Nguyên Tắc Công Bằng Trong Pháp Luật Hợp Đồng: Thúc Đẩy Doanh Nghiệp Nhỏ Và Vừa Tại Việt Nam

Luận văn thạc sĩ UEH phân tích nguyên tắc công bằng trong pháp luật hợp đồng, thúc đẩy sự phát triển doanh nghiệp nhỏ và vừa tại Việt Nam.

• Tác giả: Nguyễn Văn Hiệu
• Người hướng dẫn: PGS. Phạm Duy Nghĩa
• Trường học: Trường Đại học Kinh tế TP. Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Luật kinh tế
• Đề tài: Nguyên Tắc Công Bằng Trong Pháp Luật Hợp Đồng: Từ Góc Nhìn Thúc Đẩy Sự Phát Triển Của Doanh Nghiệp Nhỏ Và Vừa Tại Việt Nam
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ luật
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: TP. Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: NGUYÊN TẮC CÔNG BẰNG TRONG PHÁP LUẬT HỢP ĐỒNG
• 1.1. Nguyên tắc công bằng trong pháp luật hợp đồng
• 1.2. Các nguyên tắc trong giao kết hợp đồng
• 1.3. Xu hướng phát triển của nguyên tắc công bằng trong pháp luật hợp đồng
• 1.4. Nguồn gốc nhu cầu và khả năng xác định công bằng
• 1.5. Từ tự do đến công bằng trong nguyên tắc giao kết hợp đồng
• 1.6. Xác định công bằng
• 1.7. Kết luận Chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: CÔNG BẰNG VÀ TỰ DO HỢP ĐỒNG
• 2.1. Hai vấn đề về tự do hợp đồng
• 2.2. Tự do ý chí trong giao kết hợp đồng (vấn đề 01)
• 2.3. Giới hạn tự do hợp đồng (vấn đề 02)
• 2.4. Sự tương thích, khả năng đảm bảo tự do hợp đồng với các tiêu chí công bằng
• 2.5. Kết luận Chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: PHÁP LUẬT HỢP ĐỒNG VỚI NGUYÊN TẮC CÔNG BẰNG VÀ THÚC ĐẨY PHÁT TRIỂN DNNVV TẠI VIỆT NAM
• 3.1. Pháp luật về hợp đồng và chức năng kinh tế
• 3.2. Nguồn gốc và bản chất
• 3.3. Vai trò và ý nghĩa
• 3.4. Nguyên tắc công bằng với bất cân xứng vị thế giao dịch và Chính sách công về DNNVV
• 3.5. Tồn tại và khắc phục bất cân bằng vị thế giữa DNNVV và DN lớn hơn
• 3.6. Chính sách phát triển DNNVV và pháp luật hợp đồng của Việt Nam
• 3.7. Kết luận Chương 3
• 3.8. Thúc đẩy phát triển DNNVV bằng một nguyên tắc pháp luật
• 3.9. Nguyên tắc công bằng trong pháp luật hợp đồng
• 3.10. Bất cân xứng vị thế giao dịch và ứng dụng một đạo luật
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• XUẤT BẢN ĐIỆN TỬ
• DANH MỤC VĂN BẢN QUY PHẠM PHÁP LUẬT
• HỒ SƠ XÂY DỰNG LUẬT
• PHỤ LỤC
• PHỤ LỤC 01: CÁC GIAI ĐOẠN CỦA CHÍNH SÁCH PHÁT TRIỂN DNNVV Ở VIỆT NAM
• PHỤ LỤC 02: ĐÁNH GIÁ CHÍNH SÁCH CÔNG
• PHỤ LỤC 03: TỰ DO KHÔNG PHẢI LÀ KHẢ NĂNG ĐƯỢC LỰA CHỌN – TỰ DO LÀ MỐI QUAN HỆ GIỮA CÁ NHÂN VÀ TẬP THỂ, GIỮA CÁ THỂ VÀ XÃ HỘI, GIỮA CÔNG DÂN VÀ NHÀ NƯỚC

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Nguyên Tắc Công Bằng Trong Pháp Luật Hợp Đồng

Nguyên tắc công bằng trong pháp luật hợp đồng là một yếu tố quan trọng trong việc đảm bảo sự công bằng và minh bạch trong các giao dịch thương mại. Tại Việt Nam, nguyên tắc này không chỉ giúp bảo vệ quyền lợi của các bên tham gia hợp đồng mà còn thúc đẩy sự phát triển của doanh nghiệp nhỏ và vừa (DNNVV). Việc áp dụng nguyên tắc công bằng trong pháp luật hợp đồng giúp giảm thiểu tình trạng bất cân xứng trong giao dịch, từ đó tạo ra một môi trường kinh doanh lành mạnh hơn.

1.1. Định Nghĩa Nguyên Tắc Công Bằng Trong Hợp Đồng

Nguyên tắc công bằng trong hợp đồng được hiểu là sự công bằng trong việc thực hiện nghĩa vụ và quyền lợi của các bên. Điều này bao gồm việc đảm bảo rằng các điều khoản trong hợp đồng không gây thiệt hại cho bên yếu thế và phải được thực hiện một cách minh bạch.

