LỜI MỞ ĐẦU 1. Ý nghĩa và tính cấp thiết của nghiên cứu: Nhượng quyền thương mại xuất hiện tại Thành phố Hồ Chí Minh, trung tâm kinh tế lớn nhất Việt Nam chưa đầy 20 năm nhưng hình thức kinh doanh này phát triển rất nhanh không những Bên phía Việt Nam nhận NQTM những thương hiệu và phong cách kinh doanh nổi tiếng thế giới như: Kentucky Fried Chicken (KFC), Dilmahs, bánh McDonald’s, Gloria Jean’s Coffee International Pty,… mà phía Việt Nam còn là Bên nhượng quyền TM trong và ngoài nước như Cà phê Trung Nguyên, Phở 24,… Theo công bố của Bộ công thương đến thời điểm tháng 1 năm 2015 có khoảng gần 130 doanh nghiệp trong và ngoài nước đăng ký kinh doanh NQTM; các doanh nghiệp không những chỉ kinh doanh NQTM thức ăn, đồ uống mà kinh doanh lan sang cả các lĩnh vực giáo dục đào tạo, xây dựng, dịch vụ hàng không giá rẻ, quản lý khách sạn,… Trong tương lai gần, hình thức kinh doanh này sẽ vẫn phát triển mạnh, mang tính bùng phát nếu có môi trường kinh doanh thuận lợi vì trong cùng thời gian qua Việt Nam chính thức mới có khoảng gần 130 thương vụ NQTM được đăng ký, nhưng tại Philippines là 400 và Indonesia là 1.200 thương vụ Franchise. Hiện tại, hình thức kinh doanh NQTM ở Việt Nam đang gặp những tồn tại và khó khăn sau: hệ thống pháp lý chưa đầy đủ, còn có những lỗ hổng và mâu thuẫn giữa các văn bản pháp lý điều chỉnh hoạt động kinh doanh NQTM, đã và đang gây trở ngại cho quản lý Nhà nước lẫn hoạt động kinh doanh nhượng quyền thương mại của các doanh nghiệp trong và ngoài nước; các doanh nghiệp NQTM phát triển hoạt động kinh doanh thiếu bền vững vì chưa hiểu rõ bản chất của hình thức kinh doanh này. Thành phố Hồ Chí Minh là trung tâm thương mại lớn nhất nước, nơi đây chiếm gần 2/3 tổng số lượng các hoạt động NQTM của Việt Nam, cho nên nhóm nghiên cứu của trường ĐH Kinh tế TP.HCM nghiên cứu đề tài: “Hoạt động nhượng quyền thương mại (franchise) trên địa bàn Thành phố Hồ Chí Minh - Thực trạng và giải pháp thúc đẩy phát triển” là việc làm mang tính thiết thực và cấp bách cao, hỗ trợ UBND TP, Sở Công thương có cơ sở khoa học chỉ đạo tốt hoạt động nhượng quyền TM trong tương lai đối với một thành phố có quy mô thị trường lớn nhất nước.
Chúng tôi là những Nhà nghiên cứu và giảng dạy 1 thương mại trên địa bàn thành phố trên 30 năm nay, hưởng ứng định hướng nghiên cứu đề tài của Sở Khoa học và Công nghệ TP.HCM trong năm 2013 bằng cách lập ra đề cương nghiên cứu này để tham gia nghiên cứu sâu về lý thuyết cũng như thực trạng hoạt động kinh doanh Franchise trên địa bàn thành phố và đề xuất các giải pháp nâng cao hiệu quả quản lý Nhà nước, hoàn hiện khung pháp lý quản lý hoạt động lẫn nâng cao hiệu quả kinh doanh nhượng quyền thương mại trên góc độ phía Việt Nam vừa là Bên nhận quyền lẫn Bên nhượng quyền thương mại. Mục tiêu nghiên cứu: Công trình nghiên cứu sẽ thực hiện đúng các mục tiêu nghiên cứu mà Hội đồng khoa học Sở đã phê duyệt như sau: 2. Mục tiêu lý luận: - Làm rõ bản chất và đặc điểm kinh doanh Franchise (trong đó phân biệt rõ nhượng quyền thương mại với hình thức chuyển giao công nghệ, Licencing). - Nghiên cứu xu hướng phát triển nhượng quyền thương mại để xây dựng định hướng thúc đẩy phát triển hình thức kinh doanh này ở Việt Nam nói chung và Thành phố Hồ Chí Minh nói riêng.
