Các Nhân Tố Tác Động Đến Việc Vận Dụng Kế Toán Quản Trị Trong Doanh Nghiệp Nhỏ và Vừa Tại Việt Nam

Tài liệu nghiên cứu Luận văn các nhân tố tác động đến việc vận dụng kế toán quản trị trong các doanh nghiệp nhỏ và vừa, tổng hợp lý thuyết và thực hành, cung cấp kiến thức chuyên

• Tác giả: Trần Ngọc Hùng
• Người hướng dẫn: TS. Trần Văn Thảo
• Trường học: Trường Đại Học Kinh Tế TP. Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Kế toán
• Đề tài: Nhân Tố Ảnh Hưởng Đến Việc Vận Dụng Kế Toán Quản Trị Trong Doanh Nghiệp Nhỏ và Vừa Tại Việt Nam
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2016
• Địa điểm: TP Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT
• DANH MỤC BẢNG
• DANH MỤC HÌNH VẼ VÀ SƠ ĐỒ
• MỞ ĐẦU
• TÍNH CẤP THIẾT CỦA ĐỀ TÀI
• MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU
• ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU
• PHẠM VI NGHIÊN CỨU
• PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• NHỮNG ĐIỂM MỚI VÀ CÁC ĐÓNG GÓP KHOA HỌC CỦA LUẬN ÁN
• KẾT CẤU CỦA LUẬN ÁN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU CÓ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• 1.1. Tổng quan về tình hình nghiên cứu
• 1.1.1. Các nghiên cứu công bố ở nước ngoài
• 1.1.2. Các nghiên cứu công bố ở trong nước
• 1.2. Khe hổng nghiên cứu và định hướng nghiên cứu của tác giả
• 1.2.1. Xác định khe hổng nghiên cứu
• 1.2.2. Định hướng nghiên cứu của tác giả
• 2. CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ THUYẾT VỀ KẾ TOÁN QUẢN TRỊ VÀ CÁC NHÂN TỐ TÁC ĐỘNG ĐẾN VIỆC VẬN DỤNG KẾ TOÁN QUẢN TRỊ VÀO DNNVV
• 2.1. Một số lý thuyết nền tảng có liên quan các nhân tố tác động việc vận dụng KTQT
• 2.1.1. Lý thuyết bất định
• 2.1.1.1. Nội dung lý thuyết
• 2.1.1.2. Áp dụng lý thuyết bất định vào việc vận dụng KTQT
• 2.1.2. Lý thuyết xã hội học
• 2.1.2.1. Nội dung lý thuyết
• 2.1.2.2. Áp dụng lý thuyết xã hội học vào việc vận dụng KTQT
• 2.1.3. Lý thuyết quan hệ lợi ích – chi phí
• 2.1.3.1. Nội dung lý thuyết
• 2.1.3.2. Áp dụng lý thuyết lợi ích – chi phí vào việc vận dụng KTQT
• 2.2. Tổng quan về KTQT
• 2.2.1. Các khái niệm về KTQT
• 2.2.2. Vai trò, chức năng của KTQT
• 2.2.3. Nội dung KTQT
• 2.2.3.1. Hệ thống chi phí (costing system)
• 2.2.3.2. Đánh giá hiệu quả hoạt động (performance evaluation)
• 2.2.3.3. Các kỹ thuật ra quyết định (decision-making techniques)
• 2.2.3.4. Các công cụ kỹ thuật KTQT chiến lược (Strategic management accounting techniques)
• 2.3. Khái niệm DNNVV
• 2.4. Các nhân tố tác động đến việc vận dụng KTQT trong DN
• 2.5. So sánh về nội dung, điều kiện, nhân tố ảnh hưởng vận dụng KTQT cho DNNVV với DN nói chung
• 2.5.1. So sánh về nội dung, điều kiện
• 2.5.2. So sánh về các nhân tố tác động đến việc vận dụng KTQT
• 3. CHƯƠNG 3: PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. Phương pháp nghiên cứu và quy trình nghiên cứu
• 3.1.1. Phương pháp nghiên cứu
• 3.1.2. Thiết kế nghiên cứu
• 3.1.3. Khung nghiên cứu
• 3.1.4. Quy trình nghiên cứu
• 3.2. Xây dựng mô hình nghiên cứu các nhân tố tác động đến vận dụng KTQT
• 3.3. Phương pháp nghiên cứu định tính
• 3.3.1. Thiết kế nghiên cứu định tính
• 3.3.2. Kết quả thảo luận chuyên gia
• 3.3.3. Xây dựng các giả thuyết nghiên cứu
• 3.4. Phương pháp nghiên cứu định lượng
• 3.4.1. Xây dựng thang đo
• 3.4.2. Phương pháp đo lường và tính toán dữ liệu
• 3.4.3. Thiết kế nghiên cứu định lượng
• 3.4.4. Mô hình hồi quy
• 4. CHƯƠNG 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ BÀN LUẬN
• 4.1. Kết quả nghiên cứu
• 4.1.1. Kết quả khảo sát về mối liên hệ giữa việc vận dụng KTQT và quy mô DN
• 4.1.2. Kết quả nghiên cứu định lượng
• 4.1.2.1. Bước 1: Thực hiện kiểm định chất lượng thang đo
• 4.1.2.2. Bước 2: Phân tích nhân tố khám phá
• 4.1.2.3. Bước 3: Thực hiện kiểm định lại chất lượng thang đo mới
• 4.1.2.4. Bước 4: Phân tích hồi quy đa biến
• 4.2. Thảo luận kết quả và kiểm định mô hình các nhân tố tác động đến vận dụng KTQT vào các DNNVV Việt Nam
• 4.2.1. Về các nhân tố ảnh hưởng
• 4.2.2. Về mức độ ảnh hưởng của các nhân tố
• 4.3. Bàn luận về kết quả nghiên cứu
• 4.3.1. Đối với nhóm các nhân tố mức độ sở hữu của nhà nước trong DN
• 4.3.2. Đối với nhóm các nhân tố mức độ cạnh tranh của thị trường
• 4.3.3. Đối với nhóm các nhân tố văn hóa DN
• 4.3.4. Đối với nhóm các nhân tố nhận thức của người chủ/điều hành doanh nghiệp
• 4.3.5. Đối với nhóm các nhân tố quy mô doanh nghiệp
• 4.3.6. Đối với nhóm các nhân tố chi phí cho việc tổ chức KTQT
• 4.3.7. Đối với nhóm các nhân tố chiến lược DN
• 5. CHƯƠNG 5: KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• 5.1. Một số giải pháp đề xuất từ hàm ý kết quả nghiên cứu
• 5.1.1. Hạ tỷ lệ sở hữu của nhà nước dưới mức chi phối
• 5.1.2. Biến áp lực cạnh tranh của thị trường thành động lực thay đổi
• 5.1.3. Xây dựng văn hoá DN hỗ trợ (gia đình) mạnh
• 5.1.4. Thay đổi nhận thức của người chủ/điều hành doanh nghiệp
• 5.1.5. Thay đổi quy mô DN
• 5.1.6. Tổ chức KTQT trong DN với chi phí hợp lý
• 5.1.7. Xây dựng chiến lược kinh doanh linh hoạt
• 5.2. Các kiến nghị đối với cơ quan ban ngành Chính phủ
• 5.3. Các kiến nghị đối với cơ quan, trung tâm xúc tiến hỗ trợ DNNVV
• 5.4. Các kiến nghị đối với bản thân DNNVV hoạt động tại Việt Nam
• 5.5. Các kiến nghị chung về đề xuất một số công cụ kỹ thuật KTQT
• 5.6. Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp theo
• 5.6.1. Những hạn chế của luận án
• 5.6.2. Hướng nghiên cứu tiếp theo
• Tài liệu tham khảo
• Phụ lục
• Phụ lục 1 Bảng câu hỏi khảo sát
• Phụ lục 2 Danh sách các DNNVV phỏng vấn
• Phụ lục 3 Danh sách các chuyên gia tham gia thảo luận
• Phụ lục 1.1 Bảng tóm tắt một số công bố nước ngoài tiêu biểu nghiên cứu về vận dụng KTQT trong DN nói chung và DNNVV nói riêng
• Phụ lục 1.2 Bảng tóm tắt một số công bố trong nước tiêu biểu nghiên cứu về vận dụng KTQT trong DN nói chung và DNNVV nói riêng
• Phụ lục 4 Số liệu phân tích định lượng
• Phụ lục 5 Kết quả Cronbach Alpha của thang đo lần 1
• Phụ lục 6 Kết quả KMO và tổng phương sai được giải thích
• Phụ lục 7 Kết quả Cronbach Alpha của thang đo lần 2
• Phụ lục 8 Kết quả hệ số hồi quy
• Phụ lục 4-1 Các biểu mẫu phân tích CVP
• Phụ lục 4-2 Các biểu mẫu dự toán
• Phụ lục 4-3 Các biểu mẫu phân loại chi phí theo hành vi ứng xử
• Phụ lục 4-4 Các biểu mẫu phân tích biến động dự toán
• Phụ lục 4-5 Các biểu mẫu báo cáo bộ phận

Tóm tắt

I. Tổng quan về vận dụng Kế toán quản trị tại DNNVV VN

Việc vận dụng kế toán quản trị (KTQT) trong các doanh nghiệp nhỏ và vừa (DNNVV) tại Việt Nam đang trở nên cấp thiết trong bối cảnh hội nhập kinh tế sâu rộng. Môi trường kinh doanh ngày càng cạnh tranh, đòi hỏi các DNNVV phải đổi mới tư duy quản trị, nâng cao năng lực cạnh tranh. Tuy nhiên, nhiều DNNVV vẫn chưa quen với việc ứng dụng các công cụ quản trị, đặc biệt là KTQT, gây ra nhiều bất lợi trong cạnh tranh với các công ty lớn và tập đoàn nước ngoài. Nghiên cứu này tập trung vào việc xác định các yếu tố ảnh hưởng đến việc vận dụng kế toán quản trị trong DNNVV, nhằm giúp các nhà quản lý đưa ra các quyết định hiệu quả hơn. Theo Thomas Friedman (2005), sự phát triển của internet và thương mại điện tử đã làm thay đổi phương thức kinh doanh truyền thống, đòi hỏi các doanh nghiệp phải thích ứng nhanh chóng. Việc thực hiện kế toán quản trị giúp doanh nghiệp có thông tin kịp thời và chính xác để đưa ra quyết định.

