Tài liệu: Nguyên tắc giải quyết các tranh chấp quốc tế bằng biện pháp hoà

Tìm hiểu nguyên tắc giải quyết tranh chấp quốc tế bằng biện pháp hòa bình và thực tiễn áp dụng trong vấn đề tranh chấp Biển Đông hiện nay.

• Chuyên ngành: Luật quốc tế
• Đề tài: Nguyên tắc giải quyết các tranh chấp quốc tế bằng biện pháp hoà bình và thực tiễn áp dụng đối với tranh chấp biển đông
• Loại tài liệu: Đề tài

Tóm tắt

I. Khái niệm và Đặc điểm Tranh Chấp Quốc Tế

Tranh chấp quốc tế là những bất đồng phát sinh giữa các chủ thể của luật quốc tế, đặc biệt là giữa các quốc gia trong quá trình hội nhập và phát triển kinh tế - chính trị. Khi các nước mở rộng quan hệ trong lĩnh vực kinh tế, chính trị, văn hóa và an ninh quốc phòng, sự "chồng lấn" về quyền lợi và lợi ích trở nên tất yếu. Đặc điểm tranh chấp quốc tế bao gồm tính phức tạp, ảnh hưởng rộng rãi đến nhiều bên và khó tránh khỏi trong thời kỳ phát triển hiện đại. Những tranh chấp này có thể phát sinh từ các lĩnh vực khác nhau và đòi hỏi các giải pháp phù hợp với pháp luật quốc tế. Việc hiểu rõ bản chất của tranh chấp quốc tế là điều kiện tiên quyết để áp dụng đúng các nguyên tắc và biện pháp giải quyết hiệu quả.

1.1. Khái niệm Tranh Chấp Quốc Tế

Tranh chấp quốc tế là những mâu thuẫn, bất đồng phát sinh giữa các chủ thể quốc tế về quyền, lợi ích hoặc vấn đề pháp luật. Chúng có thể liên quan đến lãnh thổ, chủ quyền, tài nguyên biển, hoặc các vấn đề thương mại. Các tranh chấp này yêu cầu giải quyết thông qua các kênh ngoại giao hoặc pháp lý để duy trì hoà bình và an ninh quốc tế.

1.2. Phân Loại Tranh Chấp Quốc Tế

Tranh chấp quốc tế được phân loại theo nhiều tiêu chí khác nhau: theo mức độ nghiêm trọng (tranh chấp nhỏ hoặc lớn), theo lĩnh vực (tranh chấp lãnh thổ, biển, thương mại), và theo tính chất (tranh chấp pháp lý hoặc sự thật). Tranh chấp biển Đông là ví dụ tiêu biểu về những tranh chấp phức tạp liên quan đến chủ quyền lãnh thổ và tài nguyên tự nhiên.

II. Nguyên Tắc Hòa Bình Giải Quyết Tranh Chấp Quốc Tế

Nguyên tắc hòa bình giải quyết tranh chấp là một trong bảy nguyên tắc cơ bản của luật quốc tế, được ghi nhận trong Hiến chương Liên hiệp quốc năm 1945 và Nghị quyết 2625 năm 1970. Nguyên tắc này quy định rằng các quốc gia có nghĩa vụ giải quyết các tranh chấp mang tính quốc tế bằng các biện pháp hoà bình, không sử dụng vũ lực hoặc đe dọa. Các biện pháp hoà bình bao gồm đàm phán, hòa giải, trọng tài, và tranh tụng quốc tế. Những biện pháp này được quy định tại Điều 33 Hiến chương Liên hiệp quốc và được công nhận rộng rãi trên thế giới. Tuân thủ nguyên tắc giải quyết tranh chấp bằng biện pháp hoà bình không chỉ là bổn phận pháp lý mà còn là trách nhiệm đạo đức của mỗi quốc gia.

2.1. Các Biện Pháp Hoà Bình Giải Quyết Tranh Chấp

Các biện pháp hoà bình chính bao gồm: (1) Đàm phán trực tiếp giữa các bên; (2) Hòa giải thông qua một bên thứ ba trung lập; (3) Trọng tài quốc tế nơi các bên chọn những người th裁phán; và (4) Tranh tụng tại Tòa Án Quốc Tế. Mỗi biện pháp có ưu điểm và phạm vi áp dụng khác nhau, phụ thuộc vào tính chất và mức độ phức tạp của tranh chấp quốc tế.