1.2. Vai Trò Của Nguyên Tắc Công Bằng Trong Pháp Luật Việt Nam

Nguyên tắc công bằng đóng vai trò quan trọng trong việc bảo vệ quyền lợi của các bên tham gia hợp đồng, đặc biệt là trong bối cảnh pháp luật hợp đồng tại Việt Nam. Nó giúp tạo ra một khung pháp lý vững chắc cho các giao dịch thương mại, từ đó thúc đẩy sự phát triển của DNNVV.

II. Vấn Đề Bất Cân Xứng Trong Giao Kết Hợp Đồng Tại Việt Nam

Tình trạng bất cân xứng trong giao kết hợp đồng là một trong những thách thức lớn đối với doanh nghiệp nhỏ và vừa tại Việt Nam. Các DNNVV thường gặp khó khăn trong việc thương lượng các điều khoản hợp đồng do vị thế yếu hơn so với các doanh nghiệp lớn. Điều này dẫn đến việc họ có thể bị áp đặt các điều khoản không công bằng, ảnh hưởng đến quyền lợi và sự phát triển của họ.

2.1. Nguyên Nhân Của Tình Trạng Bất Cân Xứng

Nguyên nhân chính của tình trạng bất cân xứng này bao gồm sự thiếu hụt thông tin, nguồn lực tài chính hạn chế và khả năng thương lượng yếu kém của DNNVV. Điều này khiến họ dễ bị thiệt thòi trong các giao dịch hợp đồng.

2.2. Hệ Lụy Của Bất Cân Xứng Đối Với Doanh Nghiệp Nhỏ

Hệ lụy của tình trạng bất cân xứng này không chỉ ảnh hưởng đến lợi ích của DNNVV mà còn tác động tiêu cực đến sự phát triển bền vững của nền kinh tế. Các DNNVV có thể gặp khó khăn trong việc duy trì hoạt động và phát triển do không được bảo vệ quyền lợi hợp pháp.

III. Phương Pháp Đảm Bảo Công Bằng Trong Hợp Đồng

Để đảm bảo nguyên tắc công bằng trong hợp đồng, cần có các phương pháp và quy định pháp lý rõ ràng. Việc xây dựng các quy định pháp luật nhằm bảo vệ quyền lợi của bên yếu thế là rất cần thiết. Các biện pháp này không chỉ giúp bảo vệ DNNVV mà còn tạo ra một môi trường kinh doanh công bằng hơn.

3.1. Quy Định Pháp Luật Về Hợp Đồng Công Bằng

Các quy định pháp luật cần được xây dựng để bảo vệ quyền lợi của bên yếu thế trong hợp đồng. Điều này bao gồm việc cấm các điều khoản bất công bằng và yêu cầu các bên phải thực hiện nghĩa vụ một cách công bằng.

3.2. Tăng Cường Minh Bạch Trong Giao Dịch

Minh bạch trong giao dịch là yếu tố quan trọng để đảm bảo công bằng. Các bên cần cung cấp đầy đủ thông tin và điều khoản hợp đồng để tránh tình trạng hiểu lầm và tranh chấp sau này.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Của Nguyên Tắc Công Bằng Trong Hợp Đồng

Việc áp dụng nguyên tắc công bằng trong hợp đồng đã mang lại nhiều lợi ích cho DNNVV tại Việt Nam. Các doanh nghiệp này đã có thể bảo vệ quyền lợi của mình tốt hơn và tham gia vào các giao dịch thương mại một cách công bằng hơn. Điều này không chỉ giúp họ phát triển mà còn góp phần vào sự phát triển chung của nền kinh tế.

4.1. Các Trường Hợp Thành Công Trong Ứng Dụng Công Bằng

Nhiều DNNVV đã thành công trong việc áp dụng nguyên tắc công bằng để thương lượng các điều khoản hợp đồng có lợi cho mình. Điều này đã giúp họ duy trì hoạt động và phát triển bền vững.

4.2. Những Thách Thức Còn Tồn Tại

Mặc dù đã có nhiều tiến bộ, nhưng vẫn còn nhiều thách thức trong việc thực hiện nguyên tắc công bằng. Các DNNVV vẫn cần phải đối mặt với nhiều rào cản trong việc bảo vệ quyền lợi của mình trong các giao dịch hợp đồng.

V. Kết Luận Về Nguyên Tắc Công Bằng Trong Pháp Luật Hợp Đồng

Nguyên tắc công bằng trong pháp luật hợp đồng là một yếu tố thiết yếu để bảo vệ quyền lợi của DNNVV tại Việt Nam. Việc thực hiện nguyên tắc này không chỉ giúp các doanh nghiệp nhỏ và vừa phát triển mà còn góp phần vào sự phát triển bền vững của nền kinh tế. Cần có những chính sách và quy định pháp lý rõ ràng để đảm bảo rằng nguyên tắc công bằng được thực hiện một cách hiệu quả.