1.1. Tầm quan trọng của Kế toán quản trị trong quản lý doanh nghiệp

KTQT cung cấp các công cụ và kỹ thuật giúp các nhà quản lý hiểu rõ hơn về chi phí, doanh thu, và lợi nhuận của doanh nghiệp. Thông qua việc phân tích điểm hòa vốn, ngân sách, và kiểm soát chi phí, các nhà quản lý có thể đưa ra các quyết định kinh doanh sáng suốt hơn. Các công cụ KTQT chiến lược giúp doanh nghiệp định hình chiến lược dài hạn và nâng cao hiệu quả kế toán quản trị hoạt động. Việc sử dụng KTQT không chỉ là một lựa chọn mà còn là một yêu cầu tất yếu để DNNVV tồn tại và phát triển.

1.2. Thực trạng ứng dụng Kế toán quản trị tại các DNNVV Việt Nam

Mặc dù tầm quan trọng của KTQT đã được công nhận, nhưng việc ứng dụng kế toán quản trị vào thực tế tại các DNNVV ở Việt Nam vẫn còn hạn chế. Tỷ lệ doanh nghiệp sử dụng KTQT còn thấp và chủ yếu tập trung vào các công cụ truyền thống. Điều này xuất phát từ nhiều nguyên nhân, bao gồm nhận thức hạn chế về KTQT, thiếu nguồn nhân lực có trình độ, và chi phí đầu tư ban đầu. Việc nghiên cứu các yếu tố ảnh hưởng đến việc vận dụng KTQT là cần thiết để tìm ra các giải pháp nâng cao hiệu quả ứng dụng KTQT trong DNNVV.

II. Thách thức khi Vận dụng kế toán quản trị tại DNNVV VN

Việc vận dụng kế toán quản trị trong doanh nghiệp nhỏ và vừa tại Việt Nam đối mặt với nhiều thách thức đặc thù. Các DNNVV thường có nguồn lực hạn chế về tài chính, nhân sự và công nghệ, gây khó khăn cho việc triển khai các hệ thống KTQT phức tạp. Bên cạnh đó, trình độ quản lý và nhận thức về kế toán quản trị của chủ doanh nghiệp và nhân viên kế toán còn hạn chế, ảnh hưởng đến khả năng tiếp thu và ứng dụng các kiến thức KTQT. Môi trường kinh doanh biến động, khung pháp lý chưa hoàn thiện và thiếu chính sách hỗ trợ DNNVV cũng là những rào cản lớn. Do đó, việc xác định và giải quyết các thách thức này là yếu tố then chốt để thúc đẩy việc áp dụng KTQT hiệu quả hơn.

2.1. Hạn chế về nguồn lực tài chính và nhân sự cho KTQT

Các DNNVV thường gặp khó khăn trong việc đầu tư vào các phần mềm KTQT hiện đại, thuê chuyên gia tư vấn hoặc đào tạo nhân viên. Điều này dẫn đến việc sử dụng các phương pháp KTQT thủ công, tốn nhiều thời gian và công sức, đồng thời giảm độ chính xác của thông tin. Việc thiếu nhân sự có kinh nghiệm và kiến thức chuyên sâu về KTQT cũng là một thách thức lớn, đặc biệt là trong việc phân tích và diễn giải các báo cáo KTQT.

2.2. Nhận thức và trình độ quản lý về Kế toán quản trị còn hạn chế

Nhiều chủ doanh nghiệp DNNVV chưa nhận thức đầy đủ về vai trò và lợi ích của KTQT trong việc ra quyết định và quản lý hiệu quả hoạt động kinh doanh. Họ thường tập trung vào kế toán tài chính để đáp ứng yêu cầu báo cáo thuế, mà ít quan tâm đến việc sử dụng thông tin KTQT để cải thiện hiệu suất. Trình độ quản lý còn hạn chế cũng ảnh hưởng đến khả năng thiết kế và triển khai các hệ thống KTQT phù hợp với đặc thù của doanh nghiệp.

III. Cách tác động yếu tố quy mô đến Vận dụng kế toán quản trị

Quy mô doanh nghiệp có ảnh hưởng đáng kể đến việc vận dụng kế toán quản trị trong DNNVV. Các doanh nghiệp có quy mô lớn hơn thường có khả năng đầu tư vào các hệ thống KTQT phức tạp hơn, thuê nhân viên có trình độ cao hơn, và tiếp cận các nguồn thông tin và tư vấn chuyên nghiệp hơn. Ngược lại, các doanh nghiệp có quy mô nhỏ hơn thường phải đối mặt với nhiều hạn chế về nguồn lực, dẫn đến việc sử dụng các phương pháp KTQT đơn giản hơn. Do đó, việc điều chỉnh các phương pháp KTQT cho phù hợp với quy mô doanh nghiệp là rất quan trọng để đảm bảo hiệu quả và tính khả thi.

3.1. Mối liên hệ giữa quy mô doanh nghiệp và mức độ phức tạp của hệ thống KTQT

Các doanh nghiệp có quy mô lớn hơn thường có nhiều bộ phận, quy trình và hoạt động kinh doanh phức tạp hơn, đòi hỏi các hệ thống KTQT phải có khả năng thu thập, xử lý và phân tích một lượng lớn dữ liệu. Các hệ thống KTQT phức tạp thường bao gồm các công cụ như kế toán chi phí theo hoạt động (ABC), quản lý hiệu suất dựa trên thẻ điểm cân bằng (BSC), và dự báo ngân sách linh hoạt.

3.2. Điều chỉnh phương pháp KTQT phù hợp với quy mô doanh nghiệp

Các doanh nghiệp có quy mô nhỏ hơn có thể bắt đầu bằng việc sử dụng các phương pháp KTQT đơn giản hơn, như phân tích chi phí - khối lượng - lợi nhuận (CVP), lập ngân sách tĩnh, và theo dõi chi phí trực tiếp. Sau khi có đủ kinh nghiệm và nguồn lực, doanh nghiệp có thể dần dần chuyển sang sử dụng các phương pháp KTQT phức tạp hơn. Quan trọng là phải lựa chọn các phương pháp KTQT phù hợp với nhu cầu và khả năng của doanh nghiệp.

3.3. Áp dụng công nghệ thông tin vào Kế toán quản trị cho DNNVV

Ứng dụng công nghệ thông tin (CNTT) trong KTQT là một giải pháp hiệu quả để nâng cao hiệu quả quản lý cho DNNVV. Việc sử dụng các phần mềm KTQT giúp tự động hóa các quy trình, giảm thiểu sai sót, và cung cấp thông tin kịp thời cho việc ra quyết định. Tuy nhiên, việc lựa chọn và triển khai phần mềm KTQT cần được thực hiện cẩn thận, đảm bảo phù hợp với nhu cầu và khả năng của doanh nghiệp.

IV. Tác động nhận thức đến việc thực hiện Kế toán quản trị

Nhận thức của người chủ/điều hành doanh nghiệp về KTQT đóng vai trò quan trọng trong việc thực hiện kế toán quản trị ở DNNVV. Nếu người chủ/điều hành nhận thức rõ về lợi ích và giá trị của KTQT, họ sẽ sẵn sàng đầu tư nguồn lực và tạo điều kiện để triển khai các hệ thống KTQT hiệu quả. Ngược lại, nếu họ coi KTQT là một gánh nặng hoặc không cần thiết, việc áp dụng KTQT sẽ gặp nhiều khó khăn. Cần có các biện pháp nâng cao nhận thức về KTQT cho các chủ doanh nghiệp, thông qua các khóa đào tạo, hội thảo, và tư vấn.

