CHƯƠNG I LỊCH SỬ NGHIÊN CỨU CHÍNH SÁCH PHÁP LUẬT I. NGHIÊN CỨU CHÍNH SÁCH PHÁP LUẬT TRONG THẾ KỶ XIX Nghiên cứu lịch sử hình thành và phát triển của chính trị học, chính sách học cho thấy chính sách pháp luật là một loại chính sách công, có mối liên hệ chặt chẽ với chính trị học. Chính sách pháp luật được nghiên cứu với tư cách một loại chính sách công. Vấn đề cơ sở pháp luật của chính sách đã được đề cập từ thời Hy Lạp cổ đại.
Đây là nền móng tư tưởng ban đầu của chính sách pháp luật. Tuy nhiên, học thuyết về việc làm thế nào để sự phát triển pháp luật trong xã hội có được tính hệ thống, tính nhất quán và tính được lập luận khoa học chỉ được đặt ra và được giải quyết trong thế kỷ XIX. Vào giai đoạn đầu, định hướng nghiên cứu chính sách được hình thành trong luật học với tên gọi là “chính sách pháp luật” hướng đến việc phê phán pháp luật hiện hành, cũng như đến việc tìm kiếm các phương thức làm tối ưu hóa sự điều chỉnh pháp luật hiện hành. Đến cuối thế kỷ XIX, chính sách pháp luật đã được nhận thức là một môn khoa học chuyên biệt.
10 CHÍNH SÁCH PHÁP LUẬT - NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN. Khi nghiên cứu quá trình hình thành và phát triển của chính sách pháp luật, các nhà nghiên cứu chính sách pháp luật cho rằng, có thể coi công trình “Giáo trình chính sách hiến pháp” (1816-1820) của B. Konstan là một trong những công trình đầu tiên nghiên cứu định hướng đó1. Konstan đã sử dụng thuật ngữ “chính sách hiến pháp” và lập luận về sự cần thiết của việc phi tập trung hóa quyền lực nhà nước bằng cách phân chia quyền lực nhà nước, chỉ rõ rằng, việc phân chia quyền lực đó có thể là sự bảo đảm để chống lại sự chuyên quyền của các nhà chính trị, là một trong những điều kiện bảo đảm cho sự phát triển tiến bộ của xã hội và của pháp luật2.
Luật học, khác với chính sách pháp luật, theo quan điểm của K. Vergbohm, là “nhận thức thuần túy lý luận của các khái niệm trừu tượng về pháp luật, giống như nó có, chứ không phải như nó cần phải có. Pháp luật, nó cần phải như thế nào, việc đánh giá và phê phán nó - đó là đối tượng không phải của luật học, mà là của chính sách pháp luật - loại chính sách không sử dụng phương pháp giáo điều, mà sử dụng phương pháp phê phán - phương pháp xác định các định hướng thay đổi trật tự pháp luật”3. Chính sách pháp luật, ngay từ đầu đã được nhận thức, được tư duy với tư cách là một môn học và môn khoa học.
Môn học đó không chỉ có những điểm khác biệt với lý luận pháp luật _____________ 1. Zatonskij: Chính sách pháp luật: Những cơ sở lý luận và thực tiễn: tổ hợp phương pháp giảng dạy, Mátxcơva, Prospekt, 2015, tr. Trích theo: A. Zatonskij: Chính sách pháp luật: Những cơ sở lý luận và thực tiễn: tổ hợp phương pháp giảng dạy, Sđd, tr.
Phần thứ nhất: NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG. 11 mà còn có những điểm khác biệt với giáo điều pháp luật. Đồng thời, theo quan điểm của G. Randbruh, đối tượng của khoa học giáo điều về pháp luật là trật tự pháp luật thực chứng, tức là pháp luật mang tính bắt buộc, có hiệu lực thực tế, còn đối tượng của chính sách pháp luật là pháp luật lý tưởng, đúng đắn, pháp luật cần phải có, tức là các mục tiêu của pháp luật và các phương tiện để đạt được các mục tiêu đó1.
