Haplorchis taichui, H.

yokogawai, Stellantchasmus falcatus, Centrocestus LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 5 formosanus, Procerovum varium thuộc họ Heterophyidae và Echinochasmus japonicus và Echinostoma revolutum thuộc họ Echinostomatidae. Trong đó thường gặp nhất là loài Haplorchis taichui và H. pumilio thuộc họ Heterophyidae đã phát hiện ít nhất ở 9 tỉnh của Việt Nam [3],[4],[11]. Lịch sử nghiên cứu về sán lá truyền qua cá 1.

Lịch sử nghiên cứu sán lá Clonorchis sinensis - Bệnh sán lá gan nhỏ (SLGN) đã được biết đến khá lâu, ít nhất hàng ngàn năm trước đây. Loài Clonorchis sinensis tồn tại ở Trung Quốc cách đây hơn 100 năm, lần đầu tiên vào năm 1875 được Meconell tìm thấy SLGN trong tử thi người Hoa ở Calcuta Ấn Độ, được Cobbold đặt tên là Distoma sinense. Năm 1907, Loss và Kobayashi dựa vào hình thái học của loài sán này thống nhất lấy tên là Clorochis sinensis. Trong tiếng La Tinh Clonos có nghĩa là phân nhánh, còn Orchis có nghĩa là tinh hoàn, Sinensis có nghĩa là Trung Quốc [6].

- Đến năm 1910, Kobayashi xác định được vật chủ trung gian thứ hai của Clonorchis sinensis là họ cá chép Cyprinidae [6]. - Đến năm 1918, Muto xác định được vật chủ trung gian thứ nhất của Clonorchis sinensis là ốc nước ngọt [6]. Bệnh phân bố ở phía Đông Châu Á từ Việt Nam đến Nhật Bản, gồm : Nhật Bản, Hàn Quốc, Trung Quốc, Đài Loan và Bắc Việt Nam. - Tại Việt Nam, C.

sinensis được Grall phát hiện và thông báo ca sán đầu tiên vào năm 1887 ở miền Bắc. sinensis trên một công dân Pháp ở Việt Nam. Tại Sài Gòn đã thông báo có 291 người nhiễm C. sinensis, nhưng chủ yếu những người này có nguồn gốc từ miền Bắc di cư vào Nam.

Đến năm 1965, Đặng Văn Ngữ và Đỗ Dương Thái phát hiện một trường hợp nhiễm C. sinensis phối hợp với O. felineus ở Việt Nam [6]. LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 6 - Từ năm 1976 – 2002, Viện Sốt rét- Ký sinh trùng và Côn trùng Trung ương đã xác định bệnh do loài C.

sinensis lưu hành chủ yếu ở miền Bắc. Đã có ít nhất ở 12 tỉnh thành nhiễm bệnh, tỷ lệ nhiễm trung bình là 19% (Kiều Tùng Lâm và cộng sự, 1992). Có địa phương nhiễm tới 37% như tỉnh Nam Định, có nơi bệnh phân bố trên toàn tỉnh như tỉnh Hòa Bình (Nguyễn Văn Đề và cộng sự, 1996, 1998, 2002, 2003) [6]. Lịch sử phát hiện bệnh Opisthorchis viverrini - Loài Opisthorchis viverrini được phát hiện ở các nước Châu Á, Đông Nam Á vào năm 1984, như: Trung Quốc, Thái Lan, Lào, Malaysia, Việt Nam, Campuchia.

Đặc biệt ở Thái Lan, qua điều tra 60 làng năm 1994 trong 7 tỉnh Đông Bắc Thái Lan có tỷ lệ nhiễm O. - Tại Việt Nam: Năm 2008, Nguyễn Văn Chương và cộng sự đã điều tra phát hiện loài Opisthorchis viverrini tại 2 tỉnh: Phú Yên và Bình Định, với tỷ lệ nhiễm từ 3,92% - 7,67% [12]. Lịch sử nghiên cứu sán lá ruột nhỏ - Tình hình nghiên cứu trên thế giới Sán lá ruột nhỏ ký sinh ở người được thông báo tại Nhật Bản, Trung Quốc, Đài Loan, Philippines, Indonesia, Hàn Quốc, Thái Lan, Lào, Bangladesh, Ai Cập, Sudan, Iran, Thổ Nhĩ Kỳ, Tunisia, Siberia, Israel, Tây Ban Nha, Brazil, Mỹ, Greenland…[3]. - Tình hình nghiên cứu sán lá ruột nhỏ ở Việt Nam Theo thông báo của Nguyễn Văn Đề, từ năm 2004 - 2006, đã xác định sán lá ruột nhỏ lưu hành ít nhất tại 18 tỉnh, gồm: Yên Bái, Phú Thọ, Điện Biên, Lào Cai, Bắc Kạn, Quảng Ninh, Bắc Giang, Hà Nội, Hà Tây (cũ), Nam Định, Ninh Bình, Thanh Hoá, Hải Phòng, Thái Bình, Nghệ An, Thừa Thiên Huế, Lâm Đồng và An Giang [3].

LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Một số đặc điểm dịch tễ về bệnh sán lá truyền qua cá 1. Đặc điểm dịch tễ của sán lá gan nhỏ [3] - Nguồn bệnh là các động vật nuôi như: chó, mèo, lợn, chuột cống và con người nhiễm bệnh thải trứng ra ngoài môi trường nước. - Đường lây truyền là do ăn cá chưa nấu chín dưới các hình thức như: gỏi cá, lẩu cá, cá nướng, cá hấp, cá om dưa.

Vật chủ trung gian thứ nhất là ốc Bithynia mang cercaria, vật chủ trung gian thứ 2 là các loài cá nước ngọt (mè, trôi, chép, trắm, diếc, rôphi) mang metacercaria. - Khối cảm thụ là các động vật cũng như nguồn bệnh. - Phân bố: Ở các vùng có tập quán ăn gỏi cá hay cá nước ngọt chưa nấu chín có chứa ấu trùng, chủ yếu là một số Quốc gia Châu Âu, Châu Á, đặc biệt là khu vực Đông Nam Á. Đặc điểm dịch tễ sán lá ruột nhỏ [3] Chu kỳ tương tự như với sán lá gan nhỏ, bệnh sán lá ruột nhỏ phụ thuộc tập quán ăn gỏi cá.

Do vậy, vùng dịch tễ sán lá gan nhỏ cũng là vùng dịch tễ sán lá ruột nhỏ và mức độ nhiễm cũng song song với nhau. Cá bị ô nhiễm bởi ấu trùng sán lá ruột nhỏ thường cao hơn nhiều so với sán lá gan nhỏ. Vật chủ dự trữ mầm bệnh (reservoir) giống như với sán lá gan nhỏ, ngoài ra còn có nhiều động vật khác như: Gia cầm, chim tự nhiên là vật chủ của sán lá ruột nhỏ. nên sự phân bố của sán lá ruột nhỏ rất rộng lớn.

Vật chủ trung gian thứ nhất (First intermediate host) là ốc, còn gọi là vật chủ phụ, có hai loại ốc là: P. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Tình hình nghiên cứu ngoài nước, trong nước bệnh sán lá truyền qua cá 1. Tình hình nghiên cứu ngoài nước 1.

Loài sán lá gan nhỏ C. sinensis - Nghiên cứu đặc điểm sinh học Khi nghiên cứu về đặc điểm hình thái loài Clonorchis sinensis, tác giả Chenghua Shen và cộng sự (2007) đã thu thập loài sán Clonorchis sinensis trưởng thành ở người sau khi điều trị bằng praziquantel cho người dân ở Sancheong-gun, Gyeongsangnam-do, Hàn Quốc. Trong 8 người được đãi phân sau tẩy sán, có 5 người thu được sán trưởng thành. Kích thước sán đo được là: 15-20 mm x 2-3 mm, thân sán có mầu đỏ nâu hoặc mầu trắng.

Như vậy là về mặt hình thái qua mô tả thì loài sán lá gan nhỏ C. sinensis ở Hàn Quốc cũng tương tự như ở Việt Nam [13]. Hấp khẩu miệng 2. Hấp khẩu bụng 3.

Lỗ sinh dục 4.Tinh hoàn Hình 1. Hình thể, cấu tạo sán lá gan nhỏ trưởng thành Clonorchis sinensis (Ảnh chụp tiêu bản của Nguyễn Văn Đề, Đại học Y Hà Nội, 2012, tỷ lệ con sán thật bằng khoảng 1/20) Năm 2004, Byung Ihn Choi và cộng sự nghiên cứu về vòng đời và vật chủ trung gian của loài C. sinensis, tiếp tục chứng minh rằng: Vật chủ chính của loài sán này là người, chó mèo, lợn, chuột cống, vật chủ trung gian thứ nhất là ốc Bithynia, vật chủ trung gian thứ 2 là cá nước ngọt thích hợp [14]. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.

Sơ đồ chu kỳ sán lá gan nhỏ CDC [3] (1) Sán trưởng thành ký sinh ở đường mật, sán đẻ trứng, trứng theo phân ra ngoại cảnh. (2) Nếu rơi xuống môi trường nước được ốc nuốt rồi nở ra ấu trùng lông trong ốc rồi phát triển thành ấu trùng đuôi. (3) Ấu trùng đuôi dời ốc bơi tự do trong nước. (5) Người (hoặc động vật) ăn phải cá có ấu trùng nang chưa được nấu chín.