4.1. Tầm quan trọng của nhận thức về Kế toán quản trị đối với chủ doanh nghiệp

Nhận thức đúng đắn về KTQT giúp chủ doanh nghiệp hiểu rõ hơn về vai trò của KTQT trong việc ra quyết định chiến lược, quản lý hiệu quả hoạt động kinh doanh, và nâng cao năng lực cạnh tranh. Chủ doanh nghiệp cần nhận thức được rằng KTQT không chỉ là một công cụ kế toán mà còn là một công cụ quản lý mạnh mẽ, giúp họ kiểm soát chi phí, tối ưu hóa lợi nhuận, và dự báo các rủi ro.

4.2. Các biện pháp nâng cao nhận thức về Kế toán quản trị cho DNNVV

Để nâng cao nhận thức về KTQT cho chủ doanh nghiệp, cần tổ chức các khóa đào tạo, hội thảo, và tư vấn chuyên nghiệp. Các chương trình này cần tập trung vào việc giới thiệu các khái niệm cơ bản về KTQT, các công cụ và kỹ thuật KTQT, và các ví dụ thực tế về việc áp dụng KTQT thành công trong DNNVV. Bên cạnh đó, cần tăng cường truyền thông về KTQT trên các phương tiện thông tin đại chúng, để lan tỏa kiến thức và kinh nghiệm về KTQT.

V. Ứng dụng thực tiễn Kế toán quản trị tại DNNVV ở Việt Nam

Nghiên cứu thực tiễn cho thấy việc ứng dụng kế toán quản trị mang lại nhiều lợi ích cho DNNVV tại Việt Nam. Các doanh nghiệp áp dụng KTQT hiệu quả có thể cải thiện hiệu quả kế toán quản trị hoạt động, giảm chi phí, tăng doanh thu và lợi nhuận. Tuy nhiên, việc áp dụng KTQT cần được thực hiện một cách bài bản, có kế hoạch và phù hợp với đặc thù của từng doanh nghiệp. Các nghiên cứu cũng chỉ ra rằng các yếu tố như cơ cấu tổ chức, nguồn nhân lực, và môi trường kinh doanh có ảnh hưởng đáng kể đến hiệu quả ứng dụng KTQT.

5.1. Các ví dụ điển hình về ứng dụng KTQT thành công trong DNNVV

Nhiều DNNVV đã áp dụng thành công các công cụ KTQT như phân tích CVP để định giá sản phẩm, lập ngân sách để kiểm soát chi phí, và đánh giá hiệu suất để cải thiện hiệu quả hoạt động. Các doanh nghiệp này đã chứng minh rằng KTQT không chỉ dành cho các công ty lớn mà còn có thể mang lại lợi ích thiết thực cho các doanh nghiệp có quy mô nhỏ hơn.

5.2. Bài học kinh nghiệm từ việc triển khai KTQT trong DNNVV

Việc triển khai KTQT thành công đòi hỏi sự cam kết từ người chủ/điều hành doanh nghiệp, sự hợp tác của các bộ phận liên quan, và sự đào tạo bài bản cho nhân viên. Bên cạnh đó, cần lựa chọn các công cụ và kỹ thuật KTQT phù hợp với đặc thù của doanh nghiệp, và thường xuyên đánh giá và điều chỉnh để đảm bảo hiệu quả.

5.3. Vai trò của Chính phủ và các tổ chức hỗ trợ trong việc thúc đẩy KTQT

Chính phủ và các tổ chức hỗ trợ DNNVV có vai trò quan trọng trong việc thúc đẩy việc áp dụng KTQT. Các chính sách hỗ trợ tài chính, đào tạo, và tư vấn có thể giúp các DNNVV vượt qua các rào cản ban đầu và triển khai KTQT hiệu quả hơn. Bên cạnh đó, cần tăng cường hợp tác giữa các trường đại học, viện nghiên cứu, và doanh nghiệp để phát triển các chương trình đào tạo và nghiên cứu về KTQT phù hợp với nhu cầu của thị trường.

VI. Kết luận và hướng phát triển Vận dụng kế toán quản trị

Việc vận dụng kế toán quản trị là một yếu tố then chốt để nâng cao năng lực cạnh tranh của DNNVV tại Việt Nam. Nghiên cứu này đã xác định các yếu tố ảnh hưởng đến việc vận dụng KTQT và đề xuất các giải pháp để thúc đẩy việc áp dụng KTQT hiệu quả hơn. Tuy nhiên, cần có thêm nhiều nghiên cứu trong tương lai để khám phá các khía cạnh khác của KTQT và đánh giá tác động của KTQT đến hiệu quả hoạt động của DNNVV. Việc tiếp tục nâng cao nhận thức về KTQT, đào tạo nguồn nhân lực, và xây dựng khung pháp lý hỗ trợ là cần thiết để KTQT trở thành một công cụ quản lý phổ biến và hiệu quả trong DNNVV.

6.1. Tóm tắt các kết quả nghiên cứu chính về yếu tố tác động

Nghiên cứu đã chỉ ra rằng các yếu tố như quy mô doanh nghiệp, nhận thức của người chủ/điều hành, trình độ nhân viên kế toán, chi phí triển khai, và môi trường kinh doanh có ảnh hưởng đáng kể đến việc vận dụng KTQT. Các yếu tố này cần được xem xét một cách toàn diện khi triển khai các hệ thống KTQT trong DNNVV.

6.2. Các hướng nghiên cứu tiếp theo về Kế toán quản trị cho DNNVV

Các nghiên cứu tiếp theo có thể tập trung vào việc đánh giá tác động của KTQT đến hiệu quả hoạt động của DNNVV, so sánh hiệu quả của các phương pháp KTQT khác nhau, và khám phá các yếu tố văn hóa và xã hội có ảnh hưởng đến việc áp dụng KTQT. Bên cạnh đó, cần có các nghiên cứu về việc ứng dụng KTQT trong các ngành công nghiệp khác nhau, để có thể đưa ra các giải pháp phù hợp với đặc thù của từng ngành.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Bối cảnh toàn cầu hóa và hội nhập kinh tế quốc tế sâu rộng thông qua việc Việt Nam gia nhập Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO), Cộng đồng Kinh tế ASEAN, Hiệp định Đối tác Toàn diện và Tiến bộ xuyên Thái Bình Dương (CPTPP/TPP) và các Hiệp định Thương mại Tự do (FTA) thế hệ mới đã mở ra cơ hội giao thương rộng lớn nhưng đồng thời đặt các doanh nghiệp nhỏ và vừa (DNNVV) trước sức ép cạnh tranh khốc liệt. Trong nền kinh tế chuyển đổi từ cơ chế kế hoạch hóa tập trung sang kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, phần lớn các DNNVV Việt Nam đối mặt với tình trạng quy mô sản xuất manh mún, thiếu hụt nguồn lực vốn, trình độ lực lượng lao động còn hạn chế và đặc biệt là sự thiếu vắng các công cụ quản trị hiện đại.

Trong khi các tập đoàn lớn đã chủ động tái cấu trúc hệ thống kiểm soát nội bộ – với số liệu từ Diễn đàn VNR500 chỉ ra rằng có tới 68% doanh nghiệp lớn áp dụng các công cụ đo lường hiệu quả chiến lược và 7% áp dụng Thẻ điểm cân bằng (Balanced Scorecard - BSC) (VNR500, 2009) – thì việc tổ chức và vận dụng Kế toán quản trị (KTQT) tại khối DNNVV vẫn ở mức độ sơ khai. Mặc dù Luật Kế toán Việt Nam đã chính thức định nghĩa KTQT là "...việc thu thập, xử lý, phân tích và cung cấp thông tin kinh tế, tài chính theo yêu cầu quản trị và quyết định kinh tế, tài chính trong nội bộ đơn vị kế toán" (Luật Kế toán Việt Nam, Khoản 3, Điều 4), thực tiễn áp dụng tại các DNNVV vẫn bộc lộ khoảng cách rất lớn giữa lý luận chuẩn mực và hành vi tổ chức thực tế.

Khoảng trống nghiên cứu (Research gap) trọng tâm mà luận án xác định xuất phát từ thực trạng các công trình học thuật trong nước trước đây (như Phạm Văn Dược, 1997; Phạm Châu Thành, 2001; Trần Anh Hoa, 2003; Phạm Ngọc Toàn, 2010) chủ yếu tiếp cận theo hướng định tính mô tả, dừng lại ở việc thiết kế khung nội dung kỹ thuật nghiệp vụ đơn lẻ hoặc tổng thuật kinh nghiệm quốc tế mà chưa xây dựng được mô hình kinh tế lượng định lượng hóa đa nhân tố để kiểm định các nhân tố tác động (bên trong và bên ngoài) chi phối hành vi vận dụng KTQT trong bối cảnh đặc thù của DNNVV Việt Nam.

Luận án thiết lập hệ thống 3 câu hỏi nghiên cứu cốt lõi:

1. Những nhân tố nào thuộc môi trường bên ngoài và cấu trúc nội tại của doanh nghiệp tác động đến mức độ vận dụng KTQT trong các DNNVV tại Việt Nam?
2. Mức độ và chiều hướng tác động (hệ số tương quan, độ tin cậy và trọng số tác động) của từng nhân tố đến khả năng vận dụng KTQT được lượng hóa như thế nào?
3. Mối tương quan tương hỗ giữa các nhân tố chi phối là gì, và từ mô hình thực nghiệm đó, các giải pháp mang tính khả thi nào cần được thực thi để thúc đẩy việc vận dụng KTQT hiệu quả?

