Chương 1: LICH SỬ VAN ĐỀ NGHIÊN CỨU I.NHỮNG NGHIÊN CỨU VE GIA ĐÌNH NÓI CHUNG. Những nghiên cứu về gia đình trên thế giới: Ngay từ thời xa xưa, rong khi tìm hiểu vé thế giới xung quanh và nỗ lực giải thích về nó, con người đã quan tâm đến gia đình. Ngay thời kỳ trước công nguyên đã có nhiều người quan tâm đến vấn dé gia đình. Trong các tác phẩm của các nhà tư tưởng cổ đại có thể thấy mầm mống của những lý thuyết về nguồn gốc của hôn nhân gia đình.
Một trong những ý tưởng đầu tiên về việc nghiên cứu tính chất của các mối quan hệ gia đình là Platon (428 - 348 TCN). Ông cho rằng: ngay từ thời xa xưa, khi mà chữ viết và luật lệ còn chưa có thì gia đình vẫn là gia đình phụ quyển. Gia đình mà người đàn ông làm phụ quyền, theo ông đó là tế bào cơ sở của xã hội. Xã hội và nhà nước là kết quả của sự liên kết của các gia đình.
Nhưng Ông cho rằng nhà nước lý tưởng là nhà nước trong đó có sự chung vợ, chung chồng, chung tài san. Còn Aristose (367 - 437), học trò của Platon lại phản đối dự án của Platon vẻ “nha nước lý tưởng” và phát triển quan điểm về “gia đình phụ quyển” như là tế bào nguyên sơ của xã hội. Các gia đình kết hợp với nhau tạo thành làng nhóm, nhiều làng nhóm kết hợp lại thành quốc gia.[45, Tr8} Còn ở phương Đông, Khổng Tử với chủ trương: “tu thân, tể gia, trị quốc. bình thiên hạ".
Theo Ong, quan hệ trong gia đình là trung tâm của mọi quan hệ xã hội. từ đó coi việc xây dựng các quan hệ gia đình là nền tảng để ổn định xã hội. Đến thời kỳ trung đại, những quan điểm về gia đình của các nhà tư tưởng lại khác. Đây là thời kỳ mà thuyết phụ hệ chiếm vị trí độc tôn vì nhiều nguyên nhân khác nhau.
Thứ nhấ? các nhà tư tưởng châu Âu thời kỳ bấy giờ chưa gặp phải hình thức khác ngoài hình thức gia đình được xây dựng trên cơ sở thống trị của người đàn -lS= ông. Thứ hai kinh Thánh cũng chỉ biết có một kiểu gia đình đó mà thôi. Thứ ba các nhà tư tưởng phong kiến rất tâm đắc diéu đó vì nó là phương tiện để xây dựng một chính quyển chuyên chế. Còn trong thời kỳ cận đại, quan niệm gia đình phụ quyển vẫn tiếp tục t6n tại.
Chẳng han Jang Jac Russo cho rằng gia đình là hình ảnh đầu tiên của xã hội chính tri, người cha là hình ảnh thủ lĩnh. vợ con là quần chúng nhân dân.[45, Tr9] Mãi đến những năm 20 — 30 của thế ky XX, các khoa học nghiên cứu về gia đình ra đời, đặc biệt là sự ra đời của ngành xã hội học gia đình. Các nhà nghiên cứu ngày càng chú ý đi sâu tìm hiểu vé gia đình trên cơ sở thực nghiệm. Các phương pháp áp dụng vào nghiên cứu gia đình ngày càng hoàn hảo hơn.
Chẳng hạn như phương pháp phỏng vấn, quan sát, khai thác và phân tích tư liệu. Các nghiên cứu thăm dò mang tính đại diện được lựa chọn một cách cẩn thận và ứng dụng ngày càng phổ biến. Trong những thập niên 30 nửa đầu thế kỷ XX những công trình nghiên cứu vé các quan hệ bên trong và tác động hỗ tương trong gia đình đã phát triển mạnh. Burgess đã coi gia đình như “sy thống nhất các dạng hoạt động và hợp tác của các cá nhân với nhau”, tác giả chú ý đến những quá trình tâm lý bên trong gia đình.