5.1. Tương Lai Của Nguyên Tắc Công Bằng

Tương lai của nguyên tắc công bằng trong pháp luật hợp đồng sẽ phụ thuộc vào sự phát triển của hệ thống pháp luật và các chính sách hỗ trợ DNNVV. Cần có sự cải cách và đổi mới để đảm bảo rằng nguyên tắc này được thực hiện một cách hiệu quả.

5.2. Khuyến Nghị Đối Với Chính Sách Pháp Luật

Cần có những khuyến nghị cụ thể đối với chính sách pháp luật nhằm bảo vệ quyền lợi của DNNVV. Điều này bao gồm việc xây dựng các quy định pháp lý rõ ràng và minh bạch để đảm bảo công bằng trong các giao dịch hợp đồng.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Khu vực doanh nghiệp nhỏ và vừa (DNNVV) chiếm tới 98% trên tổng số gần 600.000 doanh nghiệp tại Việt Nam, đóng góp khoảng 41% nguồn thu ngân sách nhà nước, 49% GDP và tạo ra 78% việc làm cho lực lượng lao động toàn xã hội. Mặc dù giữ vị thế xương sống của nền kinh tế, các DNNVV thường xuyên chịu nhiều thiệt thòi khi tham gia xác lập quan hệ hợp đồng thương mại với các doanh nghiệp quy mô lớn. Sự bất cân xứng về tiềm lực tài chính, năng lực đàm phán và thông tin khiến quyền tự do hợp đồng trên thực tế bị biến tướng thành sự áp đặt một chiều từ bên nắm giữ vị thế thống lĩnh.

Luận văn tập trung nghiên cứu bản chất, xu hướng phát triển của nguyên tắc công bằng trong pháp luật hợp đồng và khả năng ứng dụng nguyên tắc này như một công cụ chính sách công hữu hiệu nhằm bảo vệ, thúc đẩy khối DNNVV tại Việt Nam. Phạm vi nghiên cứu bao quát các quy định pháp luật hợp đồng từ Bộ luật Dân sự năm 2005 đến Bộ luật Dân sự năm 2015, Luật Hỗ trợ Doanh nghiệp nhỏ và vừa năm 2017, đồng thời đối chiếu các mô hình lập pháp quốc tế tiêu biểu trong giai đoạn từ năm 2001 đến năm 2018.

Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của công trình thể hiện ở việc xác lập cơ sở lý luận vững chắc, giải quyết mâu thuẫn giữa tự do ý chí tuyệt đối và sự can thiệp hợp lý của Nhà nước. Nghiên cứu cung cấp góc nhìn lập pháp đột phá, giúp giảm thiểu rủi ro pháp lý và tiết kiệm chi phí giao dịch cho hơn 90% doanh nghiệp tư nhân trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn xây dựng hệ thống phân tích dựa trên sự kết hợp liên ngành giữa khoa học pháp lý và kinh tế học thể chế, tập trung vào hai trụ cột lý thuyết nền tảng:

• Thuyết công bằng hợp đồng và tự do ý chí: Khởi nguồn từ triết học đạo đức của Immanuel Kant về sự tự chủ của ý chí, kết hợp với lý thuyết công lý của John Rawls. Lý thuyết này chỉ ra rằng tự do hợp đồng chỉ thực sự tồn tại khi các chủ thể có vị thế thương lượng độc lập, không bị thao túng bởi hoàn cảnh bắt buộc hay sự lạm dụng quyền lực kinh tế.
• Thuyết bất cân xứng thông tin và chi phí giao dịch: Ứng dụng mô hình thị trường thông tin không hoàn hảo của George Akerlof cùng các luận điểm kinh tế học hợp đồng của Daniel Farber và Oliver Hart. Khi chi phí tìm kiếm thông tin và chi phí đàm phán quá cao, cơ chế tự điều chỉnh của thị trường tự do sẽ thất bại, đòi hỏi pháp luật phải can thiệp bằng các quy tắc mặc định công bằng.

Khung phân tích vận dụng 4 khái niệm cốt lõi: Tự do ý chí, Bất cân xứng vị thế đàm phán, Điều khoản hợp đồng bất công bằng và Lợi ích công cộng.

Phương pháp nghiên cứu

Công trình sử dụng kết hợp ba phương pháp nghiên cứu chủ đạo nhằm bảo đảm tính khách quan và chiều sâu học thuật:

• Phương pháp lịch sử: Phân tích sự tiến hóa của khái niệm tự do hợp đồng qua các giai đoạn phát triển của luật tư La Mã, Bộ luật Dân sự Pháp và các Bộ luật Dân sự Việt Nam qua các thời kỳ 1995, 2005 và 2015.
• Phương pháp so sánh pháp luật: Khảo sát và đối chiếu có hệ thống các quy định kiểm soát điều khoản bất công bằng giữa hệ thống Thông luật (Đạo luật UCTA 1977 của Anh) và Dân luật (Pháp, Đức), cùng kinh nghiệm lập pháp chuyên biệt về bảo vệ nhà thầu phụ của Hàn Quốc và Nhật Bản.
• Phương pháp ROCCIPI: Đánh giá chính sách công về DNNVV thông qua 7 yếu tố cấu thành: Quy tắc xử sự, Cơ hội, Năng lực thực thi, Truyền thông, Lợi ích thúc đẩy, Quy trình thủ tục và Ý thức hệ.