Tương ứng với các câu hỏi trên, hệ thống giả thuyết nghiên cứu được xác lập bao gồm:

• H1: Quy mô doanh nghiệp có tác động cùng chiều (+) đến mức độ vận dụng KTQT.
• H2: Chi phí cho việc tổ chức KTQT có tác động ngược chiều (-) đến mức độ vận dụng KTQT theo lý thuyết cân bằng chi phí - lợi ích.
• H3: Văn hóa doanh nghiệp (đặc biệt là văn hóa hỗ trợ/gia đình) có tác động cùng chiều (+) đến việc tiếp nhận và vận dụng KTQT.
• H4: Trình độ của nhân viên kế toán có tác động cùng chiều (+) đến năng lực triển khai kỹ thuật KTQT.
• H5: Định hướng chiến lược kinh doanh linh hoạt có tác động cùng chiều (+) đến nhu cầu sử dụng thông tin KTQT.
• H6: Mức độ sở hữu của Nhà nước trong doanh nghiệp có tác động nghịch chiều (-) hoặc làm giảm tính linh hoạt của việc vận dụng KTQT.
• H7: Mức độ cạnh tranh của thị trường có tác động cùng chiều (+) thúc đẩy việc vận dụng các công cụ KTQT.
• H8: Nhận thức và sự am hiểu của người chủ/người điều hành doanh nghiệp có tác động cùng chiều (+) mang tính quyết định đến việc vận dụng KTQT.

Khung lý thuyết của công trình được định vị vững chắc dựa trên sự tích hợp của ba nền tảng: Lý thuyết bất định (Contingency Theory), Lý thuyết xã hội học (Sociological Theory) và Lý thuyết quan hệ lợi ích - chi phí (Cost-Benefit Theory). Phạm vi nghiên cứu bao quát các DNNVV tại các vùng kinh tế trọng điểm (TP. Hồ Chí Minh, Hà Nội và các tỉnh phụ cận) kết hợp khảo sát tại một số địa phương miền Trung trong khung thời gian 12 tháng từ tháng 01/2015, cung cấp bức tranh toàn diện và dữ liệu thực chứng có độ tin cậy khoa học cao.

Literature Review và Positioning

Tiến trình phát triển của kế toán quản trị trên thế giới đã trải qua các bước chuyển biến mang tính cách mạng. Theo tổng kết chuẩn mực của Hiệp hội Kế toán Quốc tế (IFAC, 1998), lịch sử KTQT được chia thành 4 giai đoạn tiến hóa:

1. Giai đoạn 1 (trước 1950): Tập trung vào xác định chi phí và kiểm soát tài chính thông qua dự toán và kế toán chi phí truyền thống (Aston et al., 2004).
2. Giai đoạn 2 (1950 - 1960): Mở rộng sang cung cấp thông tin phục vụ hoạch định và kiểm soát nội bộ, ứng dụng kế toán trách nhiệm và phân tích quyết định ngắn hạn.
3. Giai đoạn 3 (1970 - 1980): Hướng đến cắt giảm lãng phí tài nguyên trong sản xuất kinh doanh dưới áp lực của các cuộc khủng hoảng kinh tế toàn cầu.
4. Giai đoạn 4 (từ sau 1980): Chuyển dịch trọng tâm sang việc tạo lập giá trị thông qua sử dụng tối ưu các nguồn lực, đặt nền móng cho Kế toán quản trị chiến lược (Strategic Management Accounting - SMA) (Simmonds, 1981; Ahrens & Chapman, 2007) và tiến tới kỷ nguyên phân tích dự báo (Predictive Analytics Era) cùng Quản lý hiệu suất doanh nghiệp (Enterprise Performance Management - EPM) (Gary Cokins, 2013).

Trong bức tranh tổng quan đó, giới học thuật quốc tế tồn tại nhiều cuộc tranh luận lý thuyết sâu sắc:

Cuộc tranh luận thứ nhất về mối quan hệ giữa quy mô doanh nghiệp và mức độ tinh vi của KTQT: Trường phái truyền thống (Abdel-Kader & Luther, 2008; Ahmad, 2012) khẳng định quy mô doanh nghiệp là nhân tố quyết định trực tiếp, trong đó các tổ chức có quy mô lớn hơn sở hữu nguồn lực tài chính dồi dào, cấu trúc phân quyền rõ ràng nên áp dụng các công cụ phức tạp như Chi phí dựa trên hoạt động (Activity-Based Costing - ABC), Chi phí mục tiêu (Target Costing), hay Chi phí vòng đời sản phẩm (Life-cycle Costing). Ngược lại, nghiên cứu thực nghiệm của Klaus Flacke & Klaus Segbers (2005) tiến hành khảo sát trên 167 DNNVV tại Đức (Northrhine-Westfalia và Rhineland-Palatinate) lại đưa ra kết luận phủ định: không tìm thấy mối liên hệ có ý nghĩa thống kê giữa quy mô doanh nghiệp, sự năng động của môi trường với việc vận dụng KTQT; thay vào đó, các tác giả chỉ ra rằng mức độ bảo vệ quyền tự trị và tâm lý e ngại mất kiểm soát của chủ sở hữu kiêm lãnh đạo mới là yếu tố cản trở đổi mới kế toán.

Cuộc tranh luận thứ hai về chức năng vận hành thực tế của KTQT trong DNNVV: Armitage & Webb (2013) khi nghiên cứu các DNNVV tại Canada và Lucas, Prowle & Lowth (2013) tại Anh Quốc đã chứng minh các DNNVV chủ yếu vận dụng KTQT cho mục đích kiểm soát thông tin vận hành ngắn hạn và phân tích sai lệch dự toán tĩnh, gần như bỏ qua các công cụ hỗ trợ ra quyết định chiến lược dài hạn như phân tích chiết khấu dòng tiền hay phân tích chi phí - khối lượng - lợi nhuận (CVP). Điều này đối lập với quan điểm của Nandan (2010) và Kosaiyakanont (2011) tại Thái Lan, khi cho rằng chính áp lực sinh tồn và sự bất định ngẫu nhiên buộc các nhà quản trị DNNVV phải phụ thuộc vào thông tin KTQT tinh vi để tối ưu hóa phân bổ nguồn lực.

Đối với dòng nghiên cứu trong nước, các công trình của Phạm Văn Dược (1997), Trần Anh Hoa (2003), Đoàn Ngọc Phi Anh (2012) và Đoàn Ngọc Quế & Trịnh Hiệp Thiện (2014) đã đặt nền móng lý luận về nội dung KTQT và SMA. Tuy nhiên, các nghiên cứu này chủ yếu tập trung vào các doanh nghiệp lớn hoặc tiếp cận định tính. Luận án tự định vị vào khoảng trống nghiên cứu then chốt: trở thành công trình tiên phong tại Việt Nam tích hợp cả phương pháp nghiên cứu định tính và định lượng để lượng hóa toàn diện hệ thống 8 nhóm nhân tố tác động đến hành vi vận dụng KTQT trong phân khúc DNNVV tại một nền kinh tế đang chuyển đổi.

Tiến trình phát triển KTQT (IFAC, 1998; Gary Cokins, 2013):
[Giai đoạn 1: Xác định chi phí & Kiểm soát tài chính] (Trước 1950)
                      ↓
[Giai đoạn 2: Thông tin Hoạch định & Kiểm soát nội bộ] (1950 - 1960)
                      ↓
[Giai đoạn 3: Giảm thiểu lãng phí nguồn lực kinh doanh] (1970 - 1980)
                      ↓
[Giai đoạn 4: Tạo lập giá trị & Định hướng chiến lược (SMA)] (1980 - 2015)
                      ↓
[Kỷ nguyên mới: Phân tích dự báo (Predictive Analytics) & EPM] (2015+)

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án đóng góp vào sự phát triển của hệ thống lý thuyết quản trị và kế toán thông qua việc kiểm chứng, mở rộng và liên kết các lý thuyết nền tảng trong môi trường đặc thù của thị trường mới nổi:

1. Mở rộng Lý thuyết bất định (Contingency Theory): Lý thuyết bất định (Burns & Stalker, 1961; Lawrence & Lorsch, 1967; Otley, 1980; Chenhall, 2003) cho rằng không có một hệ thống kế toán nào phù hợp phổ quát cho mọi doanh nghiệp, mà cấu trúc KTQT phụ thuộc vào sự tương thích giữa môi trường bên ngoài (mức độ cạnh tranh, độ bất định) và đặc điểm tổ chức bên trong (công nghệ, quy mô, chiến lược). Luận án bổ sung vào khung lý thuyết của Macy & Arunachalam (1995) và Chenhall (2003) biến số mang tính thể chế chuyển đổi: "Mức độ sở hữu của Nhà nước" và "Nhận thức của người chủ/người điều hành doanh nghiệp", chứng minh rằng trong các DNNVV của nền kinh tế chuyển đổi, cấu trúc sở hữu và năng lực nhận thức cá nhân đóng vai trò điều tiết mạnh mẽ mối quan hệ giữa áp lực môi trường và hành vi vận dụng công cụ quản trị.

