Chương 1: Cơ sở lý luận. Chương 2: Tổ chức và phương pháp nghiên cứu. Chương 3: Phân tích kết quả nghiên cứu thực tiễn. 4 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com CHƢƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ NHẬN THỨC RỐI LOẠN TRẦM CẢM 1.
Nghiên cứu về nhận thức sức khỏe tâm thần và rối loạn trầm cảm 1. Nghiên cứu về nhận thức sức khỏe tâm thần trong và ngoài nước 1. Các nghiên cứu trên thế giới Hiểu biết về những kiến thức sức khỏe tâm thần là một điều quan trọng cho bản thân mỗi người và cộng đồng toàn thế giới [58],[90]. Bằng chứng cho thấy kiến thức về sức khỏe tâm thần chính là cải thiện các rối loạn, nhận thức tốt hơn về cách thức tìm kiếm sự giúp đỡ và điều trị, giảm sự kỳ thị đối với những người bị mắc bệnh tâm thần, thúc đẩy sớm việc nhận diện ra các rối loạn tâm thần ở bản thân và cải thiện sức khỏe tâm thần bằng cách sử dụng các dịch vụ y tế [94],[45].
Hiểu biết về sức khỏe tâm thần trên 4 lĩnh vực: (1) làm thế nào để hiểu về rối loạn tâm thần và duy trì sức khỏe tốt; (2) hiểu được các triệu chứng của rối loạn tâm thần và cách điều trị chúng; (3) giảm sự kỳ thị đối với những người mắc bệnh tâm thần và (4) tăng cường hiệu quả tìm kiếm sự trợ giúp [64],[108]. Trên thế giới, các nghiên cứu liên quan đến nhận thức và hiểu biết của cộng đồng về sức khỏe tâm thần ngày càng được quan tâm nhiều hơn từ khoảng những năm 1950. Đến năm 1997, tác giả Jorm giới thiệu về ―hiểu biết sức khỏe tâm thần‖ và đã xác định nó như là ―kiến thức và niềm tin về rối loạn tâm thần mà được xác định, hỗ trợ và kiểm soát cũng như phòng ngừa‖. Hiểu biết về sức khỏe tâm thần bao gồm các thành phần khác nhau như: (a) khả năng nhận ra các rối loạn cụ thể hoặc các loại bệnh tâm lý khác nhau; (b) những kiến thức về các yếu tố có nguy cơ và nguyên nhân; (c) kiến thức về sự can thiệp của chính bản thân; (d) kiến thức về sự giúp đỡ chuyên nghiệp; (e) thái độ với loại hình giúp đỡ và (f) kiến thức về việc tìm kiếm thông tin về sức khỏe tâm thần.
Nhiều thành viên của công chúng không thể nhận biết đúng rối loạn tâm thần và không hiểu ý nghĩa của thuật ngữ tâm thần. Ví dụ: Theo một kết quả nghiên cứu tại Úc người bị trầm cảm nặng hoặc tâm thần phân liệt có một số dấu hiệu về sức khỏe tâm thần trong đó hiểu biết về những dấu 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com hiệu của trầm cảm ở mức độ thấp nhất [55]. Bên cạnh đó có người cho rằng loại bệnh này còn liên quan tới rối loạn về thể chất. Tương tự như vậy, các cuộc khảo sát ở Châu Âu đã tìm thấy sự thiếu hiểu biết về các dấu hiệu tâm thần phân liệt và hưng cảm là phổ biến [26],[47].
Phương Tây cho thấy các rối loạn trầm cảm và tâm thần phân liệt thường được công chúng xem như là do môi trường xã hội, do các căng thẳng xảy ra trong thời gian gần đây gây nên [77],[74].Trong một nghiên cứu của Mỹ về điều trị tâm lý cho bệnh trầm cảm, họ tin rằng trị liệu bằng liệu pháp nhận thức - hành vi có hiệu quả[18]. Bên cạnh đó nghiên cứu của Jorm (2000) lại cho rằng, cộng đồng những nước đang phát triển chưa có sự hiểu biết đầy đủ về sức khỏe tâm thần. Họ thường điều trị bằng phương pháp truyền thống là tâm linh, họ cho rằng nguyên nhân gây nên bệnh tâm thần là do các tà thần, ma quỷ[56]. Họ tin rằng nguyên nhân nào dẫn đến rối loạn trầm cảm và các bệnh tâm thần thì điều trị bằng các hướng theo nguyên nhân đó sẽ có hiệu quả tốt.
