Chương 1 PHẠM QUANG ĐẨU VÀ ĐỀ TÀI NGƯỜI LÍNH TRONG TIỂU THUYẾT VIỆT NAM SAU 1975 1. Đề tài người lính trong tiểu thuyết Việt Nam sau 1975 1. Bối cảnh lịch sử, xã hội và những yêu cầu đổi mới văn học sau 1975 1. Bối cảnh lịch sử và xã hội Với chiến thắng mùa xuân năm 1975, lịch sử dân tộc mở ra thời kỳ mới - thời kỳ độc lập, thống nhất đất nước.
Tuy nhiên khi bước vào thới kỳ hòa bình, đất nước cũng phải đối mặt với vô vàn những khó khăn, thử thách. Hậu quả nặng nề của hai cuộc chiến tranh ác liệt và kéo dài, cho đến nay, sau 30 năm vẫn chưa thể khắc phục hết. Chiến tranh hầu như đã tàn phá hầu như tất cả các thành phố, đô thị và hàng nghìn làng xóm, các tuyến đường giao thông, bến cảng ở miền Bắc, nhiều vùng rộng lớn ở miền Nam – nơi diễn ra các chiến dịch quân sự. Các trận đánh lớn đã khiến nhiều nơi trở thành những miền đất chết, đất cháy.
Môi trường bị huỷ hoại nặng nề bởi chất độc điôxin. Nền kinh tế vốn lạc hậu, thấp kém của một xứ sở bị chiến tranh tàn phá keó dài càng trở nên thê thảm hơn, tụt hậu trong khu vực. Cơ chế quan liêu bao cấp với nhiều bất cập, trì trệ …. khiến cho đời sống nhân dân muôn phần khó khăn.
Cuộc sống sau chiến tranh quả là không kém phần gai góc, phức tạp. Nhìn nhận thực tế lúc bấy giờ, nhà văn Nguyễn Khải đã nhận xét: “Chiến tranh ồn ào náo động mà lại có cái yên tĩnh giản dị của nó. Hòa bình yên tĩnh, thanh bình mà lại chứa chấp những sóng ngầm, những gió xoáy bên trong” [26, tr. Trước sự khủng hoảng trầm trọng, sâu sắc trên mọi lĩnh vực đời sống của thời kỳ hậu chiến, đổi mới trở thành con đường lựa chọn khẩn thiết.
Tại nghị quyết Đại hội Đảng lần thứ VI (1986) đã chỉ rõ: Đổi mới là “nhu cầu bức thiết”, là “vấn đề có ý nghĩa sống còn của toàn dân tộc”. Từ đó, Đảng chủ trương xóa 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com bỏ nên kinh tế quan liêu bao cấp, xây dựng nền kinh tế mở, vận hành theo cơ chế thị trường. Đường lối mới và cơ chế thị trường đã thực sự tạo ra không khí dân chủ, sôi nổi, hồ hởi, phấn khởi trong cả nước. Tất cả các phương diện kinh tế, chính trị, văn hóa, xã hội đều có sự chuyển biến mạnh mẽ, tích cực, củng cố niềm tin của nhân dân vào Đảng.
Nhờ sự đổi mới mà nền kinh tế nước ta thoát khỏi sự khủng hoảng và từng bước được phục hồi khiến cho đời sống nhân dân ngày càng ổn định, nâng cao, có điều kiện quan tâm đến nhu cầu riêng tư của con người. Với phương châm đổi mới tư duy, “nhìn thẳng vào sự thật, nói rõ sự thật, đánh giá đúng sự thật” của Đảng đã đem đến đời sống dân chủ, cởi “trói” con người khỏi những định hướng khắt khe, nghiêm ngặt của thời kỳ trước, cho phép “tiếp cận tối đa những sự thật của cuộc đời ở dạng nguyên khởi, chất phác, mộc mạc, không chau chuốt trang trí, tô điểm” [ 26, tr. Tinh thần mở cửa của thời đại mới đã tạo điều kiện cho con người tiếp cận các vấn đề hiện thực đời sống khách quan, đa chiều, công bằng hơn. Nhiều vấn đề thuộc về chiến tranh đã qua cũng được nhìn nhận lại, bớt cực đoan, duy lí.