2. Vận dụng Lý thuyết xã hội học (Sociological Theory): Dựa trên quan điểm của Covaleski et al. (1996), luận án làm sáng tỏ KTQT không thuần túy là một công cụ kỹ thuật tính toán kinh tế mà là một thực tiễn xã hội chịu sự định hình của thể chế, chính sách tài chính - thuế của Nhà nước và văn hóa tổ chức. Sự tiếp nhận hay từ chối KTQT chịu sự chi phối của chuẩn mực xã hội, hành vi ứng xử nội bộ và phương thức dung hòa quyền lực giữa các nhóm lợi ích trong doanh nghiệp.

3. Làm sâu sắc Lý thuyết quan hệ lợi ích - chi phí (Cost-Benefit Theory): Luận án củng cố luận điểm của Vũ Hữu Đức (2010), chỉ rõ rào cản chi phí đầu tư bộ máy kế toán đối với DNNVV. Lợi ích thu được từ hệ thống thông tin KTQT phải vượt qua ngưỡng chi phí tổ chức (chi phí phần mềm, tuyển dụng, đào tạo nhân sự) thì quyết định vận dụng mới đạt được trạng thái cân bằng hữu dụng.

Khung tích hợp lý thuyết nền tảng:

Khung phân tích độc đáo

Mô hình nghiên cứu đề xuất là sự tích hợp đa chiều giữa 8 biến độc lập đại diện cho cả yếu tố ngoại sinh và nội sinh:

• Biến ngoại sinh: Mức độ cạnh tranh của thị trường.
• Biến cấu trúc và thể chế: Mức độ sở hữu của Nhà nước, Quy mô doanh nghiệp, Văn hóa doanh nghiệp.
• Biến hành vi và con người: Nhận thức của người chủ/điều hành, Trình độ nhân viên kế toán.
• Biến quản trị và tài chính: Chiến lược kinh doanh, Chi phí cho việc tổ chức KTQT.

Biến phụ thuộc: Khả năng vận dụng KTQT trong DNNVV, được đo lường đa chiều bao gồm: hệ thống kế toán chi phí (Costing System), hệ thống dự toán ngân sách (Budgeting System), kỹ thuật đánh giá hiệu quả hoạt động (Performance Evaluation), kỹ thuật hỗ trợ ra quyết định (Decision-making Techniques) và các công cụ KTQT chiến lược (SMA Tools).

Điều kiện biên (Boundary conditions) được xác định rõ: Khung phân tích được áp dụng cho các doanh nghiệp thỏa mãn tiêu chí DNNVV theo Nghị định 56/2009/NĐ-CP của Chính phủ Việt Nam, hoạt động trong môi trường thể chế kinh tế đang hoàn thiện chính sách thị trường, có sự đan xen giữa sở hữu tư nhân, sở hữu gia đình và vốn nhà nước thoái trào.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án tuân thủ thế giới quan thực chứng hậu kỳ (Post-positivism paradigm), kết hợp hài hòa giữa nghiên cứu định tính diễn dịch và nghiên cứu định lượng quy nạp thông qua thiết kế nghiên cứu hỗn hợp tuần tự (Sequential Mixed-Methods Design).

Quy trình nghiên cứu khoa học:
[Nghiên cứu Định tính]
  - Phỏng vấn sâu chuyên gia (Giảng viên, KTT, Giám đốc tài chính)
  - Thảo luận nhóm tập trung
  - Hiệu chỉnh mô hình & Bảng hỏi khảo sát sơ bộ
       ↓
[Kiểm định Thang đo Sơ bộ]
  - Khảo sát thử nghiệm mẫu nhỏ
  - Đánh giá sơ bộ độ tin cậy Cronbach's Alpha
       ↓
[Nghiên cứu Định lượng Chính thức]
  - Thu thập dữ liệu diện rộng (Hà Nội, TP.HCM, Miền Trung)
  - Kiểm định độ tin cậy thang đo (Cronbach's Alpha lần 1 & 2)
  - Phân tích nhân tố khám phá (EFA - Varimax Rotation)
  - Phân tích tương quan Pearson & Kiểm định Spearman
  - Phân tích Hồi quy tuyến tính đa biến (Multiple Regression - OLS)
       ↓
[Thảo luận & Đề xuất Hàm ý Chính sách]

Quy trình nghiên cứu rigorous

1. Nghiên cứu định tính: Tác giả tiến hành phỏng vấn sâu và thảo luận bàn tròn với hội đồng chuyên gia bao gồm các nhà khoa học đầu ngành về kế toán - kiểm toán (như PGS.TS. Võ Văn Nhị, PGS.TS. Trần Phước, TS. Trần Văn Thảo, TS. Đoàn Ngọc Quế) cùng các Giám đốc tài chính (CFO), Kế toán trưởng (KTT) tại các doanh nghiệp. Kết quả nghiên cứu định tính đã hiệu chỉnh thang đo gốc, bổ sung các biến quan sát mang tính đặc thù của doanh nghiệp Việt Nam và chuẩn hóa bảng câu hỏi khảo sát.

2. Nghiên cứu định lượng:

• Công cụ thu thập: Bảng câu hỏi cấu trúc với thang đo Likert 5 mức độ (từ 1: Hoàn toàn không đồng ý/Rất thấp đến 5: Hoàn toàn đồng ý/Rất cao).
• Địa bàn khảo sát: Tập trung tại TP. Hồ Chí Minh, Hà Nội (đại diện cho các trung tâm kinh tế phát triển năng động nhất cả nước) và một số tỉnh thành khu vực miền Trung nhằm đảm bảo tính đại diện đa dạng về văn hóa vùng miền, trình độ quản trị và quy mô vốn.
• Khung mẫu: Các đối tượng trực tiếp tham gia điều hành hoặc tổ chức công tác kế toán (Chủ doanh nghiệp, Tổng giám đốc/Giám đốc, CFO, Kế toán trưởng, Kế toán viên tổng hợp).

3. Kiểm soát độ giá trị và độ tin cậy (Validity & Reliability):

• Độ giá trị nội dung (Content validity): Được bảo đảm qua bước tổng thuật lý thuyết quốc tế và hiệu chỉnh chuyên gia.
• Độ tin cậy thang đo (Reliability): Kiểm định qua hệ số Cronbach's Alpha với tiêu chí loại các biến quan sát có hệ số tương quan biến - tổng (Corrected Item-Total Correlation) nhỏ hơn 0.3 và thang đo chỉ được chấp nhận khi Cronbach's Alpha tổng thể đạt $\ge 0.60$ (đối với thang đo mới) hoặc $\ge 0.70$ (đối với thang đo chuẩn).
• Độ giá trị hội tụ và phân biệt (Construct Validity): Đánh giá qua Phân tích nhân tố khám phá (Exploratory Factor Analysis - EFA) trên phần mềm SPSS, sử dụng phương pháp trích Principal Axis Factoring hoặc Principal Components với phép quay vuông góc Varimax. Các tiêu chuẩn nghiêm ngặt được áp dụng: Hệ số KMO (Kaiser-Meyer-Olkin) nằm trong khoảng $0.5 \le \text{KMO} \le 1.0$; Kiểm định Bartlett có ý nghĩa thống kê ($p\text{-value} < 0.05$); Tổng phương sai trích (Cumulative Variance Explained) $\ge 50%$; và Hệ số tải nhân tố (Factor Loading) $\ge 0.50$.

Data và phân tích

Dữ liệu định lượng thu thập được làm sạch và xử lý thống kê bằng phần mềm SPSS thông qua quy trình 4 bước chặt chẽ:

1. Kiểm định chất lượng thang đo lần 1: Đánh giá hệ số Cronbach's Alpha cho 8 thang đo nhân tố độc lập và 1 thang đo biến phụ thuộc (khả năng vận dụng KTQT).
2. Phân tích nhân tố khám phá (EFA): Trích xuất các cấu trúc nhân tố tiềm ẩn, loại bỏ các biến quan sát tải chéo hoặc có trọng số tải $< 0.50$.
3. Kiểm định lại chất lượng thang đo mới: Đảm bảo tính nhất quán nội tại sau khi gom nhóm cấu trúc nhân tố mới.
4. Phân tích hồi quy đa biến (Multiple OLS Regression) và các kiểm định chẩn đoán vi phạm giả định hồi quy:
   • Kiểm tra đa cộng tuyến qua hệ số phóng đại phương sai (Variance Inflation Factor - VIF < 10, dung sai Tolerance > 0.1).
   • Kiểm tra tương quan chuỗi và tính độc lập của phần dư qua đại lượng Durbin-Watson.
   • Phân tích tương quan hạng phi tham số Spearman (Spearman Rank Correlation) nhằm đối chiếu và kiểm tra tính vững (Robustness check) của các mối quan hệ phi tuyến tính.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Kết quả phân tích định lượng và hồi quy thực nghiệm đã mang lại những phát hiện có ý nghĩa khoa học sâu sắc:

Thứ bậc tác động của các nhân tố đến vận dụng KTQT trong DNNVV Việt Nam:

1. Vai trò thống trị của nhận thức nhà quản trị: Nhận thức và sự am hiểu của người chủ/người điều hành doanh nghiệp là nhân tố có hệ số tác động chuẩn hóa dương lớn nhất đến khả năng vận dụng KTQT. Do phần lớn DNNVV Việt Nam có quyền lực tập trung tuyệt đối vào người sáng lập hoặc giám đốc, nếu người điều hành chỉ xem kế toán là công cụ đối phó cơ quan thuế thì hệ thống KTQT hoàn toàn không có cơ hội hình thành. Kết quả này tương đồng với quan sát của Kosaiyakanont (2011) tại Thái Lan.

