Nhiệm vụ quyền hạn của Viện kiểm sát trong giai đoạn xét xử phúc thẩm hình sự

Luận văn phân tích nhiệm vụ, quyền hạn của Viện kiểm sát khi thực hành quyền công tố tại phiên tòa phúc thẩm, thực trạng và các giải pháp hoàn thiện.

• Tác giả: Huỳnh Thị Mỹ Hạnh
• Người hướng dẫn: Pgs. Phạm Quang Phúc
• Trường học: Trường Đại học Luật TP Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Luật hình sự và tố tụng hình sự
• Đề tài: Nhiệm vụ, quyền hạn của Viện kiểm sát khi thực hành quyền công tố trong giai đoạn xét xử phúc thẩm theo Luật Tố tụng hình sự Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: TP. Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• PHẦN MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: NHẬN THỨC LÝ LUẬN VÀ PHÁP LÝ VỀ NHIỆM VỤ, QUYỀN HẠN CỦA VIỆN KIỂM SÁT KHI THỰC HÀNH QUYỀN CÔNG TỐ TRONG GIAI ĐOẠN XÉT XỬ PHÚC THẨM
• 1.1. Nhận thức quyền công tố và nhiệm vụ, quyền hạn thực hành quyền công tố của Viện kiểm sát trong xét xử vụ án hình sự
• 1.1.1. Khái niệm quyền công tố
• 1.1.2. Khái niệm nhiệm vụ, quyền hạn của Viện kiểm sát khi thực hành quyền công tố trong giai đoạn xét xử phúc thẩm
• 1.2. Nhận thức xét xử phúc thẩm và thực hành quyền công tố trong giai đoạn xét xử phúc thẩm vụ án hình sự
• 1.2.1. Khái niệm xét xử phúc thẩm vụ án hình sự
• 1.2.2. Khái niệm thực hành quyền công tố trong giai đoạn xét xử phúc thẩm
• 1.3. Quy định của pháp luật tố tụng hình sự về nhiệm vụ, quyền hạn của Viện kiểm sát khi thực hành quyền công tố trong giai đoạn xét xử phúc thẩm vụ án hình sự
• 1.3.1. Trình bày ý kiến về nội dung kháng cáo, kháng nghị
• 1.3.2. Bổ sung chứng cứ mới
• 1.3.3. Xét hỏi, xem xét vật chứng
• 1.3.4. Phát biểu quan điểm của Viện kiểm sát về việc giải quyết vụ án tại phiên tòa, phiên họp
• 1.3.5. Tranh luận với bị cáo, người bào chữa, người tham gia tố tụng khác tại phiên tòa
• 1.4. Thực hành quyền công tố trong giai đoạn xét xử phúc thẩm của một số nước trên thế giới
• 1.4.1. Thực hành quyền công tố trong pháp luật tố tụng hình sự của Cộng hòa liên bang Đức
• 1.4.2. Thực hành quyền công tố trong pháp luật tố tụng hình sự của Hoa Kỳ
• 1.4.3. Thực hành quyền công tố trong pháp luật tố tụng hình sự của Liên Bang Nga
• KẾT LUẬN CHƯƠNG 1
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG VÀ MỘT SỐ KIẾN NGHỊ HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT; GIẢI PHÁP NÂNG CAO HIỆU QUẢ THỰC HIỆN NHIỆM VỤ, QUYỀN HẠN CỦA VIỆN KIỂM SÁT KHI THỰC HÀNH QUYỀN CÔNG TỐ TRONG GIAI ĐOẠN XÉT XỬ PHÚC THẨM
• 2.1. Thực trạng thực hiện nhiệm vụ, quyền hạn của Viện kiểm sát khi thực hành quyền công tố trong giai đoạn xét xử phúc thẩm
• 2.1.1. Những kết quả đạt được và nguyên nhân đạt được kết quả
• 2.1.2. Những hạn chế và nguyên nhân hạn chế khi thực thực hiện nhiêm vụ, quyền hạn của Viện kiểm sát trong giai đoạn xét xử phúc thẩm
• 2.2. Một số kiến nghị hoàn thiện pháp luật và giải pháp nâng cao hiệu quả thực hiện nhiệm vụ, quyền hạn của Viện kiểm sát khi thực hành quyền công tố trong giai đoạn xét xử phúc thẩm
• 2.2.1. Kiến nghị hoàn thiện pháp luật tố tụng hình sự quy định về nhiệm vụ, quyền hạn của Viện kiểm sát khi thực hành quyền công tố trong giai đoạn xét xử phúc thẩm vụ án hình sự
• 2.2.2. Một số giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả thực hiện nhiệm vụ, quyền hạn của Viện kiểm sát khi thực hành quyền công tố trong giai đoạn xét xử phúc thẩm
• KẾT LUẬN CHƯƠNG 2
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Khám phá Vai trò Cốt lõi của Viện kiểm sát trong xét xử phúc thẩm Nhiệm vụ Quyền hạn

Giai đoạn xét xử phúc thẩm giữ một vị trí đặc biệt quan trọng trong hệ thống tố tụng hình sự Việt Nam, đóng vai trò then chốt trong việc kiểm tra, đánh giá lại tính hợp pháp và có căn cứ của các bản án, quyết định sơ thẩm chưa có hiệu lực pháp luật. Đây là cơ chế pháp lý nhằm khắc phục những sai sót tiềm ẩn, đảm bảo công lý được thực thi một cách toàn diện, không bỏ lọt tội phạm và không làm oan người vô tội. Trong bối cảnh đó, Viện kiểm sát nhân dân (VKSND), với chức năng hiến định về thực hành quyền công tố và kiểm sát hoạt động tư pháp, đảm nhận nhiệm vụ, quyền hạn Viện kiểm sát khi xét xử phúc thẩm hết sức trọng yếu. Sự hiện diện và hoạt động của VKSND tại phiên tòa phúc thẩm không chỉ là yêu cầu của pháp luật mà còn là bảo chứng cho tính khách quan, công bằng của toàn bộ quá trình tố tụng.

Luật Tổ chức Viện kiểm sát nhân dân và Bộ luật Tố tụng Hình sự (BLTTHS) hiện hành đã quy định rõ ràng về thẩm quyền VKS trong việc giám sát và can thiệp vào giai đoạn này. Các Kiểm sát viên không chỉ đại diện cho Nhà nước trong việc buộc tội mà còn có trách nhiệm của Viện kiểm sát trong việc bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của các bên liên quan, đảm bảo pháp luật được chấp hành nghiêm chỉnh. Quy trình phúc thẩm đòi hỏi sự chặt chẽ, chính xác, và vai trò của Viện kiểm sát chính là điểm tựa để duy trì những nguyên tắc đó. Nhiệm vụ, quyền hạn Viện kiểm sát khi xét xử phúc thẩm là bức tranh tổng thể về các hoạt động pháp lý mà cơ quan này phải thực hiện để đảm bảo mọi phán quyết cuối cùng đều dựa trên cơ sở pháp luật vững chắc. Việc nghiên cứu sâu sắc về nhiệm vụ, quyền hạn Viện kiểm sát khi xét xử phúc thẩm giúp thấy rõ tầm quan trọng của VKSND trong tiến trình cải cách tư pháp, góp phần xây dựng một nền tư pháp minh bạch, công bằng tại Việt Nam. Sự hiểu biết đầy đủ về các quy định pháp luật liên quan đến tố tụng phúc thẩm là cần thiết để đánh giá đúng hiệu quả hoạt động của Viện kiểm sát trong việc bảo vệ quyền con người, quyền công dân và lợi ích của Nhà nước. (Nguồn: Luận văn Thạc sĩ Huỳnh Thị Mỹ Hạnh, TP. Hồ Chí Minh, 2021).