- Nghiên cứu kinh nghiệm của các nước trong xây dựng hệ thống pháp lý cho kinh doanh Franchise và kinh nghiệm quản lý Nhà nước đối với hình thức kinh doanh này. Đồng thời nghiên cứu kinh nghiệm phát triển kinh doanh hình thức Franchise và rút ra các bài học cho các doanh nghiệp hoạt động trên địa bàn Thành phố. Mục tiêu thực tiễn: - Phân tích thực trạng kinh doanh nhượng quyền thương mại (Franchise) trên địa bàn Thành phố Hồ Chí Minh: Đánh giá hoạt động nhượng quyền thương mại trên địa bàn Thành phố hiện nay: Thực trạng về tốc độ phát triển, thực trạng về hình thức nhượng quyền thương mại, thực trạng các thành phần kinh tế tham gia vào quá trình nhượng quyền thương mại. Đồng thời, rút ra những thành công trong phát triển, nêu những hạn chế yếu kém của hình thức 2 kinh doanh này trong quá trình phát triển, nghiên cứu các nhân tố tác động,.
Nghiên cứu thực trạng môi trường pháp lý kinh doanh Franchise tại VN: nêu bật được các hạn chế của cơ chế pháp lý tác động không thuận lợi đến phát triển kinh doanh Franchise tại VN. Nghiên cứu thực trạng quản lý Nhà nước đối với hình thức kinh doanh nhượng quyền thương mại trên địa bàn Thành phố Hồ Chí Minh hiện nay để chỉ ra những mặt ưu điểm, những vấn đề bất hợp lý trong quản lý Franchise. - Đề xuất hệ thống các giải pháp: Đề xuất các giải pháp hoàn thiện môi trường pháp lý để hình thức kinh doanh Franchise phát triển bền vững. Đề xuất các giải pháp nâng cao hiệu quả quản lý Nhà nước trên địa bàn Thành phố Hồ Chí Minh đối với hình thức kinh doanh nhượng quyền thương mại.
Đề xuất các giải pháp thúc đẩy phát triển kinh doanh nhượng quyền thương mại khi doanh nghiệp thành phố là Bên nhận quyền chuyển nhượng và khi doanh nghiệp thành phố là Bên nhượng quyền thương mại. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu: 3. Đối tượng nghiên cứu: Hoạt động nhượng quyền thương mại. Phạm vi nghiên cứu: Tập trung nghiên cứu hoạt động nhượng quyền thương mại diễn ra trên địa bàn Thành phố Hồ Chí Minh.
Tổng quan nghiên cứu và sự đóng góp của công trình khoa học: 4. Hiện trạng các công trình nghiên cứu liên quan đến đề tài: a. Các công trình nước ngoài: 1. Philip Mark Abell, luận án Tiến sĩ Luật: “The Regulation of Franchising in the European Union” PhD Queen Mary, University of London, năm 2011.
“Quy chế nhượng quyền thương mại trong Liên minh châu Âu” của ông Mark đã nghiên cứu đến 7 năm hệ thống luật của liên minh châu Âu về nhượng 3 quyền thương mại của 27 nước thành viên, ông cũng nêu rõ những lỗ hổng của hệ thống pháp lý khiến sự phát triển Franchise khu vực này bị nhiều hạn chế: chưa có tính thống nhất cơ chế giữa các nước thành viên khiến sự phát triển Franchise gặp khó khăn, ông cũng chỉ ra sự mâu thuẫn giữa luật về nhượng quyền thương mại với luật kinh doanh và luật cạnh tranh khiến quản lý Nhà nước lĩnh vực kinh doanh nhượng quyền thương mại. Trong luận án, ông cũng nêu rõ cần đưa ra cơ chế quản lý hành vi lừa đảo trong kinh doanh Franchise. Nội dung luận văn được đánh giá cao: Các luật sư hàng đầu của Mỹ nhượng quyền thương mại và Chủ tịch Ủy ban Nhượng quyền thương mại của Hiệp hội Luật sư Quốc tế - John Baer nêu lên rằng luận án của Abell là “Một tác phẩm hoành tráng và toàn diện", luận án là công trình nghiên cứu không những mang tính khoa học và thực tiễn cao, nó hữu ích với các nhà nghiên cứu về quản lý và kinh doanh Franchise. Riikka Lavonen: “Franchising as a potential growth stratege for a small enterprise” Bachelor’s Thesis, Business Management, Decemeber 2010 Trường ĐH Mikkkelin Ammatikorkeakoulu.