Con người hôm nay nhận thức về cuộc chiến ở cả niềm tự hào về chiến thắng và sức mạnh dân tộc, và cả cái giá đắt đỏ để có được nó. Xu thế mở cửa , hội nhập quốc tế, hợp tác cùng phát triển bền vững đã góp phần xoa dịu mối hận thù dân tộc, giai cấp, giúp con người một thời ở hai chiến tuyến đối địch xích lại gần, thấu hiểu nhau hơn. Đường lối đổi mới được thông qua là tiền đề quan trọng, thúc đẩy sự đổi mới mạnh mẽ của nền văn học, tạo ra luồng sinh khí mới đưa văn học tới những bứt phá trong sự phát triển. Trong văn học, đánh dấu cho sự đổi mới tư tưởng trong đội ngũ văn nghệ sĩ bắt đầu từ cuối năm 1987 là cuộc gặp gỡ với đại diện giới văn nghệ sĩ của tổng Bí thư Nguyễn Văn Linh và Nghị quyết 05 của Bộ Chính trị.
Theo đó văn học sẽ phát triển trên tinh thần đổi mới tư duy và nhìn thẳng vào sự thật, khuyến khích tìm tòi, thử nghiệm trong sáng tạo nghệ thuật, giúp các văn nghệ sĩ vượt qua những e ngại, rụt rè, lo sợ sự kiểm duyệt, 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com sợ cả những cái “thường lơ lửng đâu đó trong không trung”, tự tin nói thẳng, nói thật những suy nghĩ, quan điểm cá nhân về các vấn đề gai góc của cuộc sống, mạnh dạn bức phá, thử nghiệm những tìm tòi, sáng tạo, những cách thức thể hiện mới. Các vấn đề về vai trò, chức năng của văn học cũng được xem xét, điều chỉnh, diễn đạt lại. Có thể nói, làn sóng đổi mới ngoài xã hội, nhu cầu đổi mới trong ý thức của người cầm bút làm sôi động bầu không khí sáng tác, đưa văn học thoát khỏi sự bế tắc, khủng hoảng, bổ khuyết “khoảng chân không” của văn học thời kỳ hậu chiến. Trong bối cảnh đó, văn học viết về chiến tranh, về đề tài người lính nói chung, tiểu thuyết nói riêng cũng có sự chuyển động tích cực, tự làm mới mình để phù hợp với yêu cầu của thời đại và thị hiếu mới của công chúng.
Ngoài ra cũng nhờ có chính sách cởi mở và đúng đắn. Giao lưu văn hóa, văn học thế giới trở nên sôi nổi, cũng đã có những tác động tích cực đến các nhà văn Việt Nam, họ có điều kiện nắm bắt xu hướng chung của văn học thế giới khi khai thác đề tài người lính, điều này đã tạo nên sự thay đổi trong diễm ngôn về người lính trong tiểu thuyết. Chiến tranh được tái hiện trong tiểu thuyết không chỉ nhằm mô phỏng quan điểm chính trị của một thể chế, giai cấp, ý thức hệ hoặc tung hô lực lượng chiến thắng, mà nó còn thể hiện như là diễn ngôn về thân phận con người, diễn ngôn chấn thương, diễn ngôn về văn hóa… Học tập kinh nghiệm từ những tác phẩm văn học của thế giới viết về người lính, các nhà văn Việt Nam đã khắc phục cái nhìn thiên kiến, thô kệch khi đánh giá về con người. Con người trong văn học sau 1975 viết về người lính được soi xét lại trong cái nhìn đa chiều, có sự gặp gỡ với mẫu hình chung của con người trong văn học hiện đại thế giới.
