Những nguyên lý cơ bản của chủ nghĩa Mác - Lênin

Chủ nghĩa Mác - Lênin là một hệ thống lý luận khoa học, được hình thành từ những tư tưởng của C. Mác và V. Lênin. 77 trang · Trường ĐH Công Nghệ Đồng Nai.

• Tác giả: Phạm Thị Hằng
• Trường học: Trường ĐH Công Nghệ Đồng Nai
• Chuyên ngành: Khoa học cơ bản
• Đề tài: Những Nguyên Lý Cơ Bản Của Chủ Nghĩa Mác - Lênin
• Loại tài liệu: Bài giảng

Mục lục chi tiết

• 1. CHƯƠNG MỞ ĐẦU: NHẬP MÔN NHỮNG NGUYÊN LÝ CƠ BẢN CỦA CHỦ NGHĨA MÁC - LÊNIN
• 1.1. KHÁI LƯỢC VỀ CHỦ NGHĨA MÁC - LÊNIN
• 1.1.1. Chủ nghĩa Mác - Lênin và ba bộ phận lý luận cấu thành
• 1.1.1.1. Chủ nghĩa Mác - Lênin
• 1.1.1.2. Ba bộ phận lý luận cơ bản cấu thành chủ nghĩa Mác - Lênin
• 1.1.2. Khái lược quá trình hình thành và phát triển chủ nghĩa Mác - Lênin
• 1.1.2.1. Những điều kiện, tiền đề của sự ra đời chủ nghĩa Mác
• 1.1.2.2. C. Mác và Ph. Ăngghen với quá trình hình thành và phát triển chủ nghĩa Mác
• 1.1.2.3. V.I. Lênin với việc bảo vệ và phát triển chủ nghĩa Mác trong điều kiện lịch sử mới
• 1.1.2.4. Chủ nghĩa Mác - Lênin và thực tiễn phong trào cách mạng thế giới

Tóm tắt

I. Tổng quan về nguyên lý cơ bản của chủ nghĩa Mác Lênin

Chủ nghĩa Mác - Lênin là một hệ thống lý luận khoa học, được hình thành từ những tư tưởng của C. Mác và V. Lênin. Hệ thống này không chỉ là một lý thuyết chính trị mà còn là một phương pháp luận để phân tích xã hội và kinh tế. Nguyên lý cơ bản của chủ nghĩa Mác - Lênin bao gồm triết học, kinh tế chính trị và chủ nghĩa xã hội khoa học. Những nguyên lý này đã tạo ra một cái nhìn tổng quát về sự phát triển của xã hội loài người và vai trò của giai cấp công nhân trong quá trình này.

1.1. Đối tượng nghiên cứu của chủ nghĩa Mác Lênin

Chủ nghĩa Mác - Lênin nghiên cứu các quy luật phát triển của xã hội, đặc biệt là mối quan hệ giữa các giai cấp. Đối tượng nghiên cứu chính là sự phát triển của lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất trong xã hội. Điều này giúp hiểu rõ hơn về sự hình thành và phát triển của các hình thái kinh tế - xã hội.

1.2. Mục đích của việc học chủ nghĩa Mác Lênin

Mục đích của việc học chủ nghĩa Mác - Lênin là để trang bị cho người học những kiến thức cần thiết nhằm phân tích và giải quyết các vấn đề xã hội hiện nay. Việc nắm vững các nguyên lý này giúp người học có thể tham gia vào các hoạt động chính trị và xã hội một cách hiệu quả.

II. Những thách thức trong việc áp dụng nguyên lý Mác Lênin

Việc áp dụng nguyên lý cơ bản của chủ nghĩa Mác - Lênin trong thực tiễn gặp nhiều thách thức. Những thách thức này không chỉ đến từ sự thay đổi của xã hội mà còn từ những quan điểm khác nhau về chủ nghĩa xã hội. Sự phát triển của chủ nghĩa tư bản hiện đại cũng đặt ra nhiều câu hỏi về tính khả thi của các nguyên lý này trong bối cảnh mới.

2.1. Sự thay đổi của bối cảnh xã hội

Bối cảnh xã hội hiện nay đã có nhiều thay đổi so với thời kỳ Mác - Lênin. Sự phát triển của công nghệ và toàn cầu hóa đã tạo ra những thách thức mới cho việc áp dụng các nguyên lý này. Cần có sự điều chỉnh và phát triển các lý thuyết để phù hợp với thực tiễn hiện đại.