1.1. Khái niệm và Mục đích của xét xử phúc thẩm vụ án hình sự

Xét xử phúc thẩm vụ án hình sự là một giai đoạn tố tụng do luật định, nhằm kiểm tra lại tính hợp pháp và có căn cứ của các bản án, quyết định sơ thẩm chưa có hiệu lực pháp luật khi có kháng cáo hoặc kháng nghị phúc thẩm. Mục đích cốt lõi của tố tụng phúc thẩm là khắc phục sai sót của cấp sơ thẩm, bảo đảm quyết định cuối cùng về vụ án hình sự là đúng đắn, công bằng, và tuân thủ pháp luật. Theo Điều 27 Bộ luật Tố tụng Hình sự 2015, Việt Nam thực hiện chế độ hai cấp xét xử, phù hợp với thông lệ quốc tế và Công ước về các quyền dân sự và chính trị. Chế độ này khẳng định một vụ án hình sự được xét xử lần đầu ở cấp sơ thẩm và có thể được xét xử lại một lần duy nhất ở cấp phúc thẩm nếu có kháng cáo hoặc kháng nghị hợp lệ. Điều này giúp đảm bảo sự đúng đắn, kịp thời trong việc giải quyết vụ án, khôi phục quan hệ xã hội bị xâm phạm, đồng thời bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của các chủ thể tham gia tố tụng phúc thẩm. (Nguồn: Luận văn Huỳnh Thị Mỹ Hạnh, TP. Hồ Chí Minh, 2021).

1.2. Vị trí và Chức năng thiết yếu của Viện kiểm sát nhân dân trong tố tụng

Viện kiểm sát nhân dân (VKSND) là cơ quan thực hành quyền công tố và kiểm sát hoạt động tư pháp theo quy định tại Khoản 1 Điều 107 Hiến pháp 2013 và Khoản 1 Điều 2 Luật Tổ chức Viện kiểm sát nhân dân 2014. Trong tố tụng phúc thẩm, VKSND giữ vai trò đặc biệt quan trọng, đảm bảo pháp luật được chấp hành nghiêm chỉnh trong quá trình xét xử. Chức năng VKS trong phúc thẩm không chỉ dừng lại ở việc buộc tội mà còn bao gồm giám sát hoạt động tư pháp của Tòa án, phát hiện và kiến nghị khắc phục các vi phạm. Kiểm sát viên tham gia phiên tòa phúc thẩm đại diện cho VKSND để trình bày quan điểm, bảo vệ kháng nghị phúc thẩm (nếu có), và tranh luận nhằm làm rõ các tình tiết của vụ án. (Nguồn: Luận văn Huỳnh Thị Mỹ Hạnh, TP. Hồ Chí Minh, 2021).

II. Thách thức Hiện tại Những Hạn chế trong Nhiệm vụ Quyền hạn VKS phúc thẩm

Mặc dù nhiệm vụ, quyền hạn Viện kiểm sát khi xét xử phúc thẩm đã được quy định trong Bộ luật Tố tụng Hình sự (BLTTHS) và Luật Tổ chức Viện kiểm sát nhân dân, thực tiễn áp dụng vẫn còn gặp phải nhiều thách thức và hạn chế đáng kể. Những vấn đề này không chỉ ảnh hưởng đến chất lượng và hiệu quả của công tác thực hành quyền công tố mà còn tác động trực tiếp đến tính khách quan, công bằng của các bản án, quyết định phúc thẩm. Một trong những nguyên nhân chính xuất phát từ sự chưa đầy đủ và thiếu cụ thể của các quy định pháp luật về VKS phúc thẩm. Trước đây, Bộ luật Tố tụng hình sự 2003 không quy định chi tiết về nhiệm vụ, quyền hạn Viện kiểm sát khi xét xử phúc thẩm, gây ra sự lúng túng và không thống nhất trong việc áp dụng pháp luật. Mặc dù BLTTHS 2015 đã có những cải tiến đáng kể, một số khó khăn, bất cập vẫn chưa được hướng dẫn kịp thời, dẫn đến sự thiếu đồng bộ trong nhận thức và thực hiện giữa các cơ quan tiến hành tố tụng.

Bên cạnh đó, sự phối hợp liên ngành giữa Viện kiểm sát nhân dân (VKSND) và Tòa án còn tồn tại những điểm chưa chặt chẽ, ảnh hưởng đến quy trình phúc thẩm. Thiếu sự phối hợp đồng bộ có thể dẫn đến việc nhận thức các quy định pháp luật về VKS phúc thẩm không thống nhất, gây ra nhiều vướng mắc trong quá trình giải quyết vụ án. Điều này làm cho vai trò của Viện kiểm sát trong việc giám sát hoạt động tư pháp và đảm bảo pháp luật được chấp hành nghiêm chỉnh chưa được phát huy tối đa. Trách nhiệm của Viện kiểm sát trong việc bảo vệ công lý đòi hỏi các Kiểm sát viên phải có năng lực chuyên môn vững vàng và khả năng ứng phó linh hoạt với những tình huống phát sinh tại phiên tòa phúc thẩm. Những hạn chế này đặt ra yêu cầu cấp thiết về việc tiếp tục hoàn thiện khung pháp lý và nâng cao năng lực thực thi để nhiệm vụ, quyền hạn Viện kiểm sát khi xét xử phúc thẩm thực sự phát huy hiệu quả, góp phần vào sự thành công của công cuộc cải cách tư pháp. Việc giải quyết các thách thức này sẽ tăng cường tính minh bạch, công bằng và hiệu lực của các bản án phúc thẩm, củng cố niềm tin của công chúng vào hệ thống tư pháp. (Nguồn: Luận văn Huỳnh Thị Mỹ Hạnh, TP. Hồ Chí Minh, 2021).

2.1. Quy định pháp luật chưa đồng bộ Nguyên nhân hạn chế thực tiễn

Một trong những rào cản chính trong việc thực thi nhiệm vụ, quyền hạn Viện kiểm sát khi xét xử phúc thẩm là sự chưa đồng bộ và thiếu cụ thể của các quy định pháp luật về VKS phúc thẩm. Trước đây, Bộ luật Tố tụng Hình sự 2003 không quy định chi tiết, dẫn đến tình trạng Kiểm sát viên gặp khó khăn trong việc xác định phạm vi thẩm quyền VKS và cách thức thực hiện quyền công tố tại phiên tòa phúc thẩm. Mặc dù BLTTHS 2015 và Luật Tổ chức Viện kiểm sát nhân dân 2014 đã bổ sung nhiều quy định mới, vẫn còn những khoảng trống pháp lý hoặc hướng dẫn chưa kịp thời. Điều này tạo ra sự không thống nhất trong nhận thức và áp dụng pháp luật giữa các cơ quan tiến hành tố tụng, ảnh hưởng đến chất lượng tố tụng phúc thẩm và việc đảm bảo pháp luật được chấp hành nghiêm chỉnh. (Nguồn: Luận văn Huỳnh Thị Mỹ Hạnh, TP. Hồ Chí Minh, 2021).