2.2. Quy Định Chung và Nghĩa Vụ của Các Quốc Gia

Theo pháp luật quốc tế, tất cả quốc gia - dù là thành viên của Liên hiệp quốc hay không - đều có nghĩa vụ giải quyết tranh chấp bằng biện pháp hoà bình mà không vi phạm pháp luật. Các quốc gia không được phép sử dụng vũ lực, đe dọa, hoặc các hành động bạo lực khác. Quyền của các quốc gia bao gồm quyền chọn phương pháp giải quyết phù hợp với tình hình cụ thể.

III. Tranh Chấp Quốc Tế Tại Biển Đông Thực Tiễn và Thách Thức

Biển Đông là khu vực có nhiều tranh chấp quốc tế phức tạp liên quan đến chủ quyền lãnh thổ, quyền khai thác tài nguyên, và an ninh hàng hải. Tranh chấp biển Đông bao gồm những bất đồng về quyền sở hữu các quần đảo, vùng biển độc quyền kinh tế, và lãnh hải. Biển và đại dương là những nguồn lực tài nguyên dồi dào, mang lại lợi ích kinh tế và chiến lược quốc phòng to lớn cho các quốc gia. Vì vậy, sự "chồng lấn" về quyền lợi được đẩy mạnh, dẫn đến nhiều tranh chấp. Một số tranh chấp tại biển Đông đã được giải quyết bằng các biện pháp hoà bình, trong khi những tranh chấp khác vẫn đang trong quá trình giải quyết bằng phương pháp hoà bình. Tuy nhiên, việc áp dụng nguyên tắc hoà bình gặp phải nhiều thách thức đòi hỏi sự khôn ngoan và nỗ lực của các bên liên quan.

3.1. Các Tranh Chấp Quốc Tế Tại Biển Đông

Tranh chấp biển Đông bao gồm những bất đồng giữa các quốc gia ven biển về quyền sở hữu các đảo, quần đảo và vùng biển. Những tranh chấp này liên quan đến việc xác định ranh giới lãnh hải, vùng độc quyền kinh tế và thềm lục địa. Một số tranh chấp đã được giải quyết thông qua các hiệp định song phương hoặc quyết định của các tòa án quốc tế, trong khi những tranh chấp khác vẫn đang chờ xử lý.

3.2. Thách Thức trong Giải Quyết Tranh Chấp Biển Đông

Những thách thức chính trong việc áp dụng nguyên tắc hoà bình đối với tranh chấp biển Đông bao gồm: (1) Lợi ích kinh tế và chiến lược lớn của các bên; (2) Phức tạp về mặt pháp lý liên quan đến pháp luật quốc tế về biển; (3) Sự can dự của các nước lớn; và (4) Khó khăn trong xác định ranh giới chính xác. Các thách thức này đòi hỏi giải pháp toàn diện.

IV. Khuyến Nghị Nâng Cao Hiệu Quả Giải Quyết Tranh Chấp

Để nâng cao hiệu quả giải quyết tranh chấp quốc tế bằng biện pháp hoà bình, đặc biệt đối với tranh chấp biển Đông, cần có những khuyến nghị chiến lược. Thứ nhất, các quốc gia cần tăng cường đàm phán trực tiếp dựa trên pháp luật quốc tế và nguyên tắc tôn trọng chủ quyền. Thứ hai, cần sử dụng hiệu quả các cơ chế hòa giải và trọng tài quốc tế, đặc biệt thông qua Tòa Án Quốc Tế hoặc các tòa trọng tài chuyên biệt. Thứ ba, các bên cần ký kết những hiệp định song phương hoặc đa phương nhằm xác định rõ ràng các quyền và nghĩa vụ. Thứ tư, cần thiết lập các cơ chế hợp tác về quản lý tài nguyên chung và an ninh hàng hải. Cuối cùng, cần tăng cường vai trò của Liên hiệp quốc và các tổ chức quốc tế trong việc giám sát và hỗ trợ giải quyết tranh chấp theo nguyên tắc hoà bình.

4.1. Cơ Chế Đàm Phán và Hòa Giải Hiệu Quả

Đàm phán trực tiếp và hòa giải là những biện pháp hoà bình hiệu quả nhất vì chúng giữ lại quyền kiểm soát của các bên. Các quốc gia nên thành lập các nhóm làm việc liên chính phủ để trao đổi thường xuyên về những vấn đề tranh chấp. Hòa giải thông qua các trung gian quốc tế uy tín cũng có thể giúp các bên tìm được điểm chung và giảm căng thẳng.