2.2. Quan điểm khác nhau về chủ nghĩa xã hội

Có nhiều quan điểm khác nhau về chủ nghĩa xã hội, từ những mô hình truyền thống đến những mô hình hiện đại. Sự khác biệt này tạo ra những thách thức trong việc thống nhất quan điểm và phương pháp áp dụng chủ nghĩa Mác - Lênin trong thực tiễn.

III. Phương pháp luận của chủ nghĩa Mác Lênin trong nghiên cứu xã hội

Phương pháp luận của chủ nghĩa Mác - Lênin bao gồm việc sử dụng phương pháp biện chứng và duy vật lịch sử để phân tích các hiện tượng xã hội. Phương pháp này giúp người nghiên cứu có cái nhìn sâu sắc hơn về các mối quan hệ xã hội và kinh tế, từ đó đưa ra những giải pháp phù hợp.

3.1. Phương pháp biện chứng trong phân tích xã hội

Phương pháp biện chứng giúp phân tích các mối quan hệ phức tạp trong xã hội. Nó nhấn mạnh sự phát triển không ngừng của các hiện tượng xã hội và sự tác động qua lại giữa chúng. Điều này giúp hiểu rõ hơn về sự thay đổi và phát triển của xã hội.

3.2. Duy vật lịch sử và vai trò của lực lượng sản xuất

Duy vật lịch sử nhấn mạnh vai trò của lực lượng sản xuất trong sự phát triển của xã hội. Theo đó, sự thay đổi trong lực lượng sản xuất sẽ dẫn đến sự thay đổi trong quan hệ sản xuất, từ đó ảnh hưởng đến toàn bộ cấu trúc xã hội.

IV. Ứng dụng thực tiễn của nguyên lý Mác Lênin trong xã hội hiện đại

Nguyên lý cơ bản của chủ nghĩa Mác - Lênin đã được áp dụng trong nhiều lĩnh vực khác nhau, từ chính trị đến kinh tế và xã hội. Việc áp dụng các nguyên lý này giúp giải quyết nhiều vấn đề xã hội, từ bất bình đẳng đến xung đột giai cấp.

4.1. Giải quyết vấn đề bất bình đẳng xã hội

Chủ nghĩa Mác - Lênin cung cấp những lý thuyết và phương pháp để phân tích và giải quyết vấn đề bất bình đẳng xã hội. Việc áp dụng các nguyên lý này giúp tạo ra một xã hội công bằng hơn, nơi mọi người đều có cơ hội phát triển.

4.2. Tác động đến phong trào công nhân

Nguyên lý Mác - Lênin đã trở thành nền tảng cho phong trào công nhân trên toàn thế giới. Các lý thuyết này đã giúp công nhân nhận thức rõ hơn về quyền lợi của mình và đấu tranh cho những quyền lợi đó.

V. Kết luận về tương lai của chủ nghĩa Mác Lênin

Tương lai của chủ nghĩa Mác - Lênin vẫn còn nhiều triển vọng. Mặc dù gặp nhiều thách thức, nhưng các nguyên lý này vẫn có giá trị trong việc phân tích và giải quyết các vấn đề xã hội hiện đại. Việc phát triển và điều chỉnh các lý thuyết này sẽ giúp chủ nghĩa Mác - Lênin tiếp tục đóng góp vào sự phát triển của xã hội.

5.1. Tính khả thi của chủ nghĩa Mác Lênin trong bối cảnh mới

Chủ nghĩa Mác - Lênin cần được điều chỉnh để phù hợp với bối cảnh xã hội hiện đại. Việc áp dụng linh hoạt các nguyên lý này sẽ giúp tạo ra những giải pháp hiệu quả cho các vấn đề xã hội.

5.2. Triển vọng phát triển của chủ nghĩa xã hội

Chủ nghĩa xã hội vẫn có thể phát triển và thích ứng với những thay đổi của xã hội. Các mô hình mới của chủ nghĩa xã hội đang được nghiên cứu và phát triển, mở ra nhiều cơ hội cho tương lai.

