CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN CÁC NGHIÊN CỨU TRƯỚC 1.1 Các nghiên cứu trên thế giới 1.1 Nghiên cứu về xu hướng cải cách kế toán ngân sách và việc vận dụng chuẩn mực kế toán công quốc tế tại các nước Các nước đang phát triển luôn phải đối mặt với hàng loạt những khó khăn điển hình như là tình trạng tham nhũng, nguồn lực tài chính không đủ để chi trả cho việc xây dựng cơ sở hạ tầng, hàng hóa và dịch vụ công cộng, rủi ro trong đầu tư tài chính công,.Để hỗ trợ cho việc quản lý hiệu quả chi tiêu công, cung cấp thông tin minh bạch, đóng góp tích cực vào các mục tiêu phát triển đặc biệt là giảm nghèo, theo Chan (2006) việc các nước phát triển thực hiện kế toán dồn tích và vận dụng IPSAScho việc cải cách hệ thống kế toán nhà nước là cần thiết. Chan cũng cho rằng, sự thành công của quá trình cải cách phụ thuộc vào cơ sở kế toán, hệ thống pháp luật, các nguồn lực ngân sách và nhân lực, công nghệ thông tin, ngoài ra việc chuyển đổi sang cơ sở kế toán dồn tích là phương pháp mới và đòi hỏi kế toán có nhiều kỹ năng như kiến thức tốt, cần phải đào tạo cao trình độ và kế toán viên chuyên nghiệp. Việc vận dụng chuẩn mực kế toán công quốc tế (IPSAS) tại các quốc gia phụ thuộc vào thành tựu của cuộc cải cách hệ thống kế toán ngân sách. Roje và cộng sự (2010) khi thực hiện nghiên cứu về việc chế độ kế toán ngân sách của các nước và việc chuyển đổi sang thực hiện IPSAS nhận thấy: quá trình thực hiện cải cách cần phải được tiến hành từng bước, có kế hoạch rõ ràng cụ thể, việc chuyển đổi từ kế toán tiền mặt sang kế toán dồn tích sẽ đối mặt với những khó khăn như: các quy định pháp luật, hạn chế về ngôn ngữ, nguồn tài trợ, hệ thống công nghệ thông tin, sự hỗ trợ từ các cấp quản lý.
Nghiên cứu cũng chỉ ra nguyên nhân cản trở quá trình hài hòa, thống nhất của hệ thống kế toán công tại 2 quốc gia Bosnia và Herzegovia đó là việc phân cấp, phân quyền ở mức độ cao (Bosnia và Herzegovia gồm có 10 bang, 140 thành phố và 1 huyện, mỗi bang lại có hệ thống pháp lý cho kế toán ngân sách khác nhau dẫn đến khó kiểm soát quản lý thu, chi ngân sách). 6 123doc 7 Cũng trong thời gian này, Adhkari & Mellemvik (2010) tiến hành nghiên cứu về xu hướng vận dụng IPSAS ở các quốc gia Nam Á bao gồm 7 quốc gia, cụ thể là các nước: Bangladesh, Bhutan, Ấn Độ, Maldives, Nepal, Pakistan, Sri Lanka. Về mặt địa lý, Nam Á là một vùng đất rộng lớn, chiếm 1/5 dân số thế giới. Đây cũng là nơi tập trung nhiều người nghèo nhất thế giới, chỉ sau các nước khu vực châu Phi.
Một điểm chung của các nước Nam Á đó là phụ thuộc vào nguồn viện trợ quốc tế và các khoản vay để phát triển hoạt động kinh tế. Sự phụ thuộc này làm tăng mối lo ngại về trách nhiệm và quản lý ngân sách của các quốc gia Nam Á. Nghiên cứu cho rằng phần lớn các nước Nam Á trong những năm gần đây bắt đầu cải cách quản lý khu vực công nhằm giảm thiểu tình trạng quan liêu, tăng cường quản lý chi tiêu ngân sách hiệu quả mà trọng tâm là việc cải thiện hệ thống kế toán ngân sách hiện hành theo hướng áp dụng IPSAS. Việc áp dụng IPSAS là phương tiện cho các nước Nam Á sử dụng hiệu quả các nguồn lực của các tổ chức và các nhà tài trợ, điều kiện tiên quyết cho việc phê duyệt các khoản viện trợ và các khoản vay.