4.2. Vai Trò của Pháp Luật và Liên Hiệp Quốc

Pháp luật quốc tế, đặc biệt là Công ước Liên hiệp quốc về Luật Biển (UNCLOS), cung cấp khung pháp lý để giải quyết tranh chấp biển. Liên hiệp quốc cần đóng vai trò tích cực trong giám sát và hỗ trợ các nước thực thi nguyên tắc hoà bình. Các tòa án quốc tế có thể giúp đưa ra những quyết định công bằng dựa trên pháp luật quốc tế.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG I : LÝ LUẬN CHUNG VỀ NGUYÊN TẮC GIẢI QUYẾT CÁC TRANH CHẤP QUỐC TẾ BẰNG BIỆN PHÁP HÒA BÌNH 1. Khái niệm, đặc điểm và phân loại tranh chấp quốc tế 1.1 Khái niệm tranh chấp quốc tế Hiện nay nhu cầu hội nhập quốc tế , nhu cầu tham gia hợp tác quốc tế của các quốc gia ngày càng gia tăng, tất cả đều hướng đến mục tiêu mở rộng phát triển đất nước. Cũng xuất phát từ các quan hệ quốc tế đó dần dần xuất hiện những mâu thuẫn, tranh chấp giữa các quốc gia. Theo thống kê của Trung tâm Trọng tài Quốc tế Singapore (SIAC) một tổ chức trọng tài khu vực Châu Á - Thái Bình Dương lần đầu tiên đạt kỷ lục 1.080 vụ tranh chấp mới trong năm 2020.

Cũng trong năm 2020, Tòa án Trọng tài Quốc tế ICC ghi nhận tổng cộng 946 vụ tranh chấp mới - cao nhất kể từ năm 2016. Tại thị trường Châu Á – Thái Bình Dương, Trung tâm Trọng tài quốc tế Hồng Kông chỉ tiếp nhận thêm 483 vụ việc mới trong năm 2020 1. Hầu hết, các tranh chấp đều xuất phát từ những mâu thuẫn, xung đột về ý chí trong việc không đạt được thỏa thuận chung với nhau, chẳng hạn: việc phân định vùng biển chồng lấn giữa các quốc gia có đường bờ biển đối diện hoặc chồng lấn nhau khi xác định khoảng rộng theo Công ước về Luật biển 1982 hoặc xác định biên giới trên bộ như Tranh chấp về giành chủ quyền lãnh thổ của các quốc gia tiếp liền nhau. Tranh chấp cũng có thể nảy sinh từ việc các quốc gia hiểu và giải thích áp dụng luật (hay văn bản pháp lý quốc tế khác) không cùng chung ý chí mà các chủ thể đã cam kết thực hiện (Ví dụ: Tranh chấp giữa Philippines và Trung Quốc về “đường 9 đoạn” mà Trung Quốc yêu sách tại Biển Đông - tranh chấp về giải thích và áp dụng sai UNCLOS theo Điều 279, Điều 283, Điều 284 lên Tòa Trọng tài Thường trực The Haye-PCA).

Nhưng hiện nay trong các văn bản pháp lý quốc tế vẫn chưa có định nghĩa cụ thể tranh chấp quốc tế là gì? Mặc dù, trong các văn bản như: Hiến chương Liên hiệp quốc 1945, Tuyên bố 1970, Tuyên bố Manila về Hòa bình giải quyết tranh chấp quốc tế năm 1982 (Tuyên bố Manila), … đã quy định về các cách giải quyết tranh chấp quốc tế nhưng vẫn chưa đưa ra một định nghĩa 1 Thông tin các tranh chấp tại: https://www.com/pulse/%C4%91i%E1%BB%83m-s%C3%A1ng-tr%E1%BB%8Dng- t%C3%A0i-qu%E1%BB%91c-t%E1%BA%BF-n%C4%83m-2020-tuan-phung-a-. 12 cụ thể để lý giải “Tranh chấp quốc tế là gì?”. Theo Pháp viện thường trực quốc tế - cơ quan giải quyết tranh chấp của Hội quốc liên (Tổ chức tiền thân của Liên hợp quốc) cho rằng “Tranh chấp” là sự bất đồng quan điểm giữa các bên về một quy phạm pháp luật hoặc sự kiện nào đó giữa các chủ thể nhất định (trong trường hợp này là giữa các quốc gia) khi một bên đưa ra yêu sách, đòi hỏi đối với bên kia nhưng bên đó không chấp nhận toàn bộ hoặc chỉ chấp nhận một phần.2 Theo Từ điển Luật học, “Tranh chấp quốc tế là sự tranh chấp xảy ra giữa hai bên hoặc nhiều bên quốc gia có chủ quyền. Tranh chấp quốc tế có thể xảy ra trong tất cả lĩnh vực hoạt động quốc tế của các quốc gia, nhưng nổi cộm nhất, chủ yếu nhất là tranh chấp về chủ quyền lãnh thổ bao gồm chủ quyền trên mặt đất liền, trên hải đảo, trên biển, trên không…” 3.