Nội dung chính

Tài Liệu Học Thuật: Bài Giảng Những Nguyên Lý Cơ Bản Của Chủ Nghĩa Mác – Lênin

Tổng quan về giáo trình

Bài giảng Những nguyên lý cơ bản của chủ nghĩa Mác – Lênin do giảng viên Phạm Thị Hằng (Khoa Khoa học cơ bản, Trường Đại học Công nghệ Đồng Nai) biên soạn, là tài liệu giảng dạy học phần lý luận chính trị cơ sở trong chương trình đào tạo đại học. Môn học này giữ vị trí mở đầu trong khối kiến thức giáo dục đại cương, thuộc kết cấu khung chương trình 3 môn Lý luận chính trị thống nhất dành cho sinh viên bậc đại học thuộc các khối ngành không chuyên sâu về Triết học, Kinh tế chính trị học và Chủ nghĩa xã hội khoa học.

Mục tiêu học tập của bài giảng tập trung vào bốn kết quả đầu ra:

1. Xây dựng thế giới quan duy vật biện chứng và phương pháp luận khoa học để vận dụng vào hoạt động nhận thức cũng như thực tiễn.
2. Cung cấp cơ sở lý luận nền tảng để người học tiếp thu học phần Tư tưởng Hồ Chí Minh và Đường lối cách mạng của Đảng Cộng sản Việt Nam.
3. Giúp sinh viên nắm vững nền tảng tư tưởng và định hướng chính trị của Đảng Cộng sản Việt Nam.
4. Xác lập niềm tin khoa học và định hình lý tưởng nghề nghiệp, xã hội cho sinh viên.

Cấu trúc tài liệu được thiết kế theo lộ trình chuẩn mực: bắt đầu từ Chương mở đầu: Nhập môn những nguyên lý cơ bản của chủ nghĩa Mác - Lênin nhằm giải quyết ba câu hỏi nền tảng (học cái gì, học để làm gì, học như thế nào), tiếp nối là Phần thứ nhất: Thế giới quan và phương pháp luận triết học của chủ nghĩa Mác - Lênin với hai chương chuyên sâu (Chương I: Chủ nghĩa duy vật biện chứng và Chương II: Phép biện chứng duy vật cùng phần Lý luận nhận thức).

Điểm đặc thù của tài liệu là việc hệ thống hóa kiến thức dựa trên việc trích dẫn trực tiếp các tác phẩm kinh điển của C. Mác, Ph. Ăngghen và V.I. Lênin, kết hợp phân tích các phát minh khoa học tự nhiên thế kỷ XIX làm cơ sở thực nghiệm cho các luận điểm triết học.

---

Nội dung kiến thức cốt lõi

Các chương/chủ đề chính

Căn cứ theo văn bản bài giảng, nội dung cốt lõi tập trung vào các khối kiến thức trọng tâm sau:

1. Chương mở đầu: Nhập môn những nguyên lý cơ bản của chủ nghĩa Mác - Lênin:

   • Khái niệm và cấu trúc: Xác định chủ nghĩa Mác – Lênin là hệ thống quan điểm và học thuyết khoa học gồm ba bộ phận lý luận gắn kết hữu cơ: Triết học Mác – Lênin, Kinh tế chính trị học Mác – Lênin và Chủ nghĩa xã hội khoa học.
   • Điều kiện, tiền đề ra đời: Phân tích bối cảnh kinh tế - xã hội những năm 1840 của thế kỷ XIX; ba nguồn gốc lý luận (Triết học cổ điển Đức, Kinh tế chính trị học cổ điển Anh, Chủ nghĩa xã hội không tưởng Pháp); ba phát minh khoa học tự nhiên (Định luật bảo toàn và chuyển hóa năng lượng, Thuyết tiến hóa của Charles Darwin năm 1859, Học thuyết tế bào của M. Schleiden năm 1838 và T. Schwann năm 1839).
   • Tiến trình phát triển qua các tác phẩm: Giai đoạn 1842–1848 (Bản thảo kinh tế - triết học 1844, Tình cảnh giai cấp công nhân Anh, Gia đình thần thánh, Luận cương về Phoiơbắc 1845, Hệ tư tưởng Đức 1845–1846, Sự khốn cùng của triết học 1847, Tuyên ngôn của Đảng Cộng sản 1848); giai đoạn sau 1848 (Đấu tranh giai cấp ở Pháp, Ngày 18 tháng Sương mù của Lui Bônapac, Bộ Tư bản, Chống Đuyrinh, Biện chứng của tự nhiên); giai đoạn V.I. Lênin bảo vệ và phát triển (Chủ nghĩa duy vật và chủ nghĩa kinh nghiệm phê phán 1908, Bút ký triết học 1914–1916, Chủ nghĩa đế quốc, giai đoạn tột cùng của chủ nghĩa tư bản 1916, Nhà nước và cách mạng 1917, Chính sách kinh tế mới NEP 1921).