Trong luận văn đề cập tới hình thức nhượng quyền thương mại có vai trò chiến lược đối với sự phát triển các doanh nghiệp có quy mô nhỏ. Trong luận văn cũng nêu rõ các nhân tố tác động đến tính hiệu quả kinh doanh Franchise, đề cập Nhà nước cần góp phần tạo môi trường thuận lợi, minh bạch cho hoạt động kinh doanh Franchise, nêu những rủi ro mà các doanh nghiệp Franchise khi chuyển nhượng hoặc nhận chuyển nhượng có thể gặp phải và các biện pháp phòng ngừa. Spencer, Elizabeth, Crawford: “Potential Enhancements for Business Performance through Franchising: The Case of Coffee in Vietnam” (2011) 7 (1) Asian Business Lawyer tr. Trong bài báo đăng trên tạp chí Nhà luật sư thương mại Châu Á, tác giả Spencer đến từ nước Úc đã đề cập đến hình thức nhượng quyền thương mại và cách thức để nâng cao hiệu quả kinh doanh Franchise - trường hợp kinh doanh cà phê ở Việt Nam.
Trong 25 trang viết trên tạp chí, Bà Spencer đã khái quát tình hình phát triển hình thức kinh doanh Franchise tại Việt Nam, trong đó phân tích kỹ hình thức kinh doanh Franchise mặt hàng Cà phê trên thị trường nội địa Việt Nam, cũng như công ty Trung Nguyên đã bắt đầu thực hiện nhượng quyền thương mại ra nước ngoài. Nhà khoa học Spenser Crawford cũng đã 4 phân tích hạn chế của môi trường kinh doanh Franchise tại Việt Nam và đề xuất một số kiến nghị hoàn thiện hoạt động quản lý kinh doanh Franchise ở giác độ vĩ mô lẫn vi mô. Dr Spencer, Elizabeth, Crawford: “Relationship Laws for Franchising: A Global Survey”, in the proceedings of the 24th Annual International Society of Franchising Conference, Sydney, Australia, June 2010 (abstract available at http://www.edu/ExecEd/ISOF/ISoFPapers. Bài tham luận về mối quan hệ pháp lý hình thức kinh doanh Franchise: Khảo sát toàn cầu của tiến sĩ Spenser Crawford được đọc tại Hội thảo hàng năm lần thứ 24 của Hiệp hội nhượng quyền thương mại quốc tế diễn ra tại Sydney, Úc tháng 6/2010.
Trong bài tham luận của mình, Bà đã chỉ ra mức độ hoàn thiện của hệ thống pháp lý có liên quan đến quản lý và kinh doanh Franchise trên toàn cầu ở các nước công nghiệp như Hoa Kỳ, EU và Úc cũng như các nước đang phát triển, trong đó có Việt Nam. Spencer, Elizabeth Crawford được coi là chuyên gia Quốc tế có nhiều công trình và bài tham luận nhất nghiên cứu về hình thức kinh doanh Franchise tại Việt Nam, các bài tham luận đáng chú ý của Bà về kinh doanh nhượng quyền thương mại tại Việt Nam là: - Dr. Spencer, Elizabeth, Crawford “Delivering educational programs in the 21st century: is franchising the answer? Paper presented at the Bond University Faculty of Law Centre for Commercial Law Teaching and Learning Roundtable, Hanoi, Vietnam, February 2011. - Spencer, Elizabeth, Crawford “Franchising for better branding and marketing” Paper presented at the Third Annual Vietnam Conference on Corporate Governance of the Bond University Faculty of Law Centre for Commercial Law, Ho Chi Minh City and Hanoi, Vietnam, February 2011.
- Spencer, Elizabeth, Crawford “Modelling the governance of franchising” Paper presented at the Third Annual Vietnam Conference on Corporate Governance of the Bond University Faculty of Law Centre for Commercial Law, Ho Chi Minh City and Hanoi, Vietnam, February 2011. 5 - Spencer, Elizabeth, Crawford “Does India Need Franchise Specific Regulation?”, Paper presented at 2010 LawAsia Conference, New Delhi, November 2010. - Spencer, Elizabeth “Franchising & Governance: Competition and Cooperation”, Paper presented at 2009 LawAsia Conference, Ho Chi Minh City, November 2009.