Trong Vụ Mavrommatis Palestine Concessions, Tòa PCIJ lần đầu tiên đưa ra định nghĩa về tranh chấp và định nghĩa này cho đến vẫn được sử dụng: “Một tranh chấp là một sự bất đồng về một vấn đề pháp lý hay thực tế, một sự xung đột về quan điểm pháp lý hay lợi ích giữa hai bên”.4 Từ các quan niệm khác nhau về khái niệm “tranh chấp”, có thể rút ra Tranh chấp quốc tế (international disputes) chính là hoàn cảnh xảy ra thực tế, theo đó các chủ thể luật quốc tế có những quan điểm pháp lý, quyền, lợi ích hợp pháp mâu thuẫn với nhau dẫn đến giữa các bên có những yêu cầu và đòi hỏi đối lập nhau (toàn bộ hoặc một phần), không thể giải quyết trong một khoảng thời gian. Hay cũng có thể hiểu rằng, tranh chấp là những mâu thuẫn trong quan hệ giữa các quốc gia (hoặc các chủ thể khác của Luật quốc tế ) về các vấn đề trong lĩnh vực quốc tế là tranh chấp quốc tế). 2 Trường Đại học Luật Hà Nội, Giáo trình Luật quốc tế , NXB Công an Nhân dân Hà Nội, 2018, Tr. 3 Theo Từ điển Luật học.Từ điển bách khoa Hà Nội 1999.

4 Vụ Mavrommatis Palestine Concessions (Tranh chấp giữa Hy Lạp và Anh), Phán quyết của Tòa PCIJ, ngày 30/8/1924, tr. Nguyên văn tiếng Anh: “A dispute is a disagreement on a point of law or fact, a conflict of legal views or of interests between two persons”. Trong bản tiếng Pháp, định nghĩa trên còn thêm từ “mâu thuẫn” (une contradiction), nguyên văn tiếng Pháp: “Une différence est un désaccord sur un point de droit ou de fait, une contradiction, une opposition de thèses juridiques ou d’intérêts entre deux personnes”. 13 Tranh chấp quốc tế không nhất thiết chỉ là hai bên mà có thể là sự tham gia nhiều bên (có thể xuất hiện trong các lĩnh vực hoạt động khác nhau của các quốc gia có liên quan).

Và tranh chấp chỉ chấm dứt khi các bên cùng nhau đạt được tới thỏa thuận chung hoặc các xung đột và mâu thuẫn chấm dứt.2 Đặc điểm của tranh chấp quốc tế Theo định nghĩa về “Tranh chấp quốc tế ” để cấu thành một tranh chấp quốc tế cần có các yếu tố như: có hai hay nhiều các quốc gia; có mâu thuẫn, xung đột trong quan hệ quốc tế ; quyền và lợi ích hợp pháp giữa các bên đối lập, không có tiếng nói chung. Nhưng không mặc nhiên các mâu thuẫn, xung đột trong quan hệ quốc tế đều được coi là tranh chấp quốc tế và được sự điều chỉnh của Luật Quốc tế. Để các mâu thuẫn, xung đột được coi là tranh chấp quốc tế phải dựa trên một số đặc điểm như: Chủ thể của tranh chấp: Chủ thể của tranh chấp quốc tế chính là chủ thể của luật quốc tế như quốc gia, tổ chức quốc tế liên chính phủ, dân tộc đang đấu tranh giành quyền dân tộc tự quyết và một số chủ thể đặc biệt khác (Tòa thánh Vaticăng, vùng lãnh thổ…). Theo đó, Quốc gia không phải là chủ thể duy nhất của chủ thể luật quốc tế nhưng là chủ thể chủ yếu, vì hầu hết các quan hệ hợp tác quốc tế đều là giữa các quốc gia.