2. Chương I: Chủ nghĩa duy vật biện chứng:

   • Vấn đề cơ bản của triết học: Phân tích quan hệ giữa tư duy và tồn tại qua hai mặt: Bản thể luận (vật chất hay ý thức có trước) và Nhận thức luận (con người có nhận thức được thế giới hay không). Lược sử đối lập giữa chủ nghĩa duy vật (chất phác cổ đại, siêu hình thế kỷ XVII–XVIII, duy vật biện chứng) và chủ nghĩa duy tâm (khách quan của Platon, G. Hegel; chủ quan của G. Berkeley, D. Hume).
   • Phạm trù vật chất: Trình bày định nghĩa vật chất kinh điển của V.I. Lênin; các phương thức và hình thức tồn tại của vật chất (vận động là phương thức tồn tại với 5 hình thức: cơ học, vật lý, hóa học, sinh vật, xã hội; tính tuyệt đối của vận động và tính tương đối của đứng im; không gian 3 chiều và thời gian 1 chiều).
   • Nguồn gốc, bản chất và kết cấu ý thức: Nguồn gốc tự nhiên (bộ óc người và thuộc tính phản ánh) kết hợp nguồn gốc xã hội (lao động và ngôn ngữ - cái vỏ vật chất của tư duy); kết cấu theo chiều dọc (tự ý thức, tiềm thức, vô thức) và theo chiều ngang (tri thức, tình cảm, niềm tin, lý trí); mối quan hệ biện chứng giữa vật chất và ý thức.

3. Chương II: Phép biện chứng duy vật và Lý luận nhận thức:

   • Hai nguyên lý: Nguyên lý về mối liên hệ phổ biến (tính khách quan, phổ biến, đa dạng) và Nguyên lý về sự phát triển.
   • Sáu cặp phạm trù: Cái riêng và cái chung; Nguyên nhân và kết quả; Tất nhiên và ngẫu nhiên; Nội dung và hình thức; Bản chất và hiện tượng; Khả năng và hiện thực.
   • Ba quy luật cơ bản: Quy luật chuyển hóa từ những sự thay đổi về lượng thành những sự thay đổi về chất và ngược lại (chất, lượng, độ, điểm nút, bước nhảy); Quy luật thống nhất và đấu tranh của các mặt đối lập (nguồn gốc và động lực của sự vận động); Quy luật phủ định của phủ định (khuynh hướng phát triển theo đường xoáy ốc).
   • Lý luận nhận thức duy vật biện chứng: Thực tiễn và ba hình thức cơ bản (sản xuất vật chất, biến đổi quan hệ xã hội, quan sát và thực nghiệm khoa học); vai trò của thực tiễn đối với nhận thức; các trình độ nhận thức (kinh nghiệm - lý luận; thông thường - khoa học).

Progression logic (Logic tiến trình): Bài giảng đi từ việc giải thích nguồn gốc lịch sử và bản thể luận của thế giới vật chất, phân tích cơ chế hình thành ý thức con người, chuyển tiếp sang các quy luật vận động biện chứng của hiện thực khách quan, và kết thúc ở phương thức con người nhận thức và cải tạo hiện thực thông qua thực tiễn.

Kiến thức nền tảng được xây dựng

• Fundamental theories (Lý luận nền tảng): Lý luận về tính thống nhất vật chất của thế giới; học thuyết phản ánh của vật chất; lý luận về sự tha hóa của lao động dưới chủ nghĩa tư bản; học thuyết về tính quy luật lịch sử - tự nhiên của các hình thái kinh tế - xã hội.
• Core principles (Nguyên tắc cốt lõi): Nguyên tắc tôn trọng tính khách quan của vật chất đi đôi với việc phát huy tính năng động sáng tạo của ý thức; nguyên tắc toàn diện, lịch sử - cụ thể trong xem xét sự vật; nguyên tắc phát triển; nguyên tắc thực tiễn trong nhận thức luận.
• Essential frameworks (Khung phân tích chủ yếu): Khung phân tích mâu thuẫn biện chứng (mặt đối lập, đấu tranh, thống nhất, chuyển hóa); khung đánh giá quá trình tích lũy lượng dẫn đến biến đổi chất qua các điểm nút; mô hình phân định các cấp độ nhận thức từ kinh nghiệm đến lý luận khoa học.

