CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU VỀ HOẠT ĐỘNG CHO VAY DOANH NGHIỆP SIÊU NHỎ CỦA NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI Trong phần tổng quan nghiên cứu này, tác giả sẽ làm rõ những hướng nghiên cứu chính các tác giả đã thực hiện khi nghiên cứu về vấn đề tiếp cận vốn của doanh nghiệp siêu nhỏ. Hơn thế nữa những cơ sở lý thuyết chính đã được các tác giả sử dụng cũng sẽ được tác giả tổng hợp trong phần này. Ngoài ra phần tổng quan nghiên cứu cũng sẽ giới thiệu những phương pháp nghiên cứu chính mà các tác giả đã sử dụng khi nghiên cứu về vấn đề tiếp cận vốn của doanh nghiệp siêu nhỏ. Đã một số nghiên cứu cả trong và ngoài nước liên quan đến đề tài nghiên cứu.
Hướng nghiên cứu của các công trình này khá đa dạng, có thể được chia thành một số hướng nghiên cứu chính như sau: - Nghiên cứu tập trung làm rõ những vấn đề trong hoạt động cho vay DNSN của các NHTM: tiếp cận từ phía cung và tiếp cận từ phía cầu - Nghiên cứu đi vào các nhân tố cụ thể ảnh hưởng đến hoạt động cho vay DNSN: các yếu tố vi mô, vĩ mô, đặc điểm của NHTM, đặc điểm của doanh nghiệp 1. Các nghiên cứu nước ngoài 1. Hướng nghiên cứu về các vấn đề trong hoạt động cho vay DNSN của các NHTM Đối với hướng nghiên cứu này, các nghiên cứu có thể được chia thành 2 nhánh chính: Các nghiên cứu tiếp cận từ phía cung (từ NHTM) hoặc tiếp cận từ phía cầu (khả năng tiếp cận vốn NHTM của các DNSN). Tiếp cận từ phía cầu – Nghiên cứu khả năng tiếp cận vốn NHTM của các DNSN Các công trình nghiên cứu có cách tiếp cận từ phía cầu có thể kể đến các công trình của Schmidt và cộng sự (1987), Asselbergh (2002), Beck (2007), Ganbold (2008), Chong (2010), Stiglitz và Weiss (1981).
Các công trình này đã sử dụng lý thuyết về bất cân xứng thông tin, lý thuyết về hạn chế tín dụng, lý thuyết trật tự phân hạng để giải thích cho những đặc điểm về tiếp cận tín dụng của các doanh nghiệp nhỏ và vừa. Về cơ bản, các nghiên cứu đều có sự thống nhất với nhau rằng các doanh nghiệp nhỏ và vừa rất khó tiếp cận được vốn từ các nguồn chính thức do vấn đề bất cân xứng thông tin, do thể chế chính sách, do quy trình vay vốn và xét duyệt hồ sơ. Tuy nhiên, phần lớn các công trình đều cho thấy sự nhất quán cao trong quan điểm 10 rằng, mặc dù việc tiếp cận khó khăn như vậy, nhưng vốn ngân hàng vẫn là nguồn vốn quan trọng nhất đối với quá trình hình thành và phát triển của các doanh nghiệp nhỏ và vừa. Theo Ganbold (2008) lý do dẫn đến việc các DNSN khó tiếp cận tài chính, trong đó có tiếp cận vốn từ NHTM do một số nguyên nhân sau: (i) Sự sai lệch chính sách trên khu vực tài chính, với sự tồn tại của lãi suất trần và doanh nghiệp nhà nước; (ii) Việc thực hiện các khoản vay nhỏ cho DNSN không hiệu quả do chi phí thực hiện cao; (iii) Khó khăn từ cả phía NHTM lẫn DNSN trong việc áp dụng các công nghệ cho vay mới; (iv) Thông tin không cân xứng do chi phí nhận thông tin từ DNSN cao, các báo cáo tài chính không đồng nhất và thiếu uy tín trên thị trường; (v) Rủi ro hoạt động cao do doanh nghiệp siêu nhỏ dễ dàng chịu tổn thương và có doanh thu biến động; (vi) Khả năng quản trị yếu kém.