Ví dụ ở Malaysia niềm tin của bệnh nhân tâm thần tin vào các nguyên nhân siêu nhiên và được điều trị bởi các thầy lang nhiều hơn là điều trị bằng thuốc [89]. Theo hướng tiếp cận này, kết quả của các nghiên cứu gần đây cho thấy cộng đồng nhận thức về các rối loạn tâm thần và gọi đúng được các tên bệnh của mình vẫn còn hạn chế [71]. Công trình của Jorm (2006) cho rằng nhận thức về trầm cảm và tâm thần phân liệt của người Úc cao hơn so với 8 năm trước được thể hiện qua sự lựa chọn các chuyên gia hỗ trợ sức khỏe tâm thần, thuốc, tâm lý trị liệu và việc nhập viện khoa tâm thần ngày một tăng [54]. Một nghiên cứu khác trên đối tượng khách thể là thanh niên cho ra kết quả hầu như người tham gia đã xác định và gọi tên bệnh trầm cảm một cách chính xác.
Trong đó nữ giới nhận diện vấn đề đạt tỉ lệ cao hơn nam giới. Nam giới đã đưa ra các ý kiến về việc tìm đến sự trợ giúp từ các nhà tâm lý học, chuyên gia tư vấn để trị liệu bệnh tâm thần và họ cũng cho rằng rượu là một 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com cách để ứng phó với trầm cảm, giải tỏa được những cảm xúc buồn chán mỗi khi có sự khó khăn trong cuộc sống. Nam giới cũng cho rằng thuốc kháng sinh có ích trong việc hỗ trợ điều trị trầm cảm [104]. Deribew và Tamirat (2005) cũng phát hiện trong một nghiên cứu tại Ethiopia và thấy rằng người ta chỉ nhận biết những tình trạng loạn thần nặng là các rối loạn tâm thần.
Họ nhận thấy điều trị y khoa hiện đại được đa số người dân chuộng hơn. Một số đáng kể người dân đề nghị hỗ trợ gia đình và chăm sóc tại nhà. Rõ ràng, người ta thích chăm sóc bệnh nhân bị tâm thần trong gia đình hơn nhưng sẽ mang bệnh nhân đến bệnh viện tâm thần nếu tình trạng rất nặng[1],[107]. Nghiên cứu ở cộng đồng Nam phi – những nước đang phát triển về sự hiểu biết sức khỏe tâm thần chủ yếu đi vào tìm hiểu thái độ và nhận thức về các triệu chứng cũng như nguyên nhân và cách điều trị những bệnh tâm thần như trầm cảm, tâm thần phân liệt, rối loạn hoảng loạn hoặc lạm dụng chất gây nghiện cho thấy rằng những người tham gia nghiên cứu đã có sự nhìn nhận những biểu hiện như căng thẳng, thiếu ý chí, thất bại trong cuộc sống là những lý do họ mắc bệnh này.
Những liệu pháp được cộng đồng nơi đây cho rằng có hiệu quả chữa trị cho các bệnh tâm thần như tư vấn tâm lý, trị liệu tâm lý [28]. Ở một số nước đang phát triển khác thì có tới hơn nửa dân số chưa có hiểu biết về sức khỏe tâm thần [73]. Có ít công trình nghiên cứu nói về nhận thức, niềm tin và hiểu biết của cộng đồng các nước Phương Đông vốn phần lớn là các nước đang phát triển hoặc có mức thu nhập trung bình – thấp. Đặc biệt là các nước Đông Nam Á trong đó có Việt Nam thì càng ít các nghiên cứu về vấn đề này.