Ngoài ra còn có một số nhà nghiên cứu như: R. Goodel tiếp cận nghiên cứu gia đình có tính đến những yếu tế tâm lý bên trong gia đình và sự tác động qua lại giữa gia đình với cấu trúc xã hội. Những nghiên cứu về gia đình nửa đầu thế kỷ XX xoay quanh một số vấn để: — Các quan hệ giữa các thành viên của gia đình với tư cách là những cá nhân biệt lập. — Cơ sở vật chất của gia đình (tài sản gia đình).
— Trật tự trong gia đình, sự phân công các vai trò và các hình thức quyền lực trong gia đình. — Sự cộng tác chung của vợ chồng và các mối quan hệ giữa các thế hệ. - Những vấn để của gia đình không đẩy đủ và tình trạng vô tổ chức của gia đình. Tuy nhiên những công trình nghiên cứu chưa được các nhà nghiên cứu đánh giá cao vì dé tài nhỏ hẹp và chưa phong phú.
Trong nửa sau thế ky XIX nghiên cứu gia đình đặc biệt phát triển ở My và sau đó là các nước châu Âu. Các tác giả có thể kể đến như: E. các tác giả nghiên cứu nạn nghèo đói, lao động trẻ em, mai dam, con ngoài giá thú, li hôn. trở nên ngày càng gay gắt hơn dưới tác động của công nghiệp hóa.
Những công trình nghiên cứu gia đình đã có những đóng góp đáng kể vào công tác quản lý xã hội. Trong giai đoạn này bắt đầu xuất hiện xu hướng nghiên cứu so sánh về gia đình giữa các nước, các lục địa và các nền văn hóa khác nhau. Thêm vào đó đã xuất hiện xu hướng nghiên cứu liên ngành vé gia đình giữa các ngành như tâm lý học. giáo duc học, sinh học, xã hội học, luật học, y học.
và các công trình nghiên cứu tập trung vào các chủ để sau: ~ Chúc năng tái sinh san của gia đình. ~_ Tỉ lệ sinh sản gia đình và tái sinh sản dân cư. ~ Hoạt động nghề nghiệp của phụ nữ có gia đình trong xã hội. - Giáo dục con cái trong gia đình, mối quan hệ giữa cha mẹ và con cái.
Những nghiên cứu trên cho thấy các để tài déu phản ánh những vấn để quan trọng nhất của gia đình, nhưng sự phân chia về số lượng, chất lượng của dé tài chưa đồng đều. Những nghiên cứu về gia đình tại Việt Nam. Do hoàn cảnh lịch sử và phải đương đầu với chiến tranh giải phóng dân tộc nên nghiên cứu vé gia đình tại Việt Nam chưa có điểu kiện để phát triển. Những nghiên cứu gia đình tại Việt Nam chỉ thực sự khởi sắc trong khoảng 15 năm trở lại, những kết quả của giới nghiên cứu đã cho ta thấy một bức tranh khá tổng quát và đa dạng về các vấn để quan trọng của gia đình Việt nam trong thời kỳ đổi mới.
Có thể tạm oD chia nghiên cứu gia đình ở Việt Nam trong những năm qua thành các loại chủ để như: Nhitng vấn dé lý luận và phương pháp nghiên cứu gia đình: Các nghiên cứu lý luận tập trung thảo luận các khái niệm và các phạm trù cơ bản trong nghiên cứu gia đình, những đặc điểm của gia đình Việt Nam từ truyền thống đến hiện đại. Trong các công trình nghiên cứu đã xuất hiện những quan điểm và cách giải thích khác nhau vé cùng một vấn để. Vé phương pháp nghiên cứu gia đình thì có việc áp dụng các lý thuyết xã hội học và lý thuyết giới vào nghiên cứu gia đình. Điểu này đã giúp cho các công trình nghiên cứu khắc phục được tính tự biên, bám sát những vấn để thực tế của đời sống gia đình, có được những số liệu mới mẻ, có những số liệu điểu tra thực tế làm căn cứ giải thích những vấn để thực tế của đời sống gia đình và đưa ra được những giải pháp thiết thực và có thực tế hơn về chính sách xã hội đối với gia đình.