Berger và Udell (2005) đã đề xuất một khung khái niệm để phân tích các vấn đề về tín dụng của các doanh nghiệp siêu nhỏ, nhỏ và vừa. Họ cho rằng trong bối cảnh các khoản vay cho các doanh nghiệp siêu nhỏ, nhỏ và vừa, có hai yếu tố ảnh hưởng đến sự sẵn có của các khoản vay và bản chất của cơ sở tín dụng. Thứ nhất, đó là quá trình cho vay bao gồm đến sự kết hợp của nguồn thông tin sơ cấp, các chính sách và thủ tục sàng lọc và bảo lãnh phát hành, cấu trúc hợp đồng cho vay và các cơ chế giám sát đang sử dụng trong hoạt động cho vay. Thứ hai, đó là cơ sở hạ tầng cho vay bao gồm môi trường thông tin bao gồm chất lượng thông tin kế toán, môi trường pháp lý, tư pháp và phá sản, bối cảnh xã hội, môi trường thuế và môi trường pháp lý trong đó các tổ chức tài chính hoạt động tại một quốc gia nhất định.
Các chính sách của chính phủ ảnh hưởng đến hoạt động cho vay ở các quốc gia khác nhau, thông qua cơ sở hạ tầng cho vay. Bên cạnh các nghiên cứu mang tính lý thuyết, cũng có nhiều nghiên cứu thực chứng được thực hiện để kiểm chứng các vấn đề trong việc tiếp cận vốn NHTM của các doanh nghiệp nhỏ và vừa, trong đó có DNSN. Các nghiên cứu này được thực hiện ở nhiều quốc gia, với trình độ phát triển kinh tế và đặc điểm văn hoá xã hội đa dạng, đề cập tới nhiều khía cạnh trong việc tiếp cận vốn nói chung và vốn vay NHTM nói riêng của các DN nhỏ và siêu nhỏ. Theo hướng này có thể kể đến các nghiên cứu của Chong (2010), Sharma và Gounder (2012), Schmidt và cộng sự (1987), Singh (2016), Beck (2007).
Cụ thể như sau: Việc khó tiếp cận vốn của các DNSN được Chong (2010) lý giải thông qua việc đánh giá khả năng quản lý tín dụng của các DNSN, nhỏ và vừa. Theo tác giả, lý do khiến cho các tổ chức tín dụng thích cho vay tới doanh nghiệp đã được xếp hạng hơn là các doanh nghiệp vừa và nhỏ nằm ở sự khác nhau trong cách thức điều hành của 2 11 loại hình doanh nghiệp này. Các doanh nghiệp vừa và nhỏ (DNVVN) thường tập trung vào việc tồn tại và giữ ổn định doanh nghiệp, trong khi đó các doanh nghiệp đã được xếp hạng hướng tới mục tiêu tối đa hoá lợi nhuận. Thông qua việc điều tra trên 120 doanh nghiệp siêu nhỏ ở Malaysia, tác giả đã chỉ ra rằng phần lớn chủ các DNSN dựa vào tiết kiệm của bản thân và mượn từ bạn bè hoặc họ hàng để tài trợ cho bước khởi đầu của doanh nghiệp.
Nghiên cứu của Chong (2010) cũng nghiên cứu mối quan hệ giữa các nhân tố như trình độ học vấn, tiềm lực tài chính, tình trạng nợ nần có ảnh hưởng tới khả năng trả nợ và quản lý tín dụng của DNSN. Kết quả kiểm định cho thấy, tình trạng nợ có ảnh hưởng tới khả năng trả nợ. Theo đó, tình trạng nợ càng cao thì khả năng quản lý tín dụng càng yếu. DNSN được điều hành bởi nữ giới cũng có khả năng quản lý tín dụng tốt hơn so với doanh nghiệp có nam giới làm chủ.
Trình độ giáo dục là một nhân tố nữa có ảnh hưởng tới khả năng quản lý tín dụng trong khi đó tiềm lực kinh. tế lại không có mối quan hệ tới khả năng quản lý tín dụng. Một nghiên cứu thực chứng nghiên cứu về những trở ngại trong việc tiếp cận vốn ngân hàng của DNSN và nhỏ được thực hiện bởi Sharma và Gounder (2012). Kết quả của nghiên cứu này phù hợp với những lý thuyết mà Stiglitz và Weiss (1981) đã đưa ra.