2.2. Khó khăn trong phối hợp liên ngành Ảnh hưởng chất lượng hoạt động

Thực tiễn cho thấy, sự phối hợp giữa Viện kiểm sát nhân dân (VKSND) và Tòa án trong quy trình phúc thẩm vẫn còn nhiều hạn chế, gây ảnh hưởng đến hiệu quả thực hiện nhiệm vụ, quyền hạn Viện kiểm sát khi xét xử phúc thẩm. Thiếu sự phối hợp chặt chẽ có thể dẫn đến việc Kiểm sát viên chưa phát huy hết vai trò của Viện kiểm sát trong giám sát hoạt động tư pháp. Khi không có sự thống nhất trong nhận thức các quy định pháp luật về VKS phúc thẩm, quá trình giải quyết vụ án có thể bị kéo dài, phát sinh vướng mắc, làm giảm chất lượng bản án phúc thẩm. Điều này cũng ảnh hưởng đến trách nhiệm của Viện kiểm sát trong việc bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của người kháng cáo hoặc người bị kháng nghị, tiềm ẩn nguy cơ oan sai hoặc bỏ lọt tội phạm. (Nguồn: Luận văn Huỳnh Thị Mỹ Hạnh, TP. Hồ Chí Minh, 2021).

III. Phương pháp Tối ưu Nhiệm vụ Kiểm sát viên tại Phiên tòa phúc thẩm Hình sự

Để tối ưu hóa nhiệm vụ, quyền hạn Viện kiểm sát khi xét xử phúc thẩm, đặc biệt tại phiên tòa phúc thẩm hình sự, Kiểm sát viên cần thực hiện một loạt các hoạt động pháp lý theo quy định của Bộ luật Tố tụng Hình sự (BLTTHS). Đây là giai đoạn quan trọng để Kiểm sát viên thể hiện vai trò của Viện kiểm sát trong việc thực hành quyền công tố và giám sát hoạt động tư pháp, nhằm đảm bảo bản án phúc thẩm được ban hành công bằng và đúng pháp luật. Một trong những nhiệm vụ cơ bản là trình bày ý kiến về nội dung kháng cáo, kháng nghị. Theo Điều 354 BLTTHS, tại phiên tòa, Kiểm sát viên phải trình bày quan điểm rõ ràng về các vấn đề mà người kháng cáo hoặc Viện kiểm sát cấp dưới đã kháng nghị phúc thẩm. Hoạt động này đòi hỏi sự chuẩn bị kỹ lưỡng về hồ sơ, chứng cứ và phân tích pháp lý sắc bén để đưa ra đề nghị của Kiểm sát viên có căn cứ. Đặc biệt, Kiểm sát viên có quyền bổ sung, thay đổi hoặc rút kháng nghị phúc thẩm, nhưng phải tuân thủ nguyên tắc không làm xấu hơn tình trạng của bị cáo, theo Điều 342 BLTTHS. Điều này thể hiện tính nhân văn của pháp luật và trách nhiệm của Viện kiểm sát trong việc bảo vệ quyền con người.

Bên cạnh đó, bổ sung chứng cứ mới là một khía cạnh quan trọng của nhiệm vụ, quyền hạn Viện kiểm sát khi xét xử phúc thẩm. Xét xử phúc thẩm không chỉ là xem xét lại mà còn là 'xét xử lại', do đó việc làm sáng tỏ các tình tiết thông qua chứng cứ mới là cần thiết. Kiểm sát viên có quyền tự mình hoặc yêu cầu Tòa án cấp phúc thẩm, hoặc Viện kiểm sát cấp dưới xác minh, thu thập bổ sung chứng cứ, tài liệu, vật chứng theo Điều 353 BLTTHS và Điều 39 Quy chế Công tác thực hành quyền công tố và kiểm sát xét xử của Viện kiểm sát nhân dân tối cao. Việc này giúp hội đồng xét xử phúc thẩm có đầy đủ thông tin để đưa ra quyết định phúc thẩm chính xác. Các chứng cứ mới có thể làm thay đổi hoàn toàn cục diện vụ án, đảm bảo tính đúng đắn của bản án phúc thẩm. Qua đó, VKSND thực hiện chức năng VKS trong phúc thẩm một cách toàn diện, góp phần bảo đảm pháp luật được chấp hành nghiêm chỉnh và tăng cường hiệu lực của tố tụng phúc thẩm. (Nguồn: Luận văn Huỳnh Thị Mỹ Hạnh, TP. Hồ Chí Minh, 2021).

3.1. Trình bày ý kiến về kháng cáo kháng nghị Vai trò của Kiểm sát viên

Tại phiên tòa phúc thẩm, Kiểm sát viên có nhiệm vụ quan trọng là trình bày ý kiến về nội dung kháng cáo, kháng nghị. Theo Điều 354 Bộ luật Tố tụng Hình sự (BLTTHS), sau khi Tòa án tóm tắt nội dung vụ án và kháng cáo, kháng nghị, Kiểm sát viên sẽ phát biểu của Kiểm sát viên về những vấn đề này. VKSND có quyền bổ sung, thay đổi hoặc rút kháng nghị phúc thẩm theo quy định tại Điều 342 BLTTHS, tuy nhiên việc thay đổi không được làm xấu hơn tình trạng của bị cáo. Điều này thể hiện vai trò của Viện kiểm sát trong việc giám sát hoạt động tư pháp và bảo vệ quyền lợi của bị cáo, đồng thời đảm bảo pháp luật được chấp hành nghiêm chỉnh trong tố tụng phúc thẩm. Kỹ năng trình bày và phân tích sắc bén của Kiểm sát viên là yếu tố then chốt để hội đồng xét xử phúc thẩm có cái nhìn toàn diện về vụ án. (Nguồn: Luận văn Huỳnh Thị Mỹ Hạnh, TP. Hồ Chí Minh, 2021).

3.2. Bổ sung chứng cứ mới Giải pháp làm sáng tỏ vụ án phúc thẩm

Bổ sung chứng cứ mới là một trong những quyền hạn của Viện kiểm sát quan trọng trong giai đoạn xét xử phúc thẩm. Theo Điều 353 BLTTHS và Điều 39 Quy chế Công tác thực hành quyền công tố và kiểm sát xét xử của Viện kiểm sát nhân dân tối cao, Kiểm sát viên có quyền xác minh, thu thập thêm các chứng cứ, tài liệu, vật chứng cần thiết để làm sáng tỏ các tình tiết vụ án. Việc này nhằm mục đích đảm bảo bản án phúc thẩm được đưa ra dựa trên cơ sở toàn diện và chính xác nhất. Khi Kiểm sát viên phát hiện chứng cứ mới hoặc cần làm rõ các chứng cứ đã có ở cấp sơ thẩm, việc bổ sung kịp thời sẽ giúp hội đồng xét xử phúc thẩm tránh được những sai lầm, góp phần vào việc bảo đảm pháp luật được chấp hành nghiêm chỉnh và công lý được thực thi một cách triệt để. (Nguồn: Luận văn Huỳnh Thị Mỹ Hạnh, TP. Hồ Chí Minh, 2021).

IV. Quyền Hạn Độc Lập Kiểm sát viên Bảo đảm Công lý khi Phúc thẩm Vụ án

Quyền hạn của Kiểm sát viên tại phiên tòa phúc thẩm là những công cụ pháp lý mạnh mẽ, cho phép Viện kiểm sát nhân dân (VKSND) thực hiện hiệu quả nhiệm vụ, quyền hạn Viện kiểm sát khi xét xử phúc thẩm, đảm bảo công lý được thực thi một cách toàn diện. Kiểm sát viên không chỉ là người buộc tội mà còn là người giám sát hoạt động tư pháp, đảm bảo tính khách quan và hợp pháp của quá trình xét xử phúc thẩm. Một trong những quyền hạn quan trọng nhất là việc thực hiện quyền xét hỏi. Theo Điều 22 Quy chế Công tác thực hành quyền công tố và kiểm sát xét xử của VKSND tối cao, việc tham gia xét hỏi tại phiên tòa là bắt buộc đối với Kiểm sát viên. Mục đích của việc xét hỏi là làm sáng tỏ toàn bộ các tình tiết liên quan đến kháng cáo, kháng nghị, đối chiếu với các chứng cứ đã có và các chứng cứ mới được bổ sung. Kiểm sát viên có quyền đặt câu hỏi rõ ràng, ngắn gọn để làm rõ sự thật, tránh oan sai, góp phần vào việc đưa ra quyết định phúc thẩm chính xác. Điều này thể hiện vai trò chủ động của VKSND trong việc bảo đảm pháp luật được chấp hành nghiêm chỉnh.