Nghiên cứu cũng chỉ ra những nhân tố ảnh hưởng đến việc cải cách hệ thống kế toán theo các yêu cầu của IPSAS đó là: giáo dục và đào tạo kế toán khu vực công, hệ thống công nghệ thông tin, hệ thống pháp luật của mỗi quốc gia. Cải cách hệ thống kế toán công và việc vận dụng IPSAS tại các quốc gia được thực hiện với nhiều mức độ khác nhau (Christiaens và cộng sự, 2013). Để giải thích các đặc điểm khác nhau của cải cách khu vực công tại các nước, các tác giả tiến hành khảo sát trên 81 quốc gia và chia thành 6 nhóm theo phong cách quản lý tài chính công khác nhau. Nghiên cứu cho thấy các nhân tố ảnh hưởng đến cải cách hệ thống kế toán khu vực công đó là: sự khác biệt về văn hóa, bối cảnh lịch sử hoặc đặc điểm hệ thống pháp luật của mỗi quốc gia.
Kết quả khảo sát cho thấy việc áp dụng kế toán dồn tích trong khu vực công tại các quốc gia theo 3 cấp độ khác nhau đó là: nội dung, thời điểm áp dụng, cách thức thực hiện nguyên nhân dẫn đến sự khác biệt này là do nhiều quốc gia chỉ thực hiện theo nhu cầu riêng của mình và không đáp ứng tất cả các yêu cầu do IPSAS quy định, do đó việc cải cách kế toán dồn tích thực hiện không đồng nhất.2 Nghiên cứu về nguyên nhân dẫn đến cải cách kế toán ngân sách tại các quốc gia trên thế giới và những lợi ích khi vận dụng IPSAS Lợi ích của việc vận dụng IPSAS tại các nước đang phát triển đó là tăng trách nhiệm giải trình của chính phủ, hạn chế thất thoát tài sản công, hạn chế tham nhũng, nâng cao dân chủ đồng thời thu hút vốn tài trợ quốc tế. Tuy nhiên, việc thực hiện kế toán trên cơ sở dồn tích cho khu vực công tại các nước đang phát triểnsẽ khó thực hiện hơn tại các nước phát triển bởi những hạn chế mà các nước đang phát triển phải đối mặt đó là thâm hụt ngân sách, gánh nặng nợ công, lạm phát cao, yếu kém trong quản lý tài chính công, nguồn nhân lực thiếu trình độ chuyên môn,…(Ouda, 2004). Tác giả đã đề xuất mô hình các nhân tố giúp các nước đang phát triển thực hiện cải cách kế toán trên cơ sở dồn tích cụ thể như sau: AC (ps) = f (MC + PBS + PAS + CS + WC + CC + BAC + SAI + + ITC + IFS)8. Nghiên cứu của Sour (2012) cho thấy hơn một nửa dân số Mexico sống trong nghèo đói và phải đối mặt với tình trạng thiếu hụt nghiêm trọng các dịch vụ công cộng.
Hệ thống kế toán tài chính “mong manh” đã gây ra sự thiếu hụt các nguồn tài nguyên phục vụ cho khu vực công, trong quá khứ nguồn thu NSNN không đủ cho việc chi tiêu, cũng như giảm bớt sự bất bình đẳng ở Mexico. Số liệu ngân sách chỉ được ghi nhận qua một tài khoản duy nhất và những thông tin này không thể hiện được chi phí hoạt động của đơn vị công. Mexico không có số liệu rõ ràng để xác định việc phân bổ các nguồn lực cho các chính sách tập trung vào việc xóa đói giảm nghèo, cũng như không có dữ liệu dành cho những ai quan tâm để đánh giá hoạt động đầu tư công và chất lượng chi tiêu công. Vì những lý do trên năm 2012, Mexico tiến hành cải cách Luật ngân sách thông qua ứng dụng các mô hình IPSAS nhằm nâng cao tính minh bạch và trách nhiệm giải trình trong tất cả các cấp chính quyền, đồng thời khắc phục sự thiếu hài hòa trong các thông tin kế toán ngân sách tại Mexico.