Vậy nên trong thực tiễn gần như các tranh chấp quốc tế xảy ra là giữa các quốc gia. Vậy những tranh chấp phát sinh giữa các chủ thể không phải là chủ thể của Luật Quốc tế (Ví dụ như: cá nhân, pháp nhân, tranh chấp giữa một bên là chủ thể Luật Quốc tế với bên kia không phải là chủ thể Luật Quốc tế ) sẽ không được coi là tranh chấp quốc tế5. Đối tượng của tranh chấp quốc tế : Là những đối tượng không thể có được trong mối quan hệ tranh chấp dân sự, kinh tế, tư pháp quốc tế … Đối tượng ở đây là lãnh thổ của các quốc gia, biên giới, chủ quyền quốc gia, vùng biển quốc gia có quyền chủ quyền và quyền tài phán của quốc gia. 5 Chú ý: Khi giữa cá nhân hoặc pháp nhân có xảy ra tranh chấp có yếu tố nước ngoài ( là tranh chấp tư), việc các quốc gia đứng ra bảo hộ cho công dân (cá nhân hoặc pháp nhân) nước mình thì tranh chấp sẽ trở thành tranh chấp công, trở thành tranh chấp giữa các quốc gia và trở thành tranh chấp quốc tế.

14 Khách thể của tranh chấp quốc tế : Là quyền và lợi ích hợp pháp về tinh thần hoặc vật chất của các chủ thể của Luật quốc tế mong muốn đạt được. Tranh chấp quốc tế thường là các tranh chấp lớn mang tầm vĩ mô, ảnh hưởng lớn đối với các chủ thể khác (chẳng hạn: tranh chấp về các vấn đề chủ quyền lãnh thổ quốc gia thì khách thể ở đây chính là những cái mà quốc gia hướng đến như những lợi ích về mặt kinh tế, mở rộng lãnh thổ…). Luật áp dụng giải quyết tranh chấp quốc tế : Các Tranh chấp quốc tế được giải quyết theo các văn bản quy phạm pháp luật quốc tế (như Điều ước quốc tế, Tập quán quốc tế ,. Ngoài ra, một số văn kiện không ràng buộc pháp lý như tuyên bố quốc tế (Tuyên bố về những nguyên tắc của Luật quốc tế điều chỉnh quan hệ hữu nghị và hợp tác giữa các quốc gia phù hợp với Hiến chương Liên hợp quốc…), nghị quyết của một số tổ chức quốc tế (Các nghị quyết xét xử của Tòa án Công lý quốc tế …) cũng có thể được viện dẫn.

Luật quốc gia không phải là nguồn luật được áp dụng để giải quyết tranh chấp quốc tế. Nhưng trong trường hợp giải quyết tranh chấp thông qua Trọng tài Quốc tế. Trong trường hợp này, Luật quốc gia không được áp dụng, trừ trường hợp áp dụng khi có sự thỏa thuận của các chủ thể về việc áp dụng phát luật quốc gia. Đối với các đặc điểm để nhận diện tranh chấp quốc tế trên, cũng cần phân biệt giữa hai khái niệm “Tranh chấp quốc tế ” và “Tình thế tranh chấp” để tránh nhầm lẫn.

Điều 34 6 và Điều 357 Hiến chương Liên hiệp quốc 1945 đã đề cập đến “Tình thế tranh chấp” nhưng không giải thích “Tình thế tranh chấp” là gì. Theo quan điểm trước đây của Pháp viện thường trực thì “Tình thế” là trình trạng căng thẳng phát sinh khi có sự va chạm về quyền lợi các bên, không gắn liền với các yêu sách rõ ràng giữa các quốc gia với nhau8. 6 Điều 34: Hội đồng bảo an có thẩm quyền điều tra mọi tranh chấp hoặc mọi tình thế có thể xảy ra dẫn đến sự bất hoà quốc tế hoặc gây ra tranh chấp, xác định xem tranh chấp ấy hoặc tình thế ấy nếu kéo dài có thể đe dọa đến việc duy trì hòa bình và an ninh quốc tế hay không. Mọi thành viên Liên hợp quốc đều có thể lưu ý Hội đồng bảo an hoặc Đại hội đồng đến một vụ tranh chấp hay một tình thế có tính chất như ở điều 34.

8 Theo Giáo trình Luật quốc tế - Trường Đại học Luật Hà Nội, NXB Công an Nhân dân Hà Nội 2018, tr.394 15 Theo Tập bài giảng Tranh chấp và giải quyết tranh chấp quốc tế cho rằng “Tình thế tranh chấp” là một tình huống trong một quan hệ quốc tế trong một thời điểm và địa điểm cụ thể.