Ngoài ra, Kiểm sát viên còn có quyền hạn trong việc xem xét vật chứng, tài liệu tại phiên tòa phúc thẩm. Theo Điều 312 BLTTHS, các vật chứng, ảnh hoặc biên bản xác nhận vật chứng sẽ được đưa ra xem xét công khai. Kiểm sát viên có quyền trình bày nhận xét của mình về vật chứng, hỏi thêm những người liên quan để làm sáng tỏ các tình tiết. Trong trường hợp cần thiết, Kiểm sát viên có thể đề nghị hội đồng xét xử phúc thẩm xem xét tại chỗ các vật chứng không thể di chuyển hoặc nơi xảy ra tội phạm. Việc này là cần thiết để VKSND có thể giám sát hoạt động tư pháp của Tòa án, đảm bảo mọi phán quyết đều dựa trên các chứng cứ có căn cứ và hợp pháp. Sự tham gia tích cực của Kiểm sát viên vào quá trình xét hỏi và xem xét chứng cứ góp phần khẳng định trách nhiệm của Viện kiểm sát trong việc bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của các bên, cũng như lợi ích của Nhà nước. Đây là yếu tố then chốt để quy trình phúc thẩm đạt được hiệu quả cao nhất và bản án phúc thẩm được công nhận rộng rãi về tính chính xác và công bằng. (Nguồn: Luận văn Huỳnh Thị Mỹ Hạnh, TP. Hồ Chí Minh, 2021).

4.1. Thực hiện quyền xét hỏi Đảm bảo tính khách quan và toàn diện

Thực hiện quyền xét hỏi là một nhiệm vụ bắt buộc của Kiểm sát viên tại phiên tòa phúc thẩm, theo Điều 22 Quy chế VKSND tối cao. Việc này được tiến hành theo Điều 307 Bộ luật Tố tụng Hình sự (BLTTHS), tập trung làm sáng tỏ các tình tiết liên quan đến kháng cáo, kháng nghị. Kiểm sát viên có quyền đặt câu hỏi trực tiếp cho bị cáo, người kháng cáo, người bào chữa và các người tham gia tố tụng khác. Mục đích là để kiểm tra tính có căn cứ và hợp pháp của bản án, quyết định sơ thẩm, đồng thời củng cố hoặc bác bỏ các lập luận trong kháng cáo, kháng nghị. Hoạt động xét hỏi chủ động của Kiểm sát viên đóng góp vào việc đảm bảo tính khách quan, toàn diện của quá trình xét xử phúc thẩm, tránh những phán quyết oan sai hoặc bỏ lọt tội phạm, qua đó phát huy hiệu quả chức năng VKS trong phúc thẩm. (Nguồn: Luận văn Huỳnh Thị Mỹ Hạnh, TP. Hồ Chí Minh, 2021).

4.2. Xem xét vật chứng tài liệu Góp phần định hướng phán quyết chính xác

Tại phiên tòa phúc thẩm, Kiểm sát viên thực hiện quyền hạn xem xét vật chứng, tài liệu theo Điều 312 Bộ luật Tố tụng Hình sự (BLTTHS). Vật chứng, ảnh hoặc biên bản xác nhận vật chứng được đưa ra để hội đồng xét xử phúc thẩm xem xét. Kiểm sát viên có quyền trình bày nhận xét và hỏi thêm về các vật chứng, tài liệu liên quan đến vụ án. Trong những trường hợp cần thiết, Kiểm sát viên cũng có thể đề nghị tiến hành xem xét tại chỗ các vật chứng không thể di chuyển được hoặc nơi xảy ra tội phạm. Việc này giúp VKSND thực hiện giám sát hoạt động tư pháp một cách chặt chẽ, đảm bảo rằng quyết định phúc thẩm cuối cùng được đưa ra dựa trên những bằng chứng xác thực và đầy đủ nhất, góp phần vào việc bảo đảm pháp luật được chấp hành nghiêm chỉnh. (Nguồn: Luận văn Huỳnh Thị Mỹ Hạnh, TP. Hồ Chí Minh, 2021).

V. Các Kiến Nghị Hoàn Thiện Nâng Cao Nhiệm vụ Quyền Hạn Viện Kiểm sát

Để nhiệm vụ, quyền hạn Viện kiểm sát khi xét xử phúc thẩm được thực hiện hiệu quả hơn nữa, việc hoàn thiện hệ thống pháp luật và các quy chế nội bộ là vô cùng cần thiết. Các kiến nghị hoàn thiện pháp luật không chỉ nhằm khắc phục những bất cập hiện hành mà còn hướng tới mục tiêu nâng cao chất lượng thực hành quyền công tố và kiểm sát hoạt động tư pháp trong giai đoạn tố tụng phúc thẩm. Một trong những trọng tâm là việc nâng cao chất lượng luận tội và tranh luận tại phiên tòa phúc thẩm. Theo Điều 354 Bộ luật Tố tụng Hình sự (BLTTHS), tại phiên tòa phúc thẩm, Kiểm sát viên không trình bày lời luận tội như ở sơ thẩm mà phát biểu quan điểm của Viện kiểm sát về việc giải quyết vụ án. Quan điểm này phải là sự đánh giá khách quan về tính hợp pháp và có căn cứ của bản án sơ thẩm, về nội dung kháng cáo, kháng nghị và đề xuất hướng giải quyết cụ thể cho hội đồng xét xử phúc thẩm. Sự sắc bén trong phân tích, lập luận và khả năng ứng phó linh hoạt tại phiên tòa là yếu tố then chốt để Kiểm sát viên phát huy tối đa vai trò của Viện kiểm sát.

VKSND cần có những hướng dẫn chi tiết hơn về cách thức xây dựng bài phát biểu quan điểm, đảm bảo tính chính xác, khách quan và toàn diện. Đặc biệt, Kiểm sát viên phải dựa vào kết quả xét hỏi, tranh tụng công khai tại phiên tòa để kịp thời bổ sung, chỉnh sửa dự thảo bài phát biểu của mình, tránh tình trạng chỉ dựa vào hồ sơ ban đầu. Việc này không chỉ ảnh hưởng đến quan điểm truy tố mà còn liên quan đến tính dân chủ, công bằng và dư luận xã hội đối với việc giải quyết vụ án. Ngoài ra, việc hoàn thiện pháp luật cũng cần tập trung vào việc làm rõ hơn các quy định pháp luật về VKS phúc thẩm, đặc biệt là về thẩm quyền VKS trong việc kháng nghị theo hướng có lợi hoặc bất lợi cho bị cáo, đảm bảo phù hợp với nguyên tắc không làm xấu hơn tình trạng bị cáo khi chỉ có kháng cáo hoặc kháng nghị phúc thẩm của Viện kiểm sát. Mục tiêu cuối cùng là xây dựng một hệ thống pháp luật chặt chẽ, minh bạch, tạo điều kiện thuận lợi nhất cho Viện kiểm sát thực hiện trách nhiệm của Viện kiểm sát trong việc bảo đảm pháp luật được chấp hành nghiêm chỉnh, góp phần vào sự phát triển bền vững của nền tư pháp Việt Nam. (Nguồn: Luận văn Huỳnh Thị Mỹ Hạnh, TP. Hồ Chí Minh, 2021).