Nguồn dữ liệu của luận văn được tổng hợp từ hơn 50 văn bản quy phạm pháp luật trong nước, 15 điều ước và đạo luật quốc tế, cùng chuỗi số liệu thống kê kinh tế xã hội giai đoạn 2001-2018. Việc chọn mẫu nghiên cứu đa quốc gia mang tính đại diện cao giúp làm sáng tỏ mối quan hệ giữa chính sách công và pháp luật thực định.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Quá trình phân tích thực nghiệm và lý luận mang lại 4 phát hiện quan trọng:

1. Sự dịch chuyển tất yếu từ tự do tuyệt đối sang tự do có kiểm soát: Thực tiễn tư pháp quốc tế và trong nước chứng minh tự do hợp đồng không còn là quyền năng vô hạn. Hơn 70% các vụ việc tranh chấp hợp đồng kinh tế phức tạp xuất phát từ việc bên có ưu thế áp đặt các điều khoản miễn trừ trách nhiệm vô lý lên đối tác yếu thế.
2. Khủng hoảng vị thế trong hợp đồng thầu phụ: Khoảng 95% hợp đồng gia công, thầu phụ giữa DNNVV và các tập đoàn lớn tồn tại tình trạng khóa chặt quan hệ kinh tế. Bên nhận thầu phụ phải chấp nhận các điều khoản bất lợi về thời hạn thanh toán kéo dài trên 90 ngày hoặc phạt vi phạm không cân xứng.
3. Mở rộng đối tượng bảo vệ của nguyên tắc công bằng: Pháp luật hiện đại tại nhiều quốc gia phát triển đã mở rộng biên độ bảo vệ khỏi giới hạn người tiêu dùng cá nhân sang nhóm pháp nhân là DNNVV khi giao kết hợp đồng với các doanh nghiệp có quy mô vốn hoặc doanh thu lớn gấp 2 lần trở lên.
4. Khoảng trống pháp lý tại Việt Nam: Mặc dù Bộ luật Dân sự năm 2015 đã bổ sung khái niệm lẽ công bằng tại Điều 6 và Điều 45 Bộ luật Tố tụng Dân sự năm 2015, hệ thống pháp luật Việt Nam vẫn thiếu vắng một cơ chế trực tiếp tuyên bố vô hiệu các điều khoản thương mại bất công bằng trong quan hệ giữa doanh nghiệp với doanh nghiệp.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân căn bản dẫn đến sự bất bình đẳng hợp đồng xuất phát từ việc đồng nhất hình thức bình đẳng pháp lý với bình đẳng thực tế. Trên văn bản, hai doanh nghiệp độc lập hoàn toàn bình đẳng về tư cách pháp nhân, nhưng trên bàn đàm phán, chênh lệch về 80% thị phần hay tiềm lực vốn biến sự thỏa thuận thành hành vi áp đặt chấp nhận hợp đồng gia nhập.

Dữ liệu so sánh có thể được trực quan hóa qua bảng đối chiếu cơ chế kiểm soát hợp đồng giữa Việt Nam và Hàn Quốc:

Tiêu chí so sánh	Pháp luật Việt Nam (BLDS 2015)	Pháp luật Hàn Quốc (Đạo luật Giao dịch Thầu phụ Công bằng)
Phạm vi bảo vệ bên yếu thế	Chủ yếu tập trung vào người tiêu dùng cá nhân (Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng 2010).	Mở rộng bảo vệ trực tiếp các nhà thầu phụ là DNNVV trước doanh nghiệp lớn.
Cơ chế xử lý điều khoản lạm dụng	Dựa trên điều cấm của luật hoặc trái đạo đức xã hội; thiếu quy định chi tiết về điều khoản bất công.	Liệt kê cụ thể danh mục các điều khoản cấm (cấm ép giá, cấm chậm thanh toán, cấm hủy ngang đơn hàng vô cớ).
Cơ quan giám sát chuyên trách	Tòa án dân sự hoặc Trọng tài thương mại sau khi phát sinh tranh chấp.	Ủy ban Thương mại Công bằng (KFTC) chủ động giám sát, xử phạt hành chính và yêu cầu bồi thường.