Hai tác giả Sharma và Gounder (2012) đã tiến hành điều tra và thu thập số liệu với 77 doanh nghiệp tại thủ đô Suva của Fiji. Kết quả điều tra cho thấy, 75% các doanh nghiệp tham gia điều tra đều thừa nhận vai trò của tín dụng ngân hàng đối với doanh nghiệp mình. Để trả lời câu hỏi tại sao tín dụng ngân hàng được coi là quan trọng nhưng các doanh nghiệp này chưa tiếp cận nguồn vốn đó, hơn 90% doanh nghiệp được điều tra đã cho rằng lãi suất, phí, tài sản đảm bảo, thủ tục giấy tờ, yêu cầu vốn tự có của doanh nghiệp là những nguyên nhân chính. Tuy nhiên, bản thân các doanh nghiệp không thể thu thập được các thông tin theo yêu cầu của ngân hàng, cũng như không thực sự quan tâm đến điều kiện hoàn trả khoản vay.
Nghiên cứu của Schmidt và cộng sự (1987) thì tập trung xem xét về quy trình chính sách cho vay tác động thế nào tới khả năng tiếp cận vốn của các doanh nghiệp siêu nhỏ. Schmidt và cộng sự (1987) đã giải thích rằng các dịch vụ tài chính cho các doanh nghiệp siêu nhỏ, nhỏ và vừa được coi là một trong những hạn chế giới hạn lợi ích của các doanh nghiệp này. Trong hầu hết các trường hợp, vấn đề tiếp cận tín dụng được tạo ra bởi các tổ chức chủ yếu thông qua các chính sách cho vay của họ. Điều này đã được hiển thị dưới dạng số tiền cho vay tối thiểu theo quy định, làm phức tạp các thủ tục đăng ký và hạn chế tín dụng cho các mục đích khác nhau.
Từ quan điểm của các doanh nghiệp siêu nhỏ, nhỏ và vừa, việc tiếp cận các khoản tín dụng ngắn hạn và nhỏ, nó có giá trị hơn và cần nhấn mạnh rằng nó có thể phù hợp hơn trong các 12 chương trình tín dụng nhắm vào các doanh nghiệp đó. Ngoài ra, các doanh nghiệp siêu nhỏ, nhỏ và vừa cũng coi việc thiếu khả năng tiếp cận các dịch vụ tài chính là một trong những hạn chế chính đối với tăng trưởng và đầu tư. Singh (2016) đã nghiên cứu về các nguồn lực tài chính được các doanh nghiệp siêu nhỏ, nhỏ và vừa sử dụng trong từng giai đoạn phát triển của doanh nghiệp đó. Tác giả đã chia sự phát triển của một doanh nghiệp thành 4 giai đoạn phát triển: Giai đoạn Khởi nghiệp (Start-up stage), Giai đoạn Sống sót (Survival stage), Giai đoạn phát triển (Growth Stage), Giai đoạn duy trì (Sustenance stage).
Kết quả nghiên cứu cho thấy, trong giai đoạn khởi nghiệp, các doanh nghiệp sử dụng vốn từ nguồn cá nhân hoặc gia đình, từ bạn bè, hoặc từ các ngân hàng cho mục đích vốn lưu động. Ngoài ra trong giai đoạn này, các doanh nghiệp còn tìm đến các NH nhà nước để vay vốn với các khoản vay có tài sản đảm bảo. Các khoản vay ngắn hạn, vay thấu chi, vay dài hạn hầu như không được các doanh nghiệp khởi nghiệp sử dụng. Ở giai đoạn tiếp theo, vốn lưu động vẫn là mục đích chính để các doanh nghiệp tìm kiếm nguồn tài trợ từ bên ngoài.
Trong giai đoạn này, tiền của cá nhân không còn là nguồn tài trợ chính, mà các ngân hàng đại chúng, người cho vay lãi mới là hai nguồn tài trợ chính, tiếp theo là các ngân hàng tư nhân.