5.1. Nâng cao chất lượng luận tội và tranh luận tại phiên tòa phúc thẩm

Kiểm sát viên cần nâng cao chất lượng phát biểu quan điểm của Viện kiểm sát về việc giải quyết vụ án tại phiên tòa phúc thẩm thay vì lời luận tội. Theo Điều 354 Bộ luật Tố tụng Hình sự (BLTTHS), bài phát biểu này phải phân tích kỹ lưỡng tính hợp pháp và có căn cứ của bản án sơ thẩm, nội dung kháng cáo, kháng nghị. Kiểm sát viên phải có khả năng viễn dẫn chính xác các điều khoản của BLTTHS và Bộ luật Tố tụng Dân sự (BLTTDS) (nếu là dân sự), Bộ luật Hình sự để đưa ra đề nghị của Kiểm sát viên phù hợp. Việc này đòi hỏi Kiểm sát viên phải linh hoạt điều chỉnh bài phát biểu dựa trên diễn biến xét hỏi và tranh tụng tại phiên tòa, đảm bảo tính khách quan và phù hợp với sự thật khách quan. (Nguồn: Luận văn Huỳnh Thị Mỹ Hạnh, TP. Hồ Chí Minh, 2021).

5.2. Hoàn thiện pháp luật Đảm bảo hiệu quả thực hành quyền công tố

Để nhiệm vụ, quyền hạn Viện kiểm sát khi xét xử phúc thẩm đạt hiệu quả cao, cần tiếp tục hoàn thiện pháp luật về tố tụng hình sự. Các kiến nghị hoàn thiện pháp luật bao gồm việc cụ thể hóa các quy định pháp luật về VKS phúc thẩm, đặc biệt là trong Bộ luật Tố tụng Hình sự (BLTTHS) và Luật Tổ chức Viện kiểm sát nhân dân. Cần có hướng dẫn rõ ràng hơn về quy trình phúc thẩm, thẩm quyền VKS trong các tình huống phức tạp, cũng như cơ chế phối hợp giữa VKSND và Tòa án. Việc này giúp Kiểm sát viên có cơ sở pháp lý vững chắc hơn để thực hiện chức năng VKS trong phúc thẩm, đảm bảo tính thống nhất trong việc áp dụng pháp luật và bảo đảm pháp luật được chấp hành nghiêm chỉnh. (Nguồn: Luận văn Huỳnh Thị Mỹ Hạnh, TP. Hồ Chí Minh, 2021).

VI. Đánh giá Thực trạng Hiệu Quả Thực Thi Nhiệm vụ Quyền Hạn Viện Kiểm sát

Việc đánh giá thực trạng thực hiện nhiệm vụ, quyền hạn của Viện kiểm sát khi thực hành quyền công tố trong giai đoạn xét xử phúc thẩm là cần thiết để nhìn nhận rõ những kết quả đã đạt được cũng như những hạn chế còn tồn tại. Trong những năm gần đây, Viện kiểm sát nhân dân (VKSND) đã có những đóng góp quan trọng vào công cuộc cải cách tư pháp, đặc biệt trong việc khắc phục sai sót của Tòa án cấp sơ thẩm. Hoạt động thực hành quyền công tố các vụ án hình sự phúc thẩm của VKSND đã giúp hạn chế đáng kể tình trạng oan sai, bỏ lọt tội phạm, qua đó củng cố niềm tin của công chúng vào hệ thống tư pháp. Cụ thể, số liệu thống kê từ năm 2015 đến 2019 cho thấy, toàn ngành Kiểm sát nhân dân đã thụ lý và thực hành quyền công tố đối với hàng chục ngàn bị cáo theo quy trình phúc thẩm. Kết quả xét xử phúc thẩm cho thấy tỷ lệ đáng kể các bản án sơ thẩm đã được sửa đổi hoặc hủy bỏ, minh chứng cho vai trò của Viện kiểm sát trong việc giám sát hoạt động tư pháp và đảm bảo tính công bằng của các quyết định phúc thẩm.

Những kết quả này có được là nhờ sự nỗ lực không ngừng của các Kiểm sát viên trong việc nâng cao trình độ chuyên môn, nghiệp vụ. Việc Bộ luật Tố tụng Hình sự (BLTTHS) 2015 và Luật Tổ chức Viện kiểm sát nhân dân 2014 được ban hành đã tạo cơ sở pháp lý vững chắc hơn cho nhiệm vụ, quyền hạn Viện kiểm sát khi xét xử phúc thẩm. Các quy định pháp luật về VKS phúc thẩm rõ ràng hơn đã giúp Kiểm sát viên có thẩm quyền VKS và hướng dẫn cụ thể để thực hiện kháng nghị phúc thẩm, bổ sung chứng cứ mới, và trình bày ý kiến về nội dung kháng cáo, kháng nghị một cách hiệu quả. Trách nhiệm của Viện kiểm sát trong việc bảo đảm pháp luật được chấp hành nghiêm chỉnh đã được quán triệt sâu rộng, thể hiện qua việc Kiểm sát viên tích cực tham gia xét hỏi, tranh luận tại phiên tòa phúc thẩm, làm rõ các tình tiết vụ án và bảo vệ quan điểm công tố. Tuy nhiên, vẫn còn những hạn chế về nhận thức, áp dụng pháp luật chưa thống nhất và thiếu sự phối hợp liên ngành, đòi hỏi những giải pháp đồng bộ trong tương lai. (Nguồn: Văn phòng - Viện kiểm sát nhân dân tối cao, tr. 44-46 Luận văn Thạc sĩ Huỳnh Thị Mỹ Hạnh, TP. Hồ Chí Minh, 2021).

6.1. Kết quả đạt được Đóng góp vào công cuộc cải cách tư pháp

Trong giai đoạn 2015-2019, VKSND đã thụ lý và thực hành quyền công tố đối với 74.728 bị cáo theo quy trình phúc thẩm. VKSND đã khắc phục những sai sót cơ bản của Tòa án cấp sơ thẩm về việc áp dụng các điều, khoản của Bộ luật Hình sự, về hình phạt qua đó làm hạn chế tình trạng oan sai, bỏ lọt tội phạm. Tòa án cấp phúc thẩm đã xét xử 49.751 bị cáo, trong đó: giữ nguyên bản án sơ thẩm (60,60%), sửa bản án sơ thẩm (35,55%), hủy bản án để điều tra lại (3,14%), hủy bản án để xét xử lại (0,51%), và hủy bản án sơ thẩm đình chỉ vụ án (0,19%). Những con số này thể hiện rõ vai trò của Viện kiểm sát trong việc giám sát hoạt động tư pháp và đóng góp tích cực vào việc cải thiện chất lượng bản án phúc thẩm, đảm bảo pháp luật được chấp hành nghiêm chỉnh. (Nguồn: Văn phòng - Viện kiểm sát nhân dân tối cao, tr. 44-46 Luận văn Huỳnh Thị Mỹ Hạnh, TP. Hồ Chí Minh, 2021).

6.2. Phân tích nguyên nhân thành công Bài học kinh nghiệm quý giá

Các kết quả tích cực trong việc thực hiện nhiệm vụ, quyền hạn Viện kiểm sát khi xét xử phúc thẩm có nhiều nguyên nhân. Thứ nhất, BLTTHS 2015 và Luật Tổ chức Viện kiểm sát nhân dân 2014 đã cụ thể hóa hơn quy định pháp luật về VKS phúc thẩm, tạo cơ sở pháp lý vững chắc cho Kiểm sát viên thực hiện chức năng VKS trong phúc thẩm. Thứ hai, sự nâng cao trình độ chuyên môn, nghiệp vụ của đội ngũ Kiểm sát viên, thông qua đào tạo và bồi dưỡng liên tục. Thứ ba, sự phối hợp tuy còn hạn chế nhưng đã có những tiến bộ nhất định giữa Viện kiểm sát nhân dân và Tòa án, đặc biệt trong việc trao đổi thông tin và giải quyết vướng mắc. Những yếu tố này đã góp phần nâng cao trách nhiệm của Viện kiểm sát và hiệu quả trong việc bảo đảm pháp luật được chấp hành nghiêm chỉnh. (Nguồn: Luận văn Huỳnh Thị Mỹ Hạnh, TP. Hồ Chí Minh, 2021).