Học thuyết về chính sách pháp luật đã khiến các nhà luật học phương Tây thế kỷ XIX quan tâm đặc biệt. Ở một chừng mực nhất định, định hướng chính sách trong luật học được các nhà khoa học luật của Đức như R. Zdeni và các nhà khoa học khác nghiên cứu, mặc dù lúc đó thuật ngữ “chính sách pháp luật” không được sử dụng trong các công trình nghiên cứu của họ. Định hướng nghiên cứu này cũng được giới luật học nước Nga thế kỷ XIX triển khai nghiên cứu2.
Thật vậy, việc chỉ rõ và lập luận chính sách pháp luật là một môn khoa học chuyên biệt là đặc điểm đặc trưng của sách báo khoa học pháp lý vào thời gian này. Những nhà khoa học có công lao nghiên cứu môn khoa học chuyên biệt này ở giai đoạn nói trên là các nhà khoa học người Nga: S. Shershenevich và một nhà khoa học khác. Điều này cho thấy, tư tưởng về chính sách pháp luật _____________ 1.
Randbruh: Triết học pháp luật, Mátxcơva, 2004, tr. Trích theo: A. Zatonskij: Chính sách pháp luật: Những cơ sở lý luận và thực tiễn: tổ hợp phương pháp giảng dạy, Sđd, tr. 12 CHÍNH SÁCH PHÁP LUẬT - NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN.
không phải ngẫu nhiên và thoáng qua đối với khoa học pháp lý nước Nga, mà ngược lại, tư tưởng đó được chuyển tải một cách hữu cơ vào bên trong quan niệm chung của luật học do các nhà luật học nước Nga trước Cách mạng Tháng Mười phát triển, phù hợp với các quan điểm đang thống trị về cơ cấu, phương pháp luận và các chức năng xã hội của nó. Nói cách khác, cần phải coi chính sách pháp luật với tư cách là hệ quan điểm khoa học nguyên bản, đặc sắc, phản ánh một số mặt mang tính quy luật của sự hình thành và phát triển khoa học pháp lý nước Nga nói chung. Nhà hoạt động khoa học và chính trị người Nga S. Muromcev là một trong những người đầu tiên đặt ra vấn đề “khoa học về chính sách pháp luật”.
Trên cơ sở tập trung đáng kể đến việc phân tích và làm sáng tỏ các chức năng của pháp luật, ông không xây dựng khoa học “thuần túy” về chính sách pháp luật, mà xây dựng “khoa học ứng dụng về chính sách pháp luật” - khoa học có nhiệm vụ cải cách pháp luật đang tồn tại và xây dựng pháp luật mới. Theo ông, đối tượng của chính sách pháp luật là nghiên cứu điều cần phải có, điều cần phải vươn tới trong chế độ pháp luật và trong trật tự của xã hội1. Theo quan điểm của ông, chính sách pháp luật “xác định các mục tiêu và các biện pháp mà nhà làm luật dân sự và thẩm phán cần phải tuân thủ”2. Petrazdickij là người đầu tiên lập luận về sự cần thiết của việc xây dựng khoa học “chính sách pháp luật” trong các _____________ 1, 2.
Trích theo: A. Zatonskij: Chính sách pháp luật: Những cơ sở lý luận và thực tiễn: tổ hợp phương pháp giảng dạy, Sđd, tr. Phần thứ nhất: NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG. 13 chuyên khảo được xuất bản bằng tiếng Đức như: “Die Fruchtverteilung beim Wechsel der Nutzungsberechtigten.