Kỹ năng phát triển

• Technical skills (Kỹ năng chuyên môn học thuật): Kỹ năng tra cứu, phân tích và trích lục văn bản triết học kinh điển; kỹ năng phân loại và gọi tên chính xác các hình thức vận động, các cặp phạm trù và các cấp độ nhận thức theo thuật ngữ chuẩn mực.
• Analytical skills (Kỹ năng phân tích logic): Năng lực nhận diện bản chất đằng sau hiện tượng; khả năng phân lập nguyên nhân tất nhiên với ngẫu nhiên trong các tiến trình xã hội; kỹ năng tư duy biện chứng đa chiều nhằm khắc phục tư duy siêu hình, máy móc.
• Practical competencies (Năng lực thực tiễn): Năng lực nhận diện và giải quyết các mâu thuẫn trong học tập và công tác; kỹ năng xây dựng kế hoạch hành động dựa trên quy luật tích lũy về lượng; năng lực phân tích các chủ trương, chính sách kinh tế - xã hội dựa trên mối quan hệ giữa cơ sở hạ tầng và kiến trúc thượng tầng.

---

Phương pháp giảng dạy và học tập

Tiếp cận sư phạm (Pedagogical approach)

Bài giảng áp dụng phương pháp sư phạm kết hợp giữa diễn giải lịch sử - logic và phương pháp phân tích so sánh triết học. Giảng viên triển khai nội dung thông qua việc đối chiếu trực tiếp giữa các trường phái triết học đối lập trong lịch sử tư tưởng:

• So sánh quan điểm duy vật cổ đại (Talét coi bản nguyên là nước, Anaximen coi là không khí, Hêraclít coi là lửa, Đêmôcrít coi là nguyên tử) với quan điểm duy tâm (Platôn, G. Hegel, George Berkeley, David Hume).
• Đối chiếu phương pháp tư duy siêu hình (như quan niệm cơ giới của Thomas Hobbes xem con người như một cỗ máy với quả tim là lò xo, dây thần kinh là sợi chỉ) với phương pháp tư duy biện chứng duy vật.

Bài tập và tình huống nghiên cứu (Case studies & Exercises)

Tài liệu thiết kế các dạng bài tập gắn liền với các mốc lịch sử tư tưởng và thực tiễn:

• Nghiên cứu ca điển hình (Case study): Phân tích cuộc khủng hoảng thế giới quan trong vật lý học cuối thế kỷ XIX – đầu thế kỷ XX (khi phát hiện ra hiện tượng phóng xạ và cấu tạo điện tử của nguyên tử) và giải pháp phương pháp luận từ định nghĩa vật chất của V.I. Lênin.
• Nghiên cứu tình huống xã hội: Phân tích sự sụp đổ của mô hình chủ nghĩa xã hội ở Liên Xô và Đông Âu đầu thập niên 1980 dưới góc độ vi phạm quy luật khách quan (duy trì quá lâu cơ chế quan liêu bao cấp, xóa bỏ nóng vội kinh tế thị trường) để rút ra bài học cho công cuộc Đổi mới tại Việt Nam.
• Bài tập ứng dụng phạm trù: Nhận diện mối quan hệ giữa nguyên nhân và kết quả trong các quy luật nhân quả đơn trị và quy luật thống kê; xác định mối quan hệ giữa tích lũy lượng kiến thức và bước nhảy về chất trong kết quả học tập của sinh viên.