Vấn dé văn hóa gia đình: Văn hóa gia đình là chủ để được nhiều tác giả để cập đến, bởi vì gia đình Việt Nam là một thiết chế nén tảng của xã hội Việt Nam truyền thống, có chức năng lưu trữ và chuyển giao các giá trị văn hóa dân tộc từ thế hệ này sang thế hệ khác. Tuy nhiên cho đến nay vẫn còn nhiều cách hiểu khác nhau về văn hóa gia đình, đo đó việc xác định nội dung, phạm vi, phương pháp nghiên cứu văn hóa gia đình cũng khác nhau. Một số tác giả như Lê Minh [25], Thanh Hương [19] thì coi văn hóa gia đình thuộc phạm wd những cái đúng, cái đẹp, cái đáng mong ước, đối lập với những cái sai cái không tốt. Theo hướng tiếp cận này, các tác giả tập trung nghiên cứu vai trò của gia đình trong việc giữ gìn và phát huy các giá trị truyền thống của dân tộc, coi văn hóa gia đình truyền thống là nhân tố quan trọng trong việc củng cố sự bén vững gia đình, tạo nền tảng cho sự bền vững xã hội.
Những biến đổi gia đình xa lạ với truyền thống như sự gia tăng tỉ lệ ly hôn, sự chung sống không kết hôn. sinh con ngoài giá thú, tình dục trước kết hôn. thường bị coi là lệch chuẩn văn hóa gia đình. xuống cấp đạo đức.
Những nhận xét như vay dựa trên cơ sở qui chiếu vào chuẩn mưc của đạo đức và văn hóa truyền thống. Một số tác giả khác mở rộng nội dung văn hóa gia đình bao gồm tất cả các vấn để có liên quan đến đời sống gia đình. Chẳng hạn Lê Như Hoa trong tác phẩm “Van hóa gia đình với việc hình thành và phát triển nhân cách trẻ em“[15] xét văn hóa gia đình bao gồm các quan hệ dao lý, chuẩn mực, khuôn phép trong sinh hoạt, ứng xử, các quan hệ tổ chức, việc chăm sóc giáo dục con cái, các tập quán về thờ phụng tổ tiên. Còn Tạ Văn Thành trong tác phẩm “Văn hóa gia đình và gia đình văn hóa "{34] cho rằng hóa gia đình được thể hiện ra thành gia phong, truyền thống gia đình, dòng họ, cách ứng xử có văn hóa, bảo tổn nòi giống, nuôi con khỏe, dạy con tốt.
Vấn dé giáo dục gia đình, xã hội hóa trễ em: Giáo duc, xã hội hóa là một trong những chức năng quan trọng nhất của gia đình. Quá trình đổi mới và phát triển kinh tế thị trường đã có nhiều tác động đến các chuẩn mực truyền thống trong quan niệm về trẻ em như quyển trẻ em. lao đông trẻ em. kiểm soát trẻ em, nội dung và phương pháp giáo dục con cái trong gia đình.
Công trình nghiên cứu “Những vấn để cấp bách trong giáo dục con ở lứa tuổi thiếu niên trong gia đình thành phố hiện nay” của Viện khoa học gia đình Hà Nội (47] nêu lên những thực trạng của các gia đình thành phố hiện nay. Đặc biệt từ khi đất nước ta chuyển đổi cơ chế kinh tế, các chức năng của gia đình được để cao. đặc biệt là chức năng kinh tế và chức năng giáo dục. Một bộ phận cha mẹ mải mê làm kinh tế, chưa ý thức được đẩy đủ và sâu sắc trách nhiệm giáo dục con cái trong giai đoạn mới.