VII. Hướng tới Tương lai Định hình Vai trò VKS trong Tố tụng Phúc thẩm Việt Nam

Hướng tới một nền tư pháp hiện đại và công bằng, việc định hình và nâng cao vai trò của Viện kiểm sát nhân dân (VKSND) trong tố tụng phúc thẩm là một trong những ưu tiên hàng đầu. Để nhiệm vụ, quyền hạn Viện kiểm sát khi xét xử phúc thẩm thực sự phát huy tối đa hiệu quả, cần có những giải pháp đồng bộ từ việc nâng cao năng lực cho đội ngũ Kiểm sát viên đến việc hoàn thiện cơ chế pháp lý. Giải pháp nâng cao năng lực không chỉ dừng lại ở đào tạo chuyên sâu về Bộ luật Tố tụng Hình sự (BLTTHS) và Luật Tổ chức Viện kiểm sát nhân dân mà còn cần mở rộng hợp tác quốc tế, học hỏi kinh nghiệm từ các quốc gia có nền tư pháp phát triển như Cộng hòa Liên bang Đức, Hoa Kỳ, và Liên bang Nga. Việc nghiên cứu các mô hình thực hành quyền công tố và giám sát hoạt động tư pháp ở các nước này sẽ mang lại những bài học quý giá, giúp VKSND Việt Nam điều chỉnh và hoàn thiện quy trình phúc thẩm phù hợp với bối cảnh trong nước.

Định hướng phát triển của Viện kiểm sát trong tương lai phải gắn liền với việc tăng cường tính độc lập và trách nhiệm của Viện kiểm sát, đảm bảo pháp luật được chấp hành nghiêm chỉnh trong mọi giai đoạn tố tụng, đặc biệt là xét xử phúc thẩm. Mục tiêu cuối cùng là bảo vệ quyền con người, quyền công dân, lợi ích của Nhà nước và xã hội. Việc thường xuyên rà soát, bổ sung và hoàn thiện các quy định pháp luật về VKS phúc thẩm là rất cần thiết, đặc biệt là những quy định liên quan đến kháng nghị phúc thẩm, bổ sung chứng cứ mới, và phát biểu quan điểm của Kiểm sát viên tại phiên tòa phúc thẩm. Cần tạo điều kiện cho Kiểm sát viên có đủ thẩm quyền VKS và cơ chế để chủ động hơn trong việc thu thập và đánh giá chứng cứ, nâng cao chất lượng tranh luận và đề nghị của Kiểm sát viên đối với hội đồng xét xử phúc thẩm. Bằng cách đó, nhiệm vụ, quyền hạn Viện kiểm sát khi xét xử phúc thẩm sẽ trở thành một công cụ hữu hiệu để bảo đảm mọi bản án, quyết định phúc thẩm đều minh bạch, công bằng và có căn cứ, góp phần xây dựng một nền tư pháp vững mạnh, đáp ứng yêu cầu của cải cách tư pháp trong tình hình mới. (Nguồn: Luận văn Huỳnh Thị Mỹ Hạnh, TP. Hồ Chí Minh, 2021).

7.1. Giải pháp nâng cao năng lực Đào tạo và hợp tác quốc tế

Để nâng cao nhiệm vụ, quyền hạn Viện kiểm sát khi xét xử phúc thẩm, cần tập trung vào giải pháp nâng cao năng lực cho đội ngũ Kiểm sát viên. Điều này bao gồm đào tạo chuyên sâu về Bộ luật Tố tụng Hình sự (BLTTHS), kỹ năng tranh luận với bị cáo, người bào chữa, và kỹ năng bổ sung chứng cứ mới. Song song đó, việc tăng cường hợp tác quốc tế để học hỏi kinh nghiệm thực hành quyền công tố và tố tụng phúc thẩm từ các nước phát triển là cần thiết. Nghiên cứu các mô hình như Liên bang Đức, Hoa Kỳ, Liên bang Nga giúp VKSND Việt Nam cập nhật các phương pháp tiên tiến, từ đó nâng cao chất lượng giám sát hoạt động tư pháp và đảm bảo bản án phúc thẩm được thực thi một cách hiệu quả và công bằng. (Nguồn: Luận văn Huỳnh Thị Mỹ Hạnh, TP. Hồ Chí Minh, 2021).

7.2. Định hướng phát triển Đảm bảo công lý và quyền con người trong xét xử

Định hướng phát triển của Viện kiểm sát nhân dân trong tương lai là tiếp tục củng cố vai trò của Viện kiểm sát trong việc đảm bảo công lý và quyền con người trong xét xử phúc thẩm. Điều này đòi hỏi VKSND phải kiên định thực hiện chức năng VKS trong phúc thẩm là thực hành quyền công tố và kiểm sát hoạt động tư pháp một cách độc lập, khách quan. Việc liên tục rà soát và hoàn thiện quy định pháp luật về VKS phúc thẩm, đặc biệt liên quan đến kháng nghị phúc thẩm và quyết định phúc thẩm, sẽ tạo hành lang pháp lý vững chắc. Mục tiêu là xây dựng một nền tư pháp mà ở đó nhiệm vụ, quyền hạn Viện kiểm sát khi xét xử phúc thẩm được thực thi minh bạch, công bằng, góp phần vào sự ổn định và phát triển của xã hội. (Nguồn: Luận văn Huỳnh Thị Mỹ Hạnh, TP. Hồ Chí Minh, 2021).

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong tiến trình cải cách tư pháp theo tinh thần Nghị quyết số 49-NQ/TW ngày 02/6/2005 của Bộ Chính trị và Hiến pháp năm 2013, việc nâng cao chất lượng thực hành quyền công tố được xác định là nhiệm vụ trọng tâm nhằm bảo đảm không làm oan người vô tội và không bỏ lọt tội phạm. Nguyên tắc thực hiện chế độ hai cấp xét xử ghi nhận tại Điều 27 Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015 đã tạo hành lang pháp lý bảo đảm tính đúng đắn của phán quyết sơ thẩm.

Giai đoạn xét xử phúc thẩm đóng vai trò kiểm tra tính hợp pháp và tính có căn cứ của bản án sơ thẩm bị kháng cáo, kháng nghị. Thực tiễn áp dụng pháp luật tố tụng hình sự giai đoạn 2015 - 2019 trên phạm vi toàn quốc ghi nhận toàn ngành Kiểm sát nhân dân đã thụ lý thực hành quyền công tố đối với 74.728 bị cáo theo thủ tục phúc thẩm. Trong đó, Tòa án cấp phúc thẩm đã đưa ra xét xử 49.751 bị cáo, đạt tỷ lệ giải quyết khoảng 66,58%.