Phương thức đánh giá và hướng dẫn tự học

• Phương pháp đánh giá (Assessment methods):
  • Đánh giá thường xuyên: Kiểm tra mức độ tái hiện và giải thích chính xác các khái niệm, định nghĩa triết học (định nghĩa vật chất, định nghĩa mâu thuẫn, bản chất ý thức).
  • Đánh giá định kỳ/kết thúc học phần: Bài luận hoặc bài thi tự luận yêu cầu người học phân tích ý nghĩa phương pháp luận của các quy luật, phạm trù và áp dụng vào việc giải quyết một vấn đề cụ thể trong thực tiễn kinh tế - xã hội hoặc chuyên ngành đào tạo.
• Hướng dẫn tự học (Self-study guidelines): Người học cần thực hiện nghiêm túc ba nguyên tắc phương pháp luận được nêu tại Chương mở đầu:
  1. Thường xuyên liên hệ, gắn kết các luận điểm lý luận của chủ nghĩa Mác – Lênin với bối cảnh thực tiễn của đất nước và thời đại.
  2. Nắm vững thực chất, tinh thần của các nguyên lý, tránh cách tiếp cận giáo điều, kinh viện, học vẹt câu chữ.
  3. Nghiên cứu từng nguyên lý trong tính chỉnh thể thống nhất với các bộ phận cấu thành khác và đặt trong tiến trình phát triển liên tục của lịch sử tư tưởng nhân loại.

---

Điểm nổi bật và cập nhật

Tiến trình cập nhật lịch sử và lý luận

Bài giảng làm rõ tiến trình hoàn thiện lý luận của chủ nghĩa Mác – Lênin qua các giai đoạn lịch sử kế tiếp nhau:

• Giai đoạn hình thành (1842–1848): Đánh dấu bước chuyển biến từ thế giới quan duy tâm và lập trường dân chủ cách mạng sang thế giới quan duy vật và lập trường chủ nghĩa xã hội khoa học (bắt đầu từ thời kỳ C. Mác làm việc tại báo Sông Ranh năm 1842 đến khi ra đời tác phẩm Tuyên ngôn của Đảng Cộng sản năm 1848).
• Giai đoạn phát triển (1848–1895): Bổ sung và kiểm nghiệm lý luận qua phong trào công nhân châu Âu và kinh nghiệm thực tiễn từ Công xã Paris năm 1871; hoàn thành công trình kinh tế chính trị học Bộ Tư bản.
• Giai đoạn V.I. Lênin bảo vệ và phát triển: Giải quyết các vấn đề mới của chủ nghĩa tư bản giai đoạn độc quyền; đấu tranh chống chủ nghĩa cơ hội của Quốc tế II và chủ nghĩa duy tâm vật lý; sáng lập lý luận về thời kỳ quá độ và nền kinh tế nhiều thành phần thông qua Chính sách kinh tế mới (NEP 1921).

Phân tích thực tiễn phong trào xã hội chủ nghĩa

Tài liệu cung cấp góc nhìn học thuật trung tính về biến động của phong trào xã hội chủ nghĩa thế giới:

• Phân định rõ ràng giữa "sự thất bại của một mô hình thực tiễn cụ thể" (mô hình Liên Xô với các sai lầm về đồng nhất hợp tác hóa với tập thể hóa, duy trì cơ chế bao cấp) với tính khoa học của hệ thống lý luận chủ nghĩa xã hội nói chung.
• Tích hợp thực tiễn công cuộc Đổi mới tại Việt Nam và cải cách mở cửa tại Trung Quốc: làm rõ nguyên tắc kiên định nền tảng tư tưởng Mác – Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, đồng thời vận dụng sáng tạo vào việc xây dựng nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa.

---

Đối tượng sử dụng giáo trình

Đối tượng	Điều kiện tiên quyết (Prerequisites)	Mục đích & Phương thức sử dụng
Sinh viên đại học (Năm 1, Năm 2)	Đã hoàn thành chương trình trung học phổ thông, có kiến thức cơ bản về Lịch sử thế giới, Giáo dục công dân và Khoa học tự nhiên cơ bản.	Học tập học phần bắt buộc trong khối kiến thức giáo dục đại cương; tiếp thu khung thế giới quan và phương pháp luận trước khi học Tư tưởng Hồ Chí Minh và Đường lối cách mạng của ĐCSVN.
Giảng viên giảng dạy Lý luận chính trị	Có trình độ chuyên môn cử nhân/thạc sĩ/tiến sĩ các chuyên ngành Triết học, Kinh tế chính trị hoặc Triết học Mác – Lênin.	Sử dụng làm khung đề cương bài giảng chuẩn mực; xây dựng giáo án, bài tập tình huống và ngân hàng câu hỏi kiểm tra đánh giá theo chuẩn đầu ra.
Học viên cao học & Người nghiên cứu	Đã học qua các môn khoa học xã hội và nhân văn cơ bản.	Dùng làm tài liệu tra cứu có hệ thống về các phạm trù, định nghĩa gốc của chủ nghĩa Mác – Lênin để phục vụ nghiên cứu liên ngành.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Giáo trình này phù hợp với đối tượng người học nào?