2. Tác động tiêu cực của tỷ lệ sở hữu Nhà nước chi phối: Mức độ sở hữu của Nhà nước trong doanh nghiệp tỷ lệ nghịch với mức độ linh hoạt và tinh vi trong vận dụng KTQT. Tại các doanh nghiệp có vốn nhà nước chi phối, bộ máy kế toán bị ràng buộc nặng nề bởi các quy chế tài chính hành chính công, quá chú trọng vào kế toán tài chính (KTTC) phục vụ thanh kiểm tra, dẫn đến sự trì trệ trong việc đổi mới các kỹ thuật KTQT hiện đại.

3. Áp lực cạnh tranh thị trường chuyển hóa thành động lực đổi mới: Mức độ cạnh tranh của thị trường tác động tích cực và có ý nghĩa thống kê cao ($p < 0.01$). Đối mặt với áp lực mở cửa thương mại và sự thâm nhập của hàng hóa quốc tế, các DNNVV buộc phải chuyển từ kinh nghiệm cảm tính sang sử dụng thông tin giá thành định mức, phân tích điểm hòa vốn và báo cáo bộ phận để bảo vệ biên lợi nhuận.

4. Văn hóa hỗ trợ gia đình thúc đẩy chia sẻ thông tin quản trị: Khác với các mô hình phương Tây vốn đề cao văn hóa dựa trên quy tắc (rule-based culture) (Erserim, 2012), tại Việt Nam, văn hóa doanh nghiệp mang tính hỗ trợ (supportive/family culture) với tính gắn kết cao giữa lãnh đạo và nhân viên lại tạo môi trường cởi mở hơn cho việc thu thập dữ liệu phi tài chính và triển khai các báo cáo KTQT nội bộ.

5. Thực trạng phân tầng công cụ KTQT: Luận án phát hiện sự bất cân xứng nghiêm trọng trong danh mục công cụ KTQT được vận dụng.

   • Nhóm công cụ truyền thống (phân loại chi phí theo yếu tố, lập dự toán tĩnh hàng năm, phân tích báo cáo tài chính) có tỷ lệ vận dụng cao.
   • Nhóm công cụ hiện đại và KTQT chiến lược (SMA) như Activity-Based Costing (ABC), Thẻ điểm cân bằng (BSC), Kế toán quản trị môi trường (EMA), hay phân tích chuỗi giá trị và đối thủ cạnh tranh hầu như chưa được áp dụng hoặc chỉ dừng lại ở mức nhận thức lý thuyết.

Implications đa chiều

Hàm ý lý thuyết

Nghiên cứu khẳng định giá trị tương thích của Khung lý thuyết bất định của Chenhall (2003) khi giải thích hành vi tổ chức kế toán trong môi trường kinh tế đang phát triển. Đồng thời, công trình chứng minh sự cần thiết phải kết hợp Lý thuyết xã hội học để luận giải các yếu tố thể chế phi thị trường (văn hóa quan hệ, sở hữu nhà nước) vốn chi phối mạnh mẽ cấu trúc doanh nghiệp Việt Nam.

Hàm ý phương pháp luận

Luận án chuẩn hóa bộ thang đo 8 nhân tố tác động đến KTQT gồm các chỉ báo đã được kiểm định độ tin cậy và giá trị hội tụ, cung cấp công cụ đo lường thực nghiệm chuẩn xác cho các nghiên cứu tiếp theo về kế toán hành vi tại Việt Nam và khu vực Đông Nam Á.

Hàm ý thực tiễn và ứng dụng doanh nghiệp

• Tái cấu trúc tư duy lãnh đạo: Các chủ doanh nghiệp cần chuyển đổi nhận thức xem KTQT từ một "khoản chi phí phát sinh" thành một "khoản đầu tư chiến lược sinh lợi".
• Thiết kế hệ thống KTQT theo module phù hợp nguồn lực: Thay vì triển khai các mô hình cồng kềnh, DNNVV nên vận dụng các công cụ vừa sức theo thứ tự ưu tiên:
  1. Xây dựng hệ thống phân loại chi phí thành biến phí và định phí;
  2. Triển khai kỹ thuật phân tích Chi phí - Khối lượng - Lợi nhuận (CVP);
  3. Xây dựng dự toán linh hoạt (Flexible Budgeting) và phân tích biến động dự toán;
  4. Lập báo cáo bộ phận theo trung tâm trách nhiệm;
  5. Ứng dụng phần mềm kế toán tích hợp phân hệ KTQT chi phí thấp.
• Thoái vốn nhà nước: Đẩy mạnh giảm tỷ lệ sở hữu nhà nước xuống dưới mức chi phối tại các doanh nghiệp cổ phần hóa quy mô vừa và nhỏ nhằm kích hoạt cơ chế quản trị linh hoạt theo thị trường.

Kiến nghị chính sách vĩ mô

• Bộ Tài chính và Hội Kế toán & Kiểm toán Việt Nam (VAA): Cần ban hành cẩm nang hướng dẫn chi tiết về thực hành KTQT dành riêng cho DNNVV; chuẩn hóa các chương trình chứng chỉ kế toán quản trị chuyên nghiệp.
• Các Trung tâm Xúc tiến Hỗ trợ DNNVV (Cục Phát triển Doanh nghiệp - Bộ KH&ĐT): Thành lập các quỹ hỗ trợ tư vấn chuyển đổi hệ thống kế toán, tổ chức các khóa đào tạo chuyên sâu về kỹ năng đọc và phân tích báo cáo quản trị cho chủ doanh nghiệp vừa và nhỏ.

Limitations và Future Research

Mặc dù đạt được những đóng góp khoa học quan trọng, luận án thẳng thắn thừa nhận 4 giới hạn nghiên cứu:

1. Giới hạn về phương pháp chọn mẫu: Do cơ sở dữ liệu doanh nghiệp chưa đồng bộ, nghiên cứu sử dụng phương pháp chọn mẫu thuận tiện có định hướng tại một số địa bàn trọng điểm thay vì lấy mẫu ngẫu nhiên xác suất hoàn toàn trên toàn quốc, điều này có thể hạn chế phần nào tính đại diện tổng thể cho các vùng sâu vùng xa.
2. Thiết kế nghiên cứu cắt ngang (Cross-sectional study): Dữ liệu được thu thập tại một thời điểm (năm 2015), phản ánh trạng thái tĩnh của doanh nghiệp mà chưa theo dõi được quá trình chuyển biến động học (Longitudinal analysis) về sự thay đổi của hệ thống KTQT theo vòng đời doanh nghiệp.
3. Đo lường nhận thức chủ quan: Một số biến số tâm lý quản trị và văn hóa tổ chức dựa trên tự đánh giá của người trả lời bảng hỏi, có thể tiềm ẩn sai lệch chủ quan (Self-report bias).
4. Phân tích hồi quy tuyến tính cổ điển: Nghiên cứu dừng lại ở mô hình hồi quy đa biến OLS trên SPSS mà chưa ứng dụng mô hình cấu trúc tuyến tính (SEM - Structural Equation Modeling) để phân tích các biến trung gian và biến điều tiết phức tạp.

Chương trình nghiên cứu tương lai (Future Research Agenda):

• Hướng 1: Nghiên cứu theo chuỗi thời gian (Longitudinal study) nhằm đánh giá sự biến đổi của hệ thống KTQT sau khi các FTA thế hệ mới (CPTPP, EVFTA) và Luật Doanh nghiệp mới có hiệu lực toàn diện.
• Hướng 2: Mở rộng mô hình nghiên cứu sử dụng kỹ thuật PLS-SEM hoặc CB-SEM để kiểm định vai trò trung gian của năng lực công nghệ thông tin và vai trò điều tiết của mức độ bất định môi trường.
• Hướng 3: Đi sâu nghiên cứu việc vận dụng Kế toán quản trị môi trường (EMA) và Kế toán quản trị bền vững (Sustainability Management Accounting) trong các DNNVV xuất khẩu chịu sức ép tiêu chuẩn xanh quốc tế.
• Hướng 4: So sánh đối chiếu xuyên quốc gia (Cross-country comparative study) giữa DNNVV Việt Nam với các nước trong khối ASEAN (như Thái Lan, Malaysia, Indonesia).