Vom Standpunkt des positiven Rechts and der Gesetzgebung” (Beclin, 1892) và “Die Lehre vom Einkommen” (Beclin, 1893, tập 1; 1895, tập 2)1. Vào thời kỳ này khoa học xã hội Đức đang chuẩn bị một cách tích cực để thực hiện tư tưởng đổi mới, và do vậy Petrazdickij có điều kiện thuận lợi để thực nghiệm các quan điểm đổi mới đó. Petrazdickij, trong các tác phẩm nêu ở trên, đã lưu ý rằng: “mục tiêu cơ bản của các chuyên khảo viết bằng tiếng Đức của tôi - không phải ở việc giải quyết các vấn đề chuyên môn, mà ở việc chứng minh khả năng và sự cần thiết của việc xây dựng khoa học chính sách pháp luật và ở việc soạn thảo các tiền đề cơ bản và các phương pháp khoa học để giải quyết các vấn đề của chính sách lập pháp”2. Trong quan hệ nội dung, theo tư duy của L.
Petrazdickij, chính sách pháp luật là một khoa học bao gồm ba bộ phận: học thuyết về tư tưởng pháp luật (các mục tiêu của pháp luật); học thuyết về các phương tiện để đạt được các mục tiêu của pháp luật; học thuyết về các quy tắc tương ứng của tư duy, của phương pháp luận. Ông cho rằng, ba bộ phận đó cần phải có trong mọi chính sách. Từ quan điểm nội dung của mình, chính sách pháp luật, theo sự khẳng định của L. Petrazdickij, không phải là khoa học quốc gia hoặc khoa học tỉnh lẻ, mà là khoa học thống nhất của toàn bộ xã hội loài người văn minh.
Trích theo: A. Zatonskij: Chính sách pháp luật: Những cơ sở lý luận và thực tiễn: tổ hợp phương pháp giảng dạy, Sđd, tr. Rogova: Nhà khoa học lỗi lạc nhất trong lĩnh vực khoa học pháp lý và nhân văn nói chung, Mátxcơva, 2002, tr. 14 CHÍNH SÁCH PHÁP LUẬT - NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN.
về chính sách pháp luật được áp dụng như nhau khi xây dựng các đạo luật trong mọi đất nước1. Thực chất của những vấn đề về chính sách pháp luật, theo quan điểm của L. Petrazdickij, thể hiện ở “việc tiên đoán có cơ sở khoa học các hậu quả cần mong đợi trong trường hợp áp dụng các quy định pháp luật nhất định, cũng như ở việc soạn thảo các luận điểm để đưa chúng vào hệ thống pháp luật hiện hành bằng hoạt động lập pháp (hoặc bằng con đường khác, ví dụ, trong hoạt động quốc tế) dường như là nguyên nhân của những kết quả mong đợi nhất định”2. Từ đây cho thấy, “sứ mệnh của khoa học chính sách pháp luật tương lai thể hiện ở việc quản lý có ý thức của xã hội loài người theo chính định hướng mà ở đó lúc này việc quản lý được thực hiện bằng việc áp dụng mang tính kinh nghiệm - không có ý thức, và ở sự gia tăng và hoàn thiện tương ứng theo ánh sáng và tư tưởng vĩ đại của tương lai”3.
Khi nói về mối tương quan của pháp luật và chính sách pháp luật, L. Petrazdickij đặt ra câu hỏi định hướng để tự trả lời như sau: “pháp luật có cần phải hướng đến để đạt được tự do hoặc bình đẳng, hoặc hòa bình, hoặc các lợi ích tư tưởng khác hay không - việc giải quyết những vấn đề đó thuộc về khoa học ứng dụng - chính sách pháp luật”4, “khoa học hướng đến việc làm hoàn hảo hơn, đến việc giáo dục tâm hồn con người, đến điều lành tích cực”5. Trích theo: A. Zatonskij: Chính sách pháp luật: Những cơ sở lý luận và thực tiễn: tổ hợp phương pháp giảng dạy, Sđd, tr.
Petrazdickij: Nhập môn khoa học chính sách pháp luật (1896-1897), Lý luận và chính sách pháp luật, Tuyển tập, Mátxcơva, 2010, tr. Phần thứ nhất: NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG. 15 Chính sách pháp luật với tư cách là khoa học ứng dụng cũng được P. Sorokin, nhà xã hội học và nhà hoạt động chính trị người Mỹ gốc Nga, quan tâm nghiên cứu.