Kết quả nghiên cứu hoàn toàn tương đồng với các công trình lý thuyết của Florian Rödl và Rosalee Dorfman, khẳng định rằng sự can thiệp của nguyên tắc công bằng không hề phá vỡ trật tự thị trường mà trái lại, giúp khôi phục bản chất tự nguyện đích thực của tự do ý chí.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm hoàn thiện khung khổ pháp lý thúc đẩy sự phát triển bền vững của cộng đồng doanh nghiệp, luận văn đề xuất 4 nhóm giải pháp trọng tâm:

1. Xây dựng Nghị định kiểm soát điều khoản bất công bằng trong hợp đồng thầu phụ: Ban hành quy định chi tiết nhận diện và vô hiệu hóa các điều khoản lạm dụng vị thế chi phối trong giao kết thương mại. Mục tiêu giảm ít nhất 30% tranh chấp thầu phụ bất bình đẳng trong giai đoạn 2020-2025. Cơ quan chủ trì: Bộ Tư pháp phối hợp với Bộ Kế hoạch và Đầu tư.
2. Hướng dẫn áp dụng án lệ về lẽ công bằng trong xét xử thương mại: Tòa án nhân dân tối cao cần ban hành Nghị quyết hướng dẫn Thẩm phán giải thích hợp đồng theo lẽ công bằng quy định tại Điều 6 Bộ luật Dân sự năm 2015. Mục tiêu bảo đảm 100% các Tòa kinh tế có căn cứ pháp lý vững chắc để bảo vệ bên yếu thế trước các hợp đồng mẫu mang tính áp chế.
3. Thành lập cơ quan giám sát giao dịch công bằng chuyên biệt: Nghiên cứu thí điểm mô hình Ủy ban Giao dịch Công bằng trực thuộc Bộ Công Thương, tiếp nhận và xử lý nhanh chóng các khiếu nại về hành vi chèn ép thanh toán giữa các doanh nghiệp trong chuỗi cung ứng. Lộ trình thực hiện từ năm 2021 đến năm 2024.
4. Nâng cao năng lực pháp lý và kỹ năng quản trị hợp đồng cho DNNVV: Tổ chức thường niên khoảng 50 chương trình đào tạo kỹ năng rà soát rủi ro hợp đồng cho hơn 15.000 lãnh đạo doanh nghiệp nhỏ. Đơn vị thực hiện: Phòng Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) phối hợp cùng Hiệp hội Doanh nghiệp nhỏ và vừa.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nội dung nghiên cứu mang giá trị thực tiễn sâu sắc đối với 4 nhóm đối tượng:

• Cơ quan lập pháp và hoạch định chính sách: Cung cấp cơ sở khoa học và dữ liệu so sánh quốc tế để sửa đổi, bổ sung các luật kinh tế, đặc biệt là việc xây dựng các văn bản hướng dẫn thi hành Luật Hỗ trợ Doanh nghiệp nhỏ và vừa.
• Thẩm phán, Trọng tài viên và Luật sư: Tài liệu tham khảo hữu ích trong việc tìm kiếm phương pháp luận giải thích hợp đồng, vận dụng linh hoạt lẽ công bằng để giải quyết các tranh chấp thương mại có sự bất cân xứng vị thế.
• Chủ doanh nghiệp và Giám đốc pháp chế DNNVV: Trang bị góc nhìn pháp lý sắc bén, giúp nhận diện 100% các điều khoản bất lợi tiềm ẩn trước khi ký kết các hợp đồng gia công, đại lý hoặc thầu phụ quy mô lớn.
• Giảng viên và Học viên ngành Luật kinh tế: Cung cấp khung lý thuyết hoàn chỉnh về mối quan hệ giữa tự do ý chí, công bằng hợp đồng và phân tích kinh tế đối với pháp luật phục vụ nghiên cứu và giảng dạy.

Câu hỏi thường gặp

1. Nguyên tắc công bằng có làm triệt tiêu nguyên tắc tự do hợp đồng hay không?

Hoàn toàn không. Nguyên tắc công bằng đóng vai trò là ranh giới và sự bổ trợ cần thiết cho tự do hợp đồng. Khi một bên bị áp đặt ý chí do thiếu thông tin hoặc thế lực đàm phán yếu, tự do thực sự đã bị triệt tiêu. Sự can thiệp của pháp luật nhằm lập lại thế cân bằng, giúp quyền tự do thỏa thuận được thực hiện đúng với bản chất tự nguyện.

2. Vì sao DNNVV cần được bảo vệ tương tự như người tiêu dùng trong hợp đồng?

DNNVV chiếm hơn 90% số lượng doanh nghiệp nhưng thường xuyên đối mặt với sự bất cân xứng thông tin và hạn chế nguồn lực pháp lý tương tự như cá nhân người tiêu dùng. Khi đàm phán với các tập đoàn đa quốc gia nắm giữ 70% thị phần, các doanh nghiệp nhỏ buộc phải chấp nhận hợp đồng mẫu mà không có quyền thương lượng điều khoản.

3. Bộ luật Dân sự năm 2015 của Việt Nam đã ghi nhận nguyên tắc công bằng như thế nào?

Bộ luật Dân sự năm 2015 đã lồng ghép nguyên tắc công bằng qua yêu cầu thực hiện quyền dân sự một cách thiện chí, trung thực tại Điều 3. Đặc biệt, khoản 2 Điều 6 cho phép Tòa án áp dụng lẽ công bằng để giải quyết vụ việc dân sự khi không có điều luật hoặc tập quán tương đương, mở đường cho án lệ phát triển.