Tác động và ảnh hưởng

Công trình nghiên cứu tạo ra những tác động lan tỏa trên nhiều phương diện:

• Tác động học thuật: Định hình một khung phân tích thực nghiệm mẫu mực cho chuyên ngành Kế toán tại Việt Nam; cung cấp nguồn tài liệu trích dẫn nền tảng cho hàng loạt luận văn thạc sĩ, luận án tiến sĩ và bài báo quốc tế về đề tài kế toán quản trị trong doanh nghiệp vừa và nhỏ.
• Tái định hình khu vực doanh nghiệp: Hơn 500.000 DNNVV tại Việt Nam có thể sử dụng các kết quả nghiên cứu và bộ phụ lục biểu mẫu phân tích CVP, biểu mẫu dự toán, báo cáo phân loại chi phí của luận án như một cẩm nang ứng dụng trực tiếp để nâng cao năng lực kiểm soát nội bộ.
• Tác động chính sách: Cung cấp luận cứ khoa học thực chứng để các cơ quan hoạch định chính sách kinh tế (Bộ Tài chính, Ban Đổi mới và Phát triển Doanh nghiệp) đẩy nhanh quá trình tái cấu trúc sở hữu nhà nước và ban hành các quy chế khuyến khích chuẩn hóa thông tin quản trị doanh nghiệp.
• Hội nhập quốc tế: Đóng góp dữ liệu thực chứng từ một nền kinh tế chuyển đổi Đông Nam Á vào kho tàng tri thức kế toán quản trị thế giới, giúp các tổ chức nghề nghiệp quốc tế (như CIMA, ACCA, IMA) hiểu rõ hơn về đặc thù thực hành kế toán tại Việt Nam.

Đối tượng hưởng lợi

Ma trận đối tượng hưởng lợi từ kết quả nghiên cứu:

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì và đã mở rộng lý thuyết nào?

Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất là việc mở rộng Lý thuyết bất định (Contingency Theory) của Otley (1980) và Chenhall (2003) bằng cách tích hợp đồng thời hai biến số đặc trưng của nền kinh tế chuyển đổi: Mức độ sở hữu của Nhà nước và Nhận thức của người chủ/người điều hành doanh nghiệp. Công trình chứng minh rằng trong môi trường DNNVV Việt Nam, cấu trúc KTQT không chỉ phản ứng tự động trước áp lực thị trường hay quy mô kỹ thuật mà bị khúc xạ mạnh mẽ bởi quyền lực cá nhân của người chủ và mức độ chi phối của thể chế sở hữu công.

2. Tính đổi mới về phương pháp luận của luận án khi so sánh với các nghiên cứu trước đây?

So với nghiên cứu của Phạm Văn Dược (1997) và Phạm Ngọc Toàn (2010) vốn thuần túy định tính mô tả, hoặc nghiên cứu của Klaus Flacke & Klaus Segbers (2005) và Ahmad (2012) vốn chỉ khảo sát đơn lẻ một số khía cạnh quy mô, luận án đã thiết kế một quy trình hỗn hợp tuần tự hoàn chỉnh (Mixed Methods). Tác giả đã chuẩn hóa quy trình phân tích qua 4 bước thống kê nghiêm ngặt trên SPSS: kiểm định Cronbach's Alpha hai vòng, phân tích nhân tố khám phá EFA phép quay Varimax, hồi quy tuyến tính đa biến OLS và kiểm định tính vững phi tham số Spearman.

3. Phát hiện nào trong dữ liệu gây bất ngờ nhất và được giải thích lý thuyết ra sao?

Phát hiện bất ngờ nhất là mức độ sở hữu của Nhà nước có tác động nghịch chiều đáng kể đến việc vận dụng KTQT. Mặc dù các doanh nghiệp có vốn nhà nước thường sở hữu quy mô vốn và nhân lực vượt trội hơn doanh nghiệp tư nhân nhỏ, nhưng cơ chế quản trị hành chính quan liêu và áp lực tuân thủ kế toán tài chính phục vụ quyết toán ngân sách đã triệt tiêu động lực đổi mới các kỹ thuật kế toán quản trị chiến lược. Điều này được giải thích hoàn hảo thông qua Lý thuyết xã hội học (Covaleski et al., 1996) về tính trơ thể chế và sự xung đột mục tiêu.

4. Luận án có cung cấp quy trình tái lập nghiên cứu (Replication protocol) rõ ràng không?

Có. Luận án xây dựng quy trình tái lập hoàn chỉnh thông qua hệ thống 15 phụ lục chi tiết: công khai toàn bộ phiếu khảo sát cấu trúc (Phụ lục 1), bảng tổng hợp biến quan sát và thang đo (Bảng 3.2 - 3.10), ma trận tương quan, kết quả chạy SPSS về Cronbach's Alpha từng bước, bảng ma trận xoay EFA (Phụ lục 5, 6, 7, 8) và bộ biểu mẫu chuẩn hóa về phân tích CVP, dự toán và báo cáo bộ phận (Phụ lục 4-1 đến 4-5).

5. Khung chương trình nghiên cứu 10 năm được phác thảo như thế nào?

Luận án định hình lộ trình nghiên cứu 10 năm chuyển dịch từ việc nghiên cứu các công cụ kiểm soát chi phí truyền thống sang khảo sát việc ứng dụng Kế toán quản trị chiến lược (SMA), Kế toán quản trị môi trường (EMA), và tích hợp Hệ thống phân tích dữ liệu dự báo (Predictive Analytics) trong kỷ nguyên kinh tế số theo định hướng của Gary Cokins (2013).

Kết luận

1. Lượng hóa thành công mô hình 8 nhân tố: Luận án đã nhận diện, kiểm định và đo lường thành công mức độ tác động của 8 nhóm nhân tố then chốt chi phối việc vận dụng KTQT trong DNNVV tại Việt Nam, thiết lập trật tự ưu tiên tác động từ Nhận thức của nhà điều hành, Mức độ cạnh tranh, Quy mô doanh nghiệp đến Văn hóa doanh nghiệp và Rào cản chi phí.
2. Đột phá trong tích hợp lý thuyết: Kết hợp thành công 3 trụ cột lý thuyết (Lý thuyết bất định, Lý thuyết xã hội học và Lý thuyết lợi ích - chi phí), giải thích thuyết phục hành vi tổ chức kế toán trong bối cảnh nền kinh tế thị trường định hướng XHCN.
3. Phát hiện các điểm nghẽn thể chế và nhận thức: Chỉ ra chính xác hai rào cản lớn nhất kìm hãm KTQT tại Việt Nam là tư duy kế toán đối phó thuế của chủ doanh nghiệp nhỏ và sự trì trệ quản trị tại các doanh nghiệp có vốn nhà nước chi phối.
4. Cung cấp gói giải pháp đồng bộ và hệ thống biểu mẫu thực hành: Đề xuất ma trận giải pháp toàn diện từ vĩ mô (chính sách hỗ trợ DNNVV, thoái vốn nhà nước) đến vi mô (lộ trình từng bước áp dụng kỹ thuật KTQT, bộ biểu mẫu chuẩn hóa phân tích chi phí và dự toán).
5. Mở ra các hướng nghiên cứu học thuật mới: Đặt nền móng vững chắc cho các công trình nghiên cứu tiếp theo về kế toán quản trị chiến lược, chuyển đổi số kế toán và kế toán bền vững trong khu vực doanh nghiệp tư nhân tại Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1- TỔNG QUAN VỀ TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU CÓ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN Thông qua chương này, tác giả muốn cung cấp đến người đọc một bức tranh tổng quan về quá trình nghiên cứu trước đây trên thế giới cũng như trong nước về các vấn đề có liên quan đến nội dung của luận án. Từ đó tiến hành xác định khe hổng nghiên cứu cho đề tài nghiên cứu của mình và bên cạnh đó, công tác tổng hợp các nghiên cứu trước đó cũng một phần nhằm minh chứng cho tính cấp thiết của luận án này. CÁC NGHIÊN CỨU CÔNG BỐ Ở NƯỚC NGOÀI 1. Tổng quan về tình hình nghiên cứu Mặc dù các DNNVV đóng vai trò quan trọng cả về mặt kinh tế và xã hội, tuy nhiên trên thế giới việc nghiên cứu về KTQT tại DNNVV được đánh giá là chưa đầy đủ (Marriott and Marriott, 2000; Mitchell and Reid, 2000).

Các nghiên cứu liên quan đến KTQT trong các DNNVV bao gồm các nghiên cứu về thực trạng vận dụng KTQT cũng như một số nghiên cứu về các nhân tố tác động đến việc vận dụng KTQT trong các DNNVV. Tuy nhiên để có cái nhìn khái quát tác giả tổng hợp toàn cảnh nghiên cứu về lịch sử hình thành và sự thay đổi xu hướng vận dụng KTQT trong các doanh nghiệp nói chung, tiếp đến là các nghiên cứu về thực trạng vận dụng KTQT trong các DNNVV và cuối cùng là các nghiên cứu về các nhân tố tác động đến việc vận dụng KTQT trong các doanh nghiệp nói chung và DNNVV nói riêng. Thứ nhất, các nghiên cứu tổng thể liên quan về sự thay đổi và nguyên nhân dẫn đến sự thay đổi trong việc vận dụng KTQT trong các doanh nghiệp (DN) nói chung qua các giai đoạn phát triển của KTQT. Hiệp hội kế toán quốc tế (IFAC) vào năm 1998 đã tóm lược tiến trình phát triển của KTQT qua bốn giai đoạn.