Các tiểu thuyết lớn của văn học thế giới con đem đến cho các nhà văn Việt Nam những gợi ý quan trọng về cách thức thể hiện. Những kinh nghiệm của dòng ý thức, độc thoại nội tâm, sự linh hoạt trong điểm nhìn trần thuật, thủ pháp kỳ ảo… Ở nhiều tiểu thuyết viết về người lính như: 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Ông cố vấn (1987), Nỗi buồn chiến tranh (1987), Ăn mày dĩ vãng (1991), Những bước tường lửa (2004), Mùa hè giá buốt (2012),… đã đem lại cho mảng tiểu thuyết này những sắc diện mới. Việc khám phá con người bên trong cũng như tiếp cận hiện thực đã mở ra những chiều kích mới trong tâm thế sáng tạo của người cầm bút. Những thay đổi trong tâm lí thị hiếu của độc giả Sự đổi mới trong văn học đã tạo ra sự đổi mới trong nhận thức và quan niệm của con người với những nhu cầu và thị hiếu khác trước.
Công chúng tiếp nhận văn học hôm nay không còn đơn giản, một chiều như thời kì trước. Độc giả của tiểu thuyết viết về vấn đề chiến tranh không chỉ là những người đã từng trải nghiệm cuộc sống chiến tranh. Phần đông họ được sinh ra sau 1975, trong đó đông đảo, nhạy cảm nhất là những độc giả thuộc thế hệ 8X, 9X - những người được sinh ra ở thời bình của đất nước. Tiểu thuyết viết về chiến tranh không tạo ra sức hấp dẫn như là những tác phẩm viết về các vấn đề của cuộc sống hiện tại của họ như hôn nhân, tình yêu … Ngoài ra, còn phải kể đến những dòng tiểu thuyết mang đậm tính chất thương mại, giải trí.
Giai đoạn văn học 1945 - 1975 trước đó chưa tạo ra được mối quan hệ bình đẳng giữa độc giả với nhà văn và tác phẩm. Vì vậy, người đọc dễ dàng đồng tình với quan điểm của nhà văn, ít có nhu cầu đối thoại. Hoàn cảnh “thông diễn” mới của thời kỳ sau hòa bình đã tạo nên vị thế dân chủ hơn cho công chúng tiếp nhận văn học. Họ có nhận thức riêng, quan đểm của riêng mình về những điều mà họ biết và mục đích tìm đến văn học của con người ngày nay không giống nhau, có người tìm đến tác phẩm văn học do nhiệm vụ nghiên cứu, có người lại muốn có thêm sự hiểu biết về đời sống quanh mình, có người lạ tìm đến văn học đơn giản chỉ để thư giãn và giải trí.
Sau chiến tranh độc giả có điều kiện tìm hiểu về cuộc chiến tranh của dân tộc từ nhiều kênh thông tin khác nhau, 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com ví dụ như: qua những tư liệu lịch sử của ta, tài liệu mật của đối phương, những cuốn nhật kí, hồi kí, thư từ của các cựu quân nhân hai bên… cho nên sự hiểu biết của họ về chiến tranh, quan niệm và cách nhìn về chiến tranh cũng không còn giống trước. Mặt khác, sự phát triển của thời đại công nghệ thông tin, các tài liệu ở thư viện đều được số hóa, các tiểu thuyết nổi tiếng viết về chiến tranh cũng được giới thiệu rộng rãi ở Việt Nam. Trong điều kiện sống hiện nay, độc giả có ít thời gian để đọc tiểu thuyết nhiều tập hoặc tiểu thuyết dày. Tất cả những điều này đã tạo ra sự thay đổi trong việc tiếp nhận tác phẩm văn học viết về vấn đề chiến tranh.
Như vậy, sự chuyển đổi hình thái xã hội đã tạo nên sự chuyển động thay đổi trên nhiều phương diện của văn học, trong đó có công chúng tiếp nhận. Nhu cầu, thị hiếu, mục đích hướng đến văn học của công chúng tiếp nhận hôm nay đã có nhiều điểm khác biệt so với trước. Điều này đã ảnh hưởng trực tiếp đến sự phát triển văn học.