Tuy nhiên, quá trình thực hiện nhiệm vụ, quyền hạn của Viện kiểm sát trong giai đoạn này vẫn bộc lộ nhiều bất cập do một số quy định pháp luật chưa cụ thể, thiếu sự phối hợp liên ngành chặt chẽ và nhận thức chưa đồng nhất giữa các cấp kiểm sát. Nghiên cứu này hướng đến việc hệ thống hóa toàn diện lý luận, đánh giá thực trạng áp dụng pháp luật và đề xuất các giải pháp khả thi nhằm hoàn thiện quy định pháp luật tố tụng hình sự, nâng cao chất lượng tranh tụng và hiệu quả thực hành quyền công tố của Kiểm sát viên tại phiên tòa phúc thẩm.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng dựa trên nền tảng lý thuyết phân công và kiểm soát quyền lực nhà nước theo Điều 107 Hiến pháp năm 2013, xác lập Viện kiểm sát nhân dân là thiết chế duy nhất thực hiện chức năng thực hành quyền công tố và kiểm sát hoạt động tư pháp. Đồng thời, nghiên cứu vận dụng lý thuyết về chế độ hai cấp xét xử được ghi nhận trong luật quốc tế tại Điều 14 Công ước quốc tế về các quyền dân sự và chính trị năm 1966 và cụ thể hóa tại Điều 27 Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015.

Các khái niệm nòng cốt được làm rõ bao gồm: quyền công tố, thực hành quyền công tố trong giai đoạn xét xử phúc thẩm, nhiệm vụ của Viện kiểm sát và quyền hạn của Viện kiểm sát. Bên cạnh đó, luận văn tiến hành so sánh đối chiếu với mô hình công tố tại 3 hệ thống pháp luật lớn trên thế giới: Cộng hòa liên bang Đức với 116 văn phòng công tố cấp tỉnh và 25 văn phòng công tố cấp khu vực; Hoa Kỳ với 12 tòa phúc thẩm liên bang phụ trách xem xét các sai sót áp dụng luật; và Liên bang Nga theo Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2001 thay thế luật năm 1960.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu của nghiên cứu được thu thập từ báo cáo thống kê chính thức của Văn phòng Viện kiểm sát nhân dân tối cao và hồ sơ nghiệp vụ phúc thẩm trên toàn quốc trong thời gian 5 năm, từ năm 2015 đến năm 2019.

Về quy mô, cỡ mẫu nghiên cứu bao gồm toàn bộ 74.728 bị cáo được thụ lý và 49.751 bị cáo đã xét xử phúc thẩm trong giai đoạn khảo sát. Phương pháp chọn mẫu toàn bộ được áp dụng nhằm phản ánh toàn diện, chính xác bức tranh thực tiễn mà không bị sai lệch bởi các yếu tố cục bộ.

Tác giả kết hợp linh hoạt các phương pháp phân tích: thống kê mô tả, phân tích quy phạm pháp luật, tổng hợp định lượng và so sánh luật học. Lý do lựa chọn tổ hợp phương pháp này là nhằm bảo đảm tính khách quan, xác thực của các chỉ số thực chứng, từ đó làm căn cứ vững chắc cho việc đánh giá những thành tựu đạt được cũng như chỉ ra nguyên nhân của các tồn tại, hạn chế trong hoạt động công tố phúc thẩm.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Phân tích dữ liệu thực tiễn công tác thực hành quyền công tố giai đoạn 2015 - 2019 cho thấy các phát hiện cụ thể sau:

Thứ nhất, tỷ lệ giữ nguyên bản án sơ thẩm chiếm ưu thế với 29.079 bị cáo, đạt tỷ lệ 60,60% trên tổng số 49.751 bị cáo đã xét xử. Tỷ lệ y án theo từng năm có xu hướng giảm từ 65,68% năm 2016 xuống còn 56,11% năm 2019.

Thứ hai, tỷ lệ sửa bản án sơ thẩm chiếm tỷ trọng rất cao với 17.155 bị cáo, tương đương 35,55%. Xu hướng sửa án tăng mạnh từ 30,91% năm 2016 lên mức đỉnh điểm 40,66% năm 2018 và duy trì ở mức 38,97% vào năm 2019.

Thứ ba, tỷ lệ hủy bản án sơ thẩm để điều tra lại là 1.001 bị cáo, chiếm 3,14% tổng số bị cáo đã xét xử; số vụ hủy điều tra lại tăng đều từ 268 vụ (tỷ lệ 2,61%) năm 2015 lên 338 vụ (tỷ lệ 3,47%) năm 2019. Trong khi đó, số vụ hủy án để xét xử lại là 252 vụ với 395 bị cáo, chiếm tỷ lệ 0,51%, tăng từ 36 vụ năm 2015 lên 100 vụ năm 2019.

Thứ tư, Tòa án cấp phúc thẩm tuyên hủy bản án sơ thẩm và đình chỉ vụ án đối với 95 vụ với 121 bị cáo, chiếm tỷ lệ 0,19%, tăng từ 4 vụ năm 2015 lên 41 vụ năm 2019.

Thảo luận kết quả

Thực trạng tỷ lệ sửa án ở mức cao (35,55%) và tỷ lệ hủy án có chiều hướng tăng phản ánh cả mặt tích cực lẫn hạn chế. Về mặt tích cực, Kiểm sát viên cấp phúc thẩm đã chủ động phát hiện nhiều sai sót của cấp sơ thẩm trong việc áp dụng điều luật, đánh giá tính chất hành vi và quyết định mức hình phạt. Về mặt hạn chế, số liệu cho thấy công tác thực hành quyền công tố và kiểm sát xét xử ở cấp sơ thẩm tại một số địa phương còn thiếu sót, chưa đánh giá toàn diện chứng cứ và các tình tiết tăng nặng, giảm nhẹ.

Dữ liệu nghiên cứu có thể được minh họa trực quan qua biểu đồ đường thể hiện sự tương phản giữa xu hướng giảm của tỷ lệ y án (từ 65,68% xuống 56,11%) và sự gia tăng của tỷ lệ sửa án (từ 30,91% lên 38,97%), cùng bảng ma trận phân loại nguyên nhân hủy bản án. So chiếu với kinh nghiệm của Liên bang Nga và Cộng hòa liên bang Đức, quyền hạn của Kiểm sát viên tại phiên tòa cần được mở rộng và độc lập hơn khi phát biểu quan điểm, bổ sung chứng cứ mới theo Quyết định số 505/QĐ-VKSTC ngày 18/12/2017 nhằm bảo đảm phán quyết phúc thẩm chính xác, thấu tình đạt lý.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả nghiên cứu lý luận và thực tiễn, luận văn đưa ra 4 nhóm khuyến nghị trọng tâm:

Thứ nhất, sửa đổi và hoàn thiện quy định tại Điều 342 và Điều 354 Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015. Cần quy định rõ giới hạn quyền thay đổi, bổ sung kháng nghị của Kiểm sát viên tại phiên tòa theo hướng bảo đảm không làm xấu hơn tình trạng của bị cáo, đồng thời phân định ranh giới giữa việc rút một phần và rút toàn bộ kháng nghị. Chủ thể thực hiện: Quốc hội; Thời gian thực hiện: giai đoạn 2022 - 2025; Mục tiêu định lượng: giảm 20% các vướng mắc tố tụng liên quan đến thủ tục xử lý kháng nghị tại tòa.

Thứ hai, ban hành Thông tư liên tịch giữa Viện kiểm sát nhân dân tối cao và Tòa án nhân dân tối cao hướng dẫn chi tiết Điều 353 về thủ tục thu thập, xác minh và chuyển giao chứng cứ mới theo biểu mẫu nghiệp vụ số 10/XP. Chủ thể thực hiện: Liên ngành tư pháp Trung ương; Thời gian thực hiện: hoàn thành trong 12 tháng; Mục tiêu định lượng: bảo đảm 100% chứng cứ bổ sung được thẩm tra và tống đạt cho các bên trước ngày mở phiên tòa ít nhất 05 ngày làm việc.