Theo một số tác giả nghiên cứu thì tỉ lệ mắc các rối loạn tâm thần ở các nước đang phát triển còn cao hơn phương Tây do tác động của các vấn đề kinh tế xã hội như trình độ dân trí thấp, nền kinh tế thấp, các dịch vụ chăm sóc sức khỏe còn ít dẫn đến việc chăm sóc sức khỏe chưa cao [38]. Ngay cả ở các em học sinh trung học mà kiến thức nhận biết về sức khỏe tâm thần còn thấp cũng như có thái độ tiêu cực và có sự xa lánhvới những người mắc rối loạn tâm thần [34]. Gần đây, Tổ chức Y tế thế giới đã quan tâm tới sự cải thiện, nâng cao kiến thức về sức khỏe tâm thần ở các nước đang phát triển đang dần được vạch ra [82]. 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.
Các nghiên cứu trong nước Các công trình nghiên cứu ở Việt Nam về nhận thức đối với các vấn đề sức khỏe tâm thần chưa được quan tâm nhiều cũng như chưa được khảo sát bài bản và có hệ thống. Một số ít các nghiên cứu đã được thực hiện với quy mô còn nhỏ dẫn đến tính đại diện chưa cao và các công trình nghiên cứu thường tập trung vào các phương diện hoặc các năng lực hiểu biết về các biểu hiện của vấn đề sức khỏe tâm thần hoặc các nguyên nhân, yếu tố nguy cơ được nhận biết về các loại hình can thiệp cũng như hiệu quả của can thiệp. Các công trình nghiên cứu về năng lực nhận diện các biểu hiện của rối loạn tâm thần như nghiên cứu của Mc Kenvey và David Sang (1999) tiến hành trên 283 phụ huynh người Việt Nam. Kết quả nghiên cứu về nhận thức các biểu hiện tổn thương sức khỏe tâm thần ở trẻ được bố mẹ chọn các dấu hiệu nặng nề.
Nghĩa là các bậc cha mẹ cũng đã nhận diện về loại bệnh tâm thần. Đồng thời một số các bậc cha mẹ tin vào những phương pháp không có bằng chứng khoa học như dùng thảo dược, cúng bái, châm cứu, bấm huyệt [76]. Nghiên cứu của Van der Ham và cs (2011) đã sử dụng phương pháp điều tra bằng bảng hỏi cho 200 cá nhân và thảo luận 8 nhóm khách thể sống tại Huế nhằm đánh giá nhận thức của cộng đồng về các biểu hiện tổn thương sức khỏe tâm thần và hành vi tìm kiếm sự giúp đỡ. Kết quả cho thấy cha mẹ thường quan niệm biểu hiện của rối loạn sức khỏe tâm thần là nói những điều vô lý, cười nói một mình, bỏ nhà đi lang thang [65].
Ngoài ra, hơn một nửa khách thể tham gia không thể xác định rối loạn tâm thần họ đang mắc; tâm thần phân liệt được mô tả là rối loạn tâm thần thường gặp nhất và nặng nhất còn trầm cảm là nhẹ nhất; nguyên nhân gây ra rối loạn tâm thần là stress, căng thẳng và học hành hoặc suy nghĩ quá nhiều; chỉ đề nghị đi khám ở bệnh viện hoặc cơ sở điều trị tâm thần nếu người bệnh có những hành vi kích động, đi lang thang. Còn những triệu chứng khác thì nên nhận hỗ trợ từ gia đình hoặc bạn bè. Nhìn chung cho thấy người dân cộng đồng ở vùng ngoại ô miền Trung Việt Nam hiểu biết về sức khỏe tâm thần chưa cao. 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Trong những năm gần đây có một số luận văn thạc sĩ của các học viên ngành tâm lý học bắt đầu có những công trình nghiên cứu và công bố kết quả nghiên cứu của mình đối với nhận thức về sức khỏe tâm thần.