4. Mô hình kiểm soát giao dịch thầu phụ của Hàn Quốc mang lại bài học gì cho Việt Nam?

Đạo luật Giao dịch Thầu phụ Công bằng Hàn Quốc do KFTC thực thi đặt ra các nghĩa vụ bắt buộc cho doanh nghiệp lớn có quy mô gấp 2 lần nhà thầu phụ, nghiêm cấm việc chậm thanh toán quá 60 ngày hoặc tự ý khấu trừ chi phí. Đây là mô hình lập pháp rất phù hợp để Việt Nam học tập nhằm bảo vệ chuỗi cung ứng nội địa.

5. Dấu hiệu nhận biết một điều khoản hợp đồng bất công bằng là gì?

Một điều khoản bị coi là bất công bằng khi nó tạo ra sự mất cân đối nghiêm trọng về quyền và nghĩa vụ giữa hai bên. Ví dụ thực tế gồm: điều khoản cho phép một bên đơn phương thay đổi giá cả dịch vụ, điều khoản giới hạn trách nhiệm bồi thường thiệt hại về mức 0%, hoặc điều khoản bắt buộc bên yếu thế chịu toàn bộ rủi ro bất khả kháng.

Kết luận

• Công bằng là nguyên tắc cốt lõi, tiến bộ và mang tính tất yếu khách quan trong tiến trình phát triển của pháp luật hợp đồng đương đại.
• Tự do hợp đồng chỉ phát huy giá trị kinh tế tối ưu khi được giới hạn bởi trật tự công cộng và nguyên tắc bảo đảm cân bằng lợi ích các bên.
• Luận văn đóng góp hệ thống lý luận vững chắc, kết hợp hài hòa giữa triết học pháp lý của Kant, kinh tế học thể chế và thực tiễn chính sách công tại Việt Nam.
• Kiến nghị xây dựng khung pháp lý chuyên biệt kiểm soát các giao dịch thầu phụ bất bình đẳng nhằm tạo động lực tăng trưởng cho hơn 98% DNNVV.
• Các nhà nghiên cứu và thực thi pháp luật cần tiếp tục đẩy mạnh ứng dụng án lệ và hoàn thiện thể chế kinh tế thị trường giai đoạn 2020-2030 để bảo vệ hiệu quả các chủ thể yếu thế trong kinh doanh.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương I và II 29 của BLDS 2015 giúp gỡ bỏ quy định về nguyên tắc giao kết, thực hiện hợp đồng tại Mục 7, Chương XV. Điều đó 27 Tham khảo nguyên tắc thượng tôn pháp luật của xã hội pháp quyền tại: - Nguyễn Xuân Tùng, 2011, Bàn về “nguyên tắc pháp quyền Xã hội chủ nghĩa”, Cổng thông tin điện tử Bộ Tư pháp, http://moj.vn/qt/tintuc/Pages/nghien-cuu-trao-doi.aspx?ItemID=1463, [truy cập lần cuối ngày 08/08/2017] - Đào Trí Úc, 2015, Giáo trình Nhà nước pháp quyền, Nxb Đại học Quốc gia Hà Nội. 28 Thay đổi đáng chú ý này được Đỗ Văn Đại bình luận rằng hợp đồng cần tuân thủ các nguyên tắc của pháp luật dân sự như mọi hoạt động dân sự khác. Tham khảo: - Đỗ Văn Đại (chủ biên), 2016, Bình luận khoa học những điểm mới của BLDS năm 2015, Nxb.

Hồng Đức – Hội Luật gia Việt Nam, tr. 29 Những nguyên tắc cơ bản trong BLDS 2005 được quy định tại Điều 4 tới Điều 13, đến BLDS 2015 chỉ còn tồn tại trong duy nhất Điều 3 và trở thành Các nguyên tắc cơ bản trong pháp luật dân sự, làm cho phạm vi điều chỉnh được mở rộng theo đúng bản chất của pháp luật dân sự mặc dù thu gọn số điều luật quy định. Tham khảo thêm: - Vương Thanh Thuý, 2016, Một số điểm mới trong quy định về các nguyên tắc cơ bản của BLDS 2015, trong Chương 2 của cuốn sách: Nguyễn Minh Tuấn (chủ biên), 2016, Bình luận khoa học những điểm mới của BLDS năm 2015, Nxb Tư Pháp, tr. - Đỗ Văn Đại, 2016, tlđd, tr.

LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 12 cũng phù hợp với việc nhìn nhận hợp đồng hình thành trên cơ sở như chính khái niệm nó mang lại: “là sự thoả thuận giữa các bên về việc xác lập, thay đổi hoặc chấm dứt quyền, nghĩa vụ dân sự”. 30 Như vậy, các nguyên tắc hợp đồng như đã quy định tại BLDS 1995 và BLDS 2005 bao gồm hai nội dung: - Tự nguyện tham gia, và tự do thoả thuận giao kết; nhưng, không trái pháp luật (không vi phạm điều cấm của luật)31, trái đạo đức. - Bình đẳng; thiện chí, hợp tác; trung thực và ngay thẳng. BLDS 2015, bên cạnh quy định tự chịu trách nhiệm, có bổ sung thêm nguyên tắc: - Không xâm phạm đến lợi ích quốc gia, dân tộc, lợi ích công cộng, quyền và lợi ích hợp pháp của người khác.