Giáo trình được thiết kế chuẩn hóa cho sinh viên trình độ đại học và cao đẳng thuộc khối ngành không chuyên (kỹ thuật, công nghệ, kinh tế, ngoại ngữ, xã hội...), phục vụ việc học tập học phần lý luận chính trị cơ bản theo chương trình khung của Bộ Giáo dục và Đào tạo.

2. Cần chuẩn bị kiến thức nền tảng nào trước khi học?

Người học cần có kiến thức cơ bản về lịch sử thế giới (các cuộc cách mạng công nghiệp, sự hình thành chủ nghĩa tư bản), các mốc lịch sử xã hội loài người, cùng kiến thức khoa học tự nhiên phổ thông (định luật bảo toàn năng lượng, thuyết tiến hóa, cấu tạo tế bào) để hiểu rõ luận cứ chứng minh của các quy luật triết học.

3. Giáo trình này có điểm gì khác biệt về mặt cấu trúc?

Tài liệu trình bày tích hợp logic giữa ba bộ phận cấu thành (Triết học, Kinh tế chính trị, Chủ nghĩa xã hội khoa học) trong cùng một hệ thống; đồng thời lược thuật chi tiết hoàn cảnh ra đời của từng tác phẩm kinh điển của C. Mác, Ph. Ăngghen và V.I. Lênin thay vì chỉ liệt kê khái niệm thuần túy.

4. Phương pháp tự học giáo trình này như thế nào để đạt hiệu quả?

Người học cần học theo lộ trình: đọc định nghĩa -> phân tích các yếu tố cấu thành -> nghiên cứu ví dụ thực chứng trong khoa học và xã hội -> rút ra ý nghĩa phương pháp luận. Tránh việc học vẹt câu chữ mà cần hiểu rõ cách vận dụng từng phạm trù, quy luật vào hoạt động tư duy và giải quyết bài toán thực tế.

5. Có những tài liệu tham khảo bổ trợ nào được nêu trong giáo trình?

Tài liệu viện dẫn trực tiếp các công trình kinh điển:

• Bộ tác phẩm C. Mác và Ph. Ăngghen Toàn tập (đặc biệt là các tập 3, 20, 21).
• Bộ tác phẩm V.I. Lênin Toàn tập (đặc biệt là các tập 18, 20, 23, 29).
• Các tác phẩm chuyên khảo: Biện chứng của tự nhiên, L.Phoiơbắc và sự cáo chung của triết học cổ điển Đức, Chủ nghĩa duy vật và chủ nghĩa kinh nghiệm phê phán, Bút ký triết học.

---

Kết luận

Bài giảng Những nguyên lý cơ bản của chủ nghĩa Mác – Lênin do giảng viên Phạm Thị Hằng biên soạn thể hiện đầy đủ cấu trúc của một tài liệu học thuật chuẩn mực, xác lập hệ thống tri thức từ bản thể luận, nhận thức luận đến các quy luật biện chứng duy vật. Tài liệu phản ánh chính xác các luận điểm của chủ nghĩa Mác – Lênin dựa trên các tiền đề kinh tế - xã hội, khoa học tự nhiên và tiến trình lịch sử tư tưởng nhân loại.