Việc đánh giá tài chính các tài khoản công của liên bang và tiểu bang ở 8 Trong đó: Quản lý thay đổi văn hóa (MC); hỗ trợ chính trị (PBS);hỗtrợ học thuật (PAS); chiến lược truyền thông (CS); động lực sẵn sàng thay đổi (WC); tư vấnvà điều phối (CC); NS và các chi phí cập nhật kế toán (BAC); các vấn đề kế toán cụthể (SAI); nhất quán giữa NS và kế toán (ABC);năng lực công nghệ thông tin(ITC); hỗ trợ tài chính của quốc tế (IFS) 8 123doc 9 Mexico dựa trên IPSAS 1, 2 và 17 do bản chất của nó tương ứng với mục tiêu của Luật ngân sách Mexico. Nghiên cứu sử dụng chỉ số Herfindahl để phân tích đồng thời chỉ ra các nhân tố ảnh hưởng đến việc cải cách hệ thống kế toán công thông qua mô hình IPSAS ở Mexico đó là chi phí thực hiện, hệ thống văn bản pháp luật, thói quen, cách thức quản lý hành chính và văn hóa của các đơn vị công. Đồng quan điểm với Sour (2012) về những lợi ích IPSAS mang lại khi thực hiện cải cách ngân sách là nâng cao trách nhiệm giải trình và minh bạch trong quản lý tài chính, hỗ trợ các chính sách của Chính phủ, nghiên cứu của Gomes (2013) đã chỉ ra những hạn chế của hệ thống kế toán tiền mặt tại Malaysia. Mặc dù phải đối mặt với những thách thức của việc thực hiện chuyển đổi sang IPSAS đó là hệ thống pháp lý, hệ thống thông tin, đào tạo nguồn nhân lực, Chính phủ Malaysia quyết định vận dụng IPSAS vào ngày 01/01/2015 là cơ sở cho việc từng bước xây dựng Malaysia trở thành nền kinh tế phát triển có thu nhập cao vào năm 2020.
Bên cạnh việc đánh giá những lợi thế của IPSAS và mức độ vận dụng IPSAS tại các quốc gia nghiên cứu của Le Thi Nha Trang (2012) cũng đã chỉ ra những hạn chế ảnh hưởng đến việc vận dụng IPSAS tại Việt Nam đó là: kế toán ngân sách được thực hiện đồng thời bởi nhiều cơ quan (thuế, kho bạc, cơ quan tài chính, hải quan) do đó rất khó thu thập và tổng hợp dữ liệu về ngân sách quốc gia, thông tin; việc sử dụng cơ sở kế toán tiền mặt không thể đánh giá tình hình tài chính của NN; thiếu kế toán viên có trình độ và chuyên môn; hệ thống thông tin chưa đủ tốt để thực hiện IPSAS. Nghiên cứu sử dụng phương pháp định tính với các công cụ nghiên cứu chủ yếu là phân tích dữ liệu và bảng câu hỏi tác giả đề xuất các giải pháp để cải thiện tình trạng trên gồm: từng bước áp dụng IPSAS theo cơ sở dồn tích, sửa đổi Luật ngân sách, đào tạo kế toán có trình độ lẫn chuyên môn cao, xây dựng, phát triển và nâng cấp hệ thống thông tin. Irina và Victoria (2013) khi thực hiện nghiên cứu về triển vọng thực hiện IPSAS tại Ukaraine nhận thấy hoạt động kế toán ngân sách tại đây có những hạn chế như: thiếu phương pháp tập trung; thông tin về tình hình tài chính của Nhà nước không được ghi nhận đầy đủ, chính xác; báo cáo ngân sách hợp nhất có nhiều thông 9 123doc 10 tin bị trùng lắp, tăng chi phí cho việc xử lý thông tin; quy trình làm việc thiếu hài hòa, các đơn vị công sử dụng phần mềm kế toán không đồng nhất hoặc không sử dụng khiến quá trình lập báo cáo ngân sách gặp khó khăn.