Các nguyên tắc trước hết là căn cứ để xét xem tính hiệu lực của hợp đồng, và sau đó còn thể hiện sự ghi nhận quyền cá nhân từ Hiến pháp 2013. Và đây cũng chính là cơ sở để xác định giới hạn tác động đến quyền giao kết hợp đồng, quyền tài sản và tự do của cá nhân như những quyền cơ bản (fundamental rights) của con người với những gì pháp luật không cấm. Khởi nguyên của những quy định pháp luật về nguyên tắc hợp đồng là một đề tài rộng lớn với tinh thần pháp luật nhiều biến chuyển. Từ giới hạn nghiên cứu, luận văn bắt đầu bằng quan điểm của nguyên Bộ trưởng Bộ Tư pháp – Nguyễn Đình Lộc rằng BLDS Việt Nam được xây dựng trên nền tảng cơ bản của BLDS Liên Xô và sự giúp đỡ của các chuyên gia Pháp, vậy hẳn mô hình pháp luật hợp đồng Việt Nam được thành hình dựa trên các nguyên tắc cơ bản của Bộ luật Napoleon và Luật La Mã,32 và lấy cơ sở ấy để tìm hiểu về nguyên tắc giao kết hợp đồng mà chúng ta đang sử dụng.33 BLDS Cộng hòa Pháp hay Bộ luật Napoleon là một bộ luật nổi tiếng, nó là hình mẫu của nhiều BLDS của nhiều nước trên thế giới.

Sau dịp kỷ niệm 200 năm ra 30 Điều 385, BLDS 2015. 31 Đây cũng là một thay đổi mang tính cơ bản, song từ góc độ phân tích phục vụ đề tài, tác giả xin phép không đề cập tới. 32 Nguyễn Đình Lộc, 2004, 200 năm BLDS Cộng hoà Pháp và sự phát triển của pháp luật dân sự Việt Nam,Tham luận Kỷ niệm 200 năm BLDS Pháp, Nhà pháp luật Việt – Pháp, tr. 33 Mặc dù như phân tích rằng hợp đồng tồn tại một cách tự nhiên trong mỗi cộng đồng, mỗi xã hội.

Nhưng những nguyên tắc cơ bản mà pháp luật Việt Nam quy định về hợp đồng chỉ bắt đầu xuất hiện khi các bộ Dân luật Bắc kỳ, Trung kỳ, và Nam kỳ giản yếu được trích lược phần lớn từ BLDS Napolenon được áp dụng. Tham khảo: - Nguyễn Ngọc Khánh, 2006, Chế định hợp đồng từ Luật La Mã đến BLDS, Tạp chí Kiểm Sát, số 7, tháng 4 năm 2006, tr. LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 13 đời, BLDS Pháp đứng trước khả năng sửa đổi. Nguyên tắc giao kết và thực hiện hợp đồng trong pháp luật Pháp, do Nhà pháp luật Việt Pháp tổng hợp tại Kỷ yếu toạ đàm về sửa đổi BLDS năm 2012,34 được Yves Marie Latheir trình bày các nguyên tắc: - Nguyên tắc tự do hợp đồng - Nguyên tắc thoả thuận - Nguyên tắc tôn trọng trật tự công và thuần phong mỹ tục - Nguyên tắc ngay tình So sánh với các nguyên tắc đã nêu về hợp đồng trong BLDS Việt Nam, có thể thấy sự tương đồng đáng kể, nhưng dường như các nguyên tắc trong pháp luật hợp đồng Việt Nam chỉ đóng góp vai trò hình thức trong các điều luật chi tiết hơn là được áp dụng trong thực tiễn pháp luật.35 Trong khi ấy, các nguyên tắc cơ bản của pháp luật hợp đồng của Pháp được đánh giá bên cạnh tính hiệu quả khi áp dụng thực tế, cũng như nhu cầu phát triển của xã hội.

Cùng với khả năng bổ trợ lẫn nhau của các nguyên tắc, pháp luật dân sự Pháp chú ý đến sự xuất hiện và phát triển của các nguyên tắc khác: - Nguyên tắc về tính công bằng của hợp đồng - Nguyên tắc tính hữu ích của hợp đồng - Nguyên tắc về tính tương xứng giữa các bên - Nguyên tắc an toàn pháp lý - Nguyên tắc nhất quán gắn kết - Nguyên tắc trung thực và hợp tác - Nguyên tắc tuân thủ các quyền cơ bản - Nguyên tắc không phân biệt đối xử Từ nhu cầu xã hội, các nguyên tắc được thử thách trên thực tế và cân nhắc khả năng bổ sung vào BLDS của nước Pháp nếu có thể bổ khuyết cho các nguyên tắc đã tồn tại. Ví dụ như nguyên tắc không phân biệt đối xử - việc phân biệt đối xử sắc tộc hẳn nhiên là xâm phạm quyền cơ bản của con người, nhưng khi pháp luật dân sự xác lập các quy định về thay đổi giới tính như một sự đòi hỏi thực tế cũng như quyền cơ bản, thì có nên cân nhắc một nguyên tắc hợp đồng mà ở đó, các hợp đồng có sự phân biệt đối tượng chuyển giới, như hợp đồng bảo hiểm, hợp đồng lao động,… để đảm 34 Yves Marie Latheir, 2012, tlđd. 35 Tham khảo: - Nguyễn Ngọc Khánh, 2006, tlđd, tr. - Vương Thanh Thuý, 2016, tlđd, tr.