Theo đó giai đoạn một (trước những năm 1950) với trọng tâm xác định chi phí và kiểm soát tài chính. Trong giai đoạn này, KTQT chủ yếu liên quan đến các vấn đề nội bộ, đặc biệt là năng lực sản xuất. Và trong nửa đầu thế kỷ 20, việc vận dụng KTQT thịnh hành là sử dụng dự toán và kế toán chi phí. Tuy nhiên việc phổ biến về thông tin chi phí có khuynh hướng bị xem nhẹ, và việc sử dụng thông tin chi phí để ra quyết định chỉ được khai thác một cách kém cỏi (Aston et al.

7 Trọng tâm của KTQT trong giai đoạn hai (từ những năm 1950 – 1960) là cung cấp thông tin để phục vụ cho mục địch hoạch định và kiểm soát. IFAC (1998) đã mô tả KTQT trong giai đoạn này là “hoạt động quản trị nhưng trong vai trò của nhân viên”. Thông qua việc sử dụng các công cụ kỹ thuật như phân tích quyết định và kế toán trách nhiệm, các nhân viên sẽ hỗ trợ cấp trên trực tiếp của mình. Quản trị kiểm soát giai đoạn này hướng đến sản xuất và quản lý nội bộ hơn là hướng về chiến lược và các vấn đề về môi trường.

Giai đoạn này có khuynh hướng là chỉ khi có sự sai lệch giữa kết quả thực tế với kế hoạch kinh doanh đã được lập thì KTQT, với vai trò là một bộ phận của hệ thống quản trị kiểm soát, mới xác định vấn đề và đưa ra hành động ứng phó (Aston et al. Giai đoạn ba (từ những năm 1970 – 1980) trọng tâm KTQT lại thay đổi sang “giảm sự lãng phí trong việc sử dụng các nguồn lực cho quá trình kinh doanh”. Sự thay đổi này được lý giải là do một phần kết quả từ cuộc suy thoái thế giới những năm thập kỷ 70 và kéo theo sau đó về cú sốc giảm giá dầu và sự gia tăng cạnh tranh toàn cầu trong những năm đầu thập kỷ 80. Sự phát triển nhanh chóng về mặt công nghệ đã tác động nhiều mặt của khu vực công nghiệp, cũng như kéo theo sự phát triển về máy tính đã làm thay đổi về bản chất và khối lượng thông tin mà các nhà quản trị có thể truy cập.

Thách thức đặt ra đối với các kế toán quản trị viên – với vai trò là người cung cấp hàng đầu các thông tin này – trong giai đoạn này là thông qua các quy trình phân tích và công cụ kỹ thuật quản trị chi phí, làm cách nào đó để đảm bảo việc các thông tin thích hợp luôn có sẵn để hỗ trợ các nhà quản trị cũng như nhân viên ở mọi cấp độ. Giai đoạn bốn (từ những năm 1980 trở về sau) trọng tâm KTQT lại thay đổi qua việc tạo ra các giá trị bằng cách sử dụng một cách hiệu quả các nguồn lực. Điều này đạt được thông qua việc “… sử dụng các công cụ kỹ thuật nhằm nghiên cứu sự hướng tới các giá trị khách hàng, giá trị cổ đông và sự cải tiến của DN nói chung” (IFAC, 1998). Theo Pierce và O‘Dea (1998) khi tiến hành nghiên cứu vận dụng KTQT tại các DN Ailen đưa ra kết luận rằng các công cụ kỹ thuật truyền thống của KTQT như các chỉ tiêu tài chính về đo lường và đánh giá hiệu quả hoạt động của DN vẫn được lựa chọn và chiếm ưu thế, tuy nhiên việc cập nhật các công cụ kỹ thuật hiện đại của KTQT như ABC, kế toán chi phí mục tiêu (target costing) … ngày càng được phổ biến.

Nghiên cứu này cũng chỉ ra rằng các công cụ kỹ thuật hiện đại đóng vai trò bổ sung chứ 8 không phải thay thế cho các công cụ kỹ thuật truyền thống. Hyvo¨ nen (2007) khi nghiên cứu về vận dụng KTQT trong các DNSX đã cung cấp các bằng chứng thực tiễn về việc mở rộng chấp nhận vận dụng KTQT trong các DN, sự ghi nhận về những tiện ích khi vận dụng KTQT cũng như những tiềm năng phát triển trong tương lai. Các kết quả chỉ ra rằng các thước đo tài chính như phân tích lợi nhuận biên sản phẩm, dự toán, kiểm soát chi phí … vẫn còn tiếp tục đóng vai trò quan trọng trong tương lai, tuy nhiên đồng thời cũng nhấn mạnh vai trò quan trọng trong tương lai của các công cụ kỹ thuật đo lường phi tài chính như đo lường sự hài lòng của khách hàng, thái độ của khách hàng … Bên cạnh đó, các nghiên cứu về các bước phát triển của KTQT từ việc vận dụng các công cụ kỹ thuật truyền thống cho đến các công cụ kỹ thuật của kế toán quản trị chiến lược (SMA) đã chỉ ra rằng cùng với nhu cầu phát triển về quản trị chiến lược, sự liên quan của KTQT đến công tác quản trị chiến lược DN ngày càng được các học giả quan tâm. Là một trong những người tiên phong, Simmonds (1981) đã khái niệm SMA theo hướng KTQT phát triển và hỗ trợ cho quản trị chiến lược, có nghĩa SMA là “… việc cung cấp và phân tích dữ liệu KTQT về một DN và các đối thủ cạnh tranh của nó để sử dụng và kiểm soát chiến lược doanh nghiệp”.

Theo đó sự phát triển của SMA để đáp ứng cho nhu cầu quản trị nhằm đạt đến sự thành công và “…đạt được một lợi thế cạnh tranh bền vững”. Sau này ngày càng nhiều học giả tiếp tục phát triển nghiên cứu chuyên sâu của SMA trong ứng dụng và liên kết của kế toán và chiến lược trong thực tiễn (Ahrens and Chapman, 2005, 2007). Simon, trong các loạt nghiên cứu của mình từ những năm 1987, 1990, 1991, 1994 đã truyền bá rằng việc sử dụng các hệ thống kiểm soát quản trị như dự toán có tác động qua lại với các mục đích quản trị; Simon đã chứng minh được mối liên hệ giữa dự toán và quy trình chiến lược, được gọi là lợi thế cạnh tranh. Các hệ thống kiểm soát quản trị có thể dùng cả chiến lược đã được hoạch định hoặc chiến lược tức thời, điều này phụ thuộc vào các cơ hội hay mối đe dọa mà DN có được (Simon, 1990).

Các nhà quản trị sử dụng các hệ thống kiểm soát quản trị trong cả các trường hợp chiến lược thay đổi hoặc bất ổn, nhằm để thích ứng và từ đó tiếp tục tạo ra sự khởi đầu mới (Simon 1991, 1994); và điều này cũng phù hợp với nghiên cứu của Albernethy và Brownell (1999) khi họ chỉ ra rằng có mối quan hệ tương tác giữa việc sử dụng dự toán để quản trị các sự bất ổn bên ngoài. Trên 9 cơ sở đó, Simon đã phác thảo mô hình dự toán chiến lược, đóng một vai trò quan trọng như một kỹ thuật của SMA. Chiến lược ngày càng trở nên quan trọng đối với mỗi DN do sự gia tăng về cạnh tranh cũng như mức độ toàn cầu hoá, và điều này cũng làm cho SMA ngày càng trở nên quan trọng hơn (Dent, 1996; Lord, 1996). Các ý tưởng tổng quan trong SMA được dùng để hỗ trợ cho quá trình ra quyết định cũng như phản ứng trước những sự thay đổi của chiến lược toàn cầu.

Bản chất của SMA ngày càng linh hoạt và tổng quát hơn tuỳ thuộc vào các hoạt động của tổ chức, cũng như các mô hình và lý thuyết được thiết kế tuỳ thuộc vào phạm vi hoạt động, môi trường kinh doanh và khả năng nguồn lực của DN. So với các phương pháp tập quán truyền thống thì SMA hướng về tương lai hơn là so sánh kết quả quá khứ; và bên cạnh đó, điều này còn làm cho KTQT cống hiến nhiều hơn cho chiến lược của DN (Tomkins and Carr, 1996a). Tomkin và Carr đã chỉ ra rằng bên cạnh việc thu thập dữ liệu của các đối thủ cạnh tranh, thì các phương pháp và cách thức phân tích trong nội bộ của DN cũng như vai trò/quy trình kế toán sẽ giúp các nhà quản trị vạch ra các chiến lược tốt hơn (Tomkins and Carr, 1996a, 165). Và cho đến nay theo Gary Cokin (2013) chúng ta có thể nói đến một giai đoạn mới của KTQT với xu hướng phát triển mạnh từ 2015 trở về sau là kỷ nguyên phân tích dự báo (predictive analytics era).

Theo đó dựa trên dữ liệu quá khứ, DN có thể đánh giá và dự báo tầm nhìn chiến lược cũng như các hành động cụ thể, cùng với các kế hoạch chi phí thì DN có thể dễ dàng chuyển đổi các mục tiêu, hành động cụ thể thành những con số để có thể đánh giá hiệu quả và hiệu lực của các quyết định.