Thứ ba, tăng cường tổ chức các khóa tập huấn chuyên sâu về kỹ năng xét hỏi, tranh luận và xử lý tình huống phát sinh tại tòa cho hơn 3.000 Kiểm sát viên làm công tác phúc thẩm. Chủ thể thực hiện: Trường Đại học Kiểm sát Hà Nội và Trường Đào tạo, bồi dưỡng nghiệp vụ kiểm sát tại TP. Hồ Chí Minh; Thời gian thực hiện: định kỳ hàng năm giai đoạn 2022 - 2026; Mục tiêu định lượng: nâng tỷ lệ bảo vệ thành công kháng nghị phúc thẩm lên trên 85%.

Thứ tư, xây dựng hệ thống cơ sở dữ liệu số liên thông theo dõi các vụ án bị hủy, sửa để định kỳ hàng quý ban hành văn bản rút kinh nghiệm nghiệp vụ đối với Viện kiểm sát cấp sơ thẩm. Chủ thể thực hiện: Viện kiểm sát nhân dân cấp cao và Viện kiểm sát nhân dân cấp tỉnh; Thời gian thực hiện: triển khai trong 24 tháng; Mục tiêu định lượng: kéo giảm tỷ lệ án sơ thẩm bị cấp phúc thẩm hủy do lỗi chủ quan xuống dưới 1,0%.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nội dung công trình mang lại giá trị học thuật và ứng dụng thực tiễn cao cho 4 nhóm đối tượng cụ thể:

Thứ nhất, đội ngũ Kiểm sát viên và Kiểm tra viên thuộc ngành Kiểm sát nhân dân (với hơn 10.000 cán bộ toàn ngành) có thể sử dụng luận văn làm tài liệu hướng dẫn kỹ năng nghiệp vụ thực hành quyền công tố, xử lý việc thay đổi, bổ sung kháng nghị và xây dựng bản phát biểu quan điểm giải quyết vụ án theo đúng Điều 266 và Điều 354 Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015.

Thứ hai, Thẩm phán và Thư ký Tòa án nhân dân các cấp có thể tham khảo để nắm bắt cơ chế tiếp nhận chứng cứ mới, phương thức phối hợp tố tụng liên ngành và đánh giá tính có căn cứ của kháng cáo, kháng nghị trong hơn 49.000 vụ án phúc thẩm được thụ lý hàng năm.

Thứ ba, Luật sư và Người bào chữa hình sự (với hơn 15.000 luật sư trên cả nước) có thêm cơ sở thực tiễn để hiểu rõ phạm vi quyền năng của Kiểm sát viên, từ đó xây dựng chiến lược tranh tụng, đối đáp và bảo vệ hiệu quả quyền lợi của thân chủ tại phiên tòa phúc thẩm.

Thứ tư, Giảng viên, Học viên cao học và Nghiên cứu sinh ngành Luật hình sự và Tố tụng hình sự tại hơn 20 cơ sở đào tạo luật lớn có thể khai thác khung lý luận chuyên sâu, chuỗi số liệu 5 năm (2015 - 2019) và nguồn tài liệu so sánh pháp luật quốc tế phục vụ công tác giảng dạy, nghiên cứu.

Câu hỏi thường gặp

Viện kiểm sát có được quyền bổ sung kháng nghị làm xấu hơn tình trạng của bị cáo tại phiên tòa phúc thẩm không? Theo Điều 342 Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015 và Nghị quyết số 05/2005/NQ-HĐTP, tại phiên tòa phúc thẩm, Viện kiểm sát không được bổ sung, thay đổi kháng nghị theo hướng làm xấu hơn tình trạng của bị cáo như đề nghị tăng hình phạt hay không cho hưởng án treo. Quyền kháng nghị tăng nặng chỉ hợp lệ khi thực hiện trước phiên tòa và còn trong thời hạn luật định từ 15 đến 30 ngày.

Kiểm sát viên có thẩm quyền tự mình thu thập chứng cứ mới ở cấp phúc thẩm không? Căn cứ Điều 353 Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015 và Điều 39 Quy chế nghiệp vụ số 505/QĐ-VKSTC năm 2017, Kiểm sát viên hoàn toàn có quyền tự mình xác minh, thu thập chứng cứ hoặc yêu cầu Viện kiểm sát cấp sơ thẩm bổ sung tài liệu bằng văn bản nghiệp vụ Mẫu số 10/XP nhằm bảo vệ quan điểm công tố hoặc làm sáng tỏ tình tiết có lợi cho bị cáo.

Tỷ lệ bản án hình sự sơ thẩm bị cấp phúc thẩm tuyên sửa trong giai đoạn 2015 - 2019 là bao nhiêu? Theo số liệu của Viện kiểm sát nhân dân tối cao, tỷ lệ sửa án sơ thẩm bình quân chiếm 35,55% với 17.155 bị cáo trên tổng số 49.751 bị cáo đã xét xử. Tỷ lệ này đạt mức cao nhất vào năm 2018 với 40,66% số vụ, chủ yếu do cấp sơ thẩm áp dụng chưa chuẩn xác các điều khoản định khung và tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự.

Điểm khác biệt căn bản về nhiệm vụ của Kiểm sát viên tại phiên tòa phúc thẩm so với sơ thẩm là gì? Khác với phiên tòa sơ thẩm, theo Điều 354 Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015, Kiểm sát viên tại tòa phúc thẩm không đọc bản cáo trạng và bản luận tội. Thay vào đó, Kiểm sát viên trình bày ý kiến về tính hợp pháp của kháng cáo, kháng nghị và phát biểu quan điểm giải quyết vụ án dựa trên kết quả xét hỏi, tranh tụng công khai tại phiên tòa.

Kinh nghiệm quốc tế của Đức và Hoa Kỳ về quyền công tố tại cấp phúc thẩm có điểm gì nổi bật? Tại Cộng hòa liên bang Đức với 116 văn phòng công tố cấp tỉnh và 25 văn phòng công tố khu vực, thời hạn kháng nghị là 01 tuần hoặc 01 tháng và công tố viên được kháng nghị vì lợi ích bị cáo. Tại Hoa Kỳ với 12 tòa phúc thẩm liên bang, việc xem xét lại bản án chủ yếu tập trung vào các sai sót áp dụng pháp luật và vi phạm thủ tục sơ thẩm.

Kết luận

• Hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận và nền tảng pháp lý về nhiệm vụ, quyền hạn của Viện kiểm sát khi thực hành quyền công tố tại giai đoạn xét xử phúc thẩm theo Hiến pháp năm 2013 và Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015.
• Đánh giá thực chứng bức tranh thụ lý 74.728 bị cáo và xét xử 49.751 bị cáo trong 5 năm (2015 - 2019), làm rõ nguyên nhân của tỷ lệ 35,55% bản án bị sửa và 3,14% bị hủy điều tra lại.
• Tiếp thu có chọn lọc các giá trị tiến bộ từ 3 hệ thống pháp luật lớn (Đức, Mỹ, Nga) để vận dụng linh hoạt vào điều kiện cải cách tư pháp tại Việt Nam.
• Đề xuất 4 nhóm giải pháp mang tính đột phá gắn với lộ trình 2022 - 2025 nhằm hoàn thiện Điều 342, Điều 353 Bộ luật Tố tụng hình sự và nâng cao kỹ năng cho hơn 3.000 Kiểm sát viên.
• Khẳng định giá trị thực tiễn to lớn của công trình trong việc bảo vệ pháp chế xã hội chủ nghĩa, quyền con người và bảo đảm truy tố đúng người, đúng tội, đúng pháp luật theo Nghị quyết số 49-NQ/TW.

Các cơ quan tư pháp và nhà nghiên cứu quan tâm có thể khai thác toàn văn công trình để ứng dụng vào công tác thực hành quyền công tố, đồng thời làm tiền đề mở rộng nghiên cứu trong giai đoạn 2025 - 2030.