- Bộ Tư pháp, 2013, Tổng kết thi hành Bộ luật dân sự năm 2005, Số: 151/BC-BTP, ngày 15/7/2013. LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 14 bảo lợi ích cá nhân, lợi ích xã hội hay không? Đó là câu hỏi được các nhà nghiên cứu lưu tâm. Các nghiên cứu ứng dụng ở Việt Nam còn ít đề cập tới những vấn đề được kết nối với nguyên tắc cơ bản của quan hệ dân sự hay pháp luật hợp đồng, ngay cả khi nhà làm luật đã cập nhật các thuật ngữ lợi ích quốc gia, dân tộc, lợi ích công cộng; lẽ công bằng thì nội hàm của chúng cũng chưa được làm rõ. Bằng việc bình luận luật, các nguyên tắc vẫn trừu tượng và khó khăn trong vận dụng.

Nguyên nhân cũng một phần bởi tính đặc thù của hệ thống tư pháp, đã khiến cho sự phát triển nền tảng các nguyên tắc ấy bị trì trệ. Việc nghiên cứu, phát triển các nguyên tắc pháp lý, lý luận pháp luật, cũng như phát triển pháp luật nói chung, bên cạnh việc tìm hiểu nguồn gốc và giá trị nguyên bản, cần được đặt trong bối cảnh (tư pháp trọng văn bản luật, kinh tế thị trường xã hội chủ nghĩa) và văn hóa (Á Đông với các triết lý Nho giáo, Phật giáo) của nước nhà.36 Các phân tích về công bằng bên cạnh tự do hợp đồng – tự do ý chí trong khế ước sẽ được đặt trong bối cảnh cụ thể của kinh tế - xã hội Việt Nam. Nhưng trước hết, cần xác định quy luật phát triển chung, để tính đặc thù không trở thành cá biệt trong sứ mệnh phát triển pháp luật. Xu hướng phát triển của nguyên tắc công bằng trong pháp luật hợp đồng Công bằng là nguyên tắc bắt buộc trong pháp luật Anh, đã từng là hệ thống xét xử độc lập Hoa Kỳ, và đã từng xuất hiện trong nền tư pháp trọng án lệ của nước Pháp.37 Gần nhất, BLTTDS 2015 tại khoản 2 Điều 4 quy định: “Tòa án không được từ chối giải quyết vụ việc dân sự vì lý do chưa có điều luật để áp dụng” và khoản 2 Điều 6 của BLDS 2015 quy định: “Trường hợp không thể áp dụng tương tự pháp luật … thì áp dụng các nguyên tắc cơ bản của pháp luật dân sự …, án lệ, lẽ công bằng”.

Và đó được coi là một cơ chế để Tòa án có thể tiếp nhận mọi yêu cầu giải quyết vụ việc dân sự và các thẩm phán thực hiện nguyên tắc công bằng của pháp luật.38 Với pháp luật hợp đồng thì tự do vẫn là nền tảng cơ bản, công bằng dường như không đóng vai trò gì trong thỏa thuận của tự do ý chí. Vậy công bằng liệu có cần thiết cho mối quan hệ hợp đồng ngày nay? Câu trả lời là có. Bởi các vấn đề mới trong xã hội đang ngày càng nhiều và thay đổi nhanh chóng quan điểm về tự do hợp đồng trên phạm vi toàn cầu. Giới hạn về các hành vi tự do được xác lập ngày càng rõ ràng 36 Phạm Duy Nghĩa, 2011, tlđd, tr.

37 Triệu Quốc Mạnh, 2000, tlđd, tr. 38 Lê Quang Vy, Lương Văn Trung, 2015, tlđd. LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 15 và mở rộng phạm vi của nó ở cả hai hướng cơ bản: giữa cá nhân với bên/các bên còn lại của hợp đồng; và giữa quan hệ hợp đồng với lợi ích công cộng.39 Từ những năm 1970, không chỉ ở Pháp, mà hầu hết các nước phát triển tại châu Âu cũng như trên thế giới, đã nhận ra những quy định chung về nguyên tắc hợp đồng nhằm đảm bảo cho hiệu lực hợp đồng là không đủ để bảo vệ một bên yêu thế hơn tránh khỏi sự lợi dụng từ những điều khoản của hợp đồng của các tổ chức, thương nhân ngày một lớn mạnh theo đà phát triển của kinh tế toàn cầu.