Theo lộ trình đào tạo, việc nắm vững các kiến thức trong bài giảng này là điều kiện tiên quyết để người học tiếp tục nghiên cứu hai học phần lý luận chính trị tiếp theo: Tư tưởng Hồ Chí Minh và Đường lối cách mạng của Đảng Cộng sản Việt Nam. Để mở rộng hiểu biết, người học được khuyến nghị kết hợp nghiên cứu các văn kiện Đại hội Đảng về công cuộc Đổi mới và tra cứu các văn bản toàn tập kinh điển của C. Mác, Ph. Ăngghen, V.I. Lênin.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương I: CHỦ NGHĨA DUY VẬT BIỆN CHỨNG 11 Phạm Thị Hằng – GV Khoa khoa học cơ bản, Trường ĐH Công Nghệ Đồng Nai Bài giảng “Những nguyên lý cơ bản của chủ nghĩa Mác – Lênin” I. CHỦ NGHĨA DUY VẬT VÀ CHỦ NGHĨA DUY VẬT BIỆN CHỨNG 1. Vấn đề cơ bản của triết học và sự đối lập giữa chủ nghĩa duy vật với chủ nghĩa duy duy tâm trong việc giải quyết vấn đề cơ bản của triết học a. Ăngghen khái quát vấn đề cơ bản của triết học Triết học với tư cách là thế giới quan bao gồm vấn đề của rất nhiều lĩnh vực (tự nhiên, xã hội và tư duy), rất nhiều phương diện (bản thể luận, nhận thức luận, nhân sinh quan, phương pháp luận), nhưng trong đó có một vấn đề xuyên suốt các lĩnh vực và phương diện quyết định toàn bộ hệ thống triết học và có tác dụng chi phối với việc giải quyết các vấn đề triết học, đó chính là vấn đề cơ bản của triết học.

Nội dung và ý nghĩa của vấn đề cơ bản của triết học Trong tác phẩm “L.Phoiơbắc và sự cáo chung của triết học cổ điển Đức” Ph.Ăngghen đã chỉ rõ: “Vấn đề cơ bản lớn nhất của mọi triết học, đặc biệt là triết học hiện đại, là vấn đề quan hệ giữa tư duy với tồn tại” (Toàn tập, t21, tr. Trong thế giới có vô vàn hiện tượng nhưng chung quy lại chúng ta chỉ phân làm hai loại: Một là, những hiện tượng vật chất (tồn tại, tự nhiên). Hai là, những hiện tượng tinh thần (tư duy, ý thức). Do vậy, vấn đề về mối quan hệ giữa vật chất và ý thức được gọi là “vấn đề cơ bản lớn nhất” hay “vấn đề tối cao” của triết học.

Vì việc giải quyết vấn đề này là cơ sở và là điểm xuất phát để giải quyết các vấn đề khác của triết học. - Tự nhiên - tinh thần - Tồn tại - tư duy - Vật chất - ý thức Vấn đề cơ bản của triết học đó là vấn đề về mối quan hệ giữa vật chất và ý thức. Bởi vì: - Vật chất và ý thức là hai hiện tượng rộng lớn nhất của đời sống con người. - Đây là vấn đề xuyên suốt trong mọi hệ thống triết học.

- Giải quyết mối quan hệ giữa vật chất và ý thức nó là cơ sở để phân định lập trường triết học của hai trường phái, các khuynh hướng, các hình thức của triết học. Vấn đề cơ bản của triết học gồm hai mặt: - Mặt thứ nhất (bản thể luận) trả lời câu hỏi: Trong mối quan hệ giữa tư duy và tồn tại, giữa ý thức và vật chất thì cái nào có trước, cái nào có sau, cái nào sinh ra cái 12 Phạm Thị Hằng – GV Khoa khoa học cơ bản, Trường ĐH Công Nghệ Đồng Nai Bài giảng “Những nguyên lý cơ bản của chủ nghĩa Mác – Lênin” nào, cái nào quyết định cái nào? (trong mối quan hệ giữa con người với giới tự nhiên thì vị trí và vai trò của con người đối với giới tự nhiên như thế nào?) - Mặt thứ hai (nhận thức luận) trả lời câu hỏi: Tư duy con người có khả năng nhận thức thế giới xung quanh hay không? (trong mối quan hệ giữa con người với giới tự nhiên thì khả năng nhận thức của con người với giới tự nhiên ra sao?). Sự đối lập giữa hai quan điểm duy vật và duy tâm trong việc giải quyết vấn đề cơ bản của triết học - Chủ nghĩa duy vật là trào lưu triết học cho rằng, tồn tại (tự nhiên, vật chất) có trước tư duy (tinh thần, ý thức), và quyết định ý thức. Chủ nghĩa duy vật có những hình thức lịch sử cơ bản: Chủ nghĩa duy vật chất phác ở phương Đông và Hy Lạp cổ đại, chủ nghĩa duy vật siêu hình ở Tây Âu thế kỷ XVII, XVIII và chủ nghĩa duy vật biện chứng do C.Mác và Ăngghen sáng lập.

- Chủ nghĩa duy tâm là trào lưu triết học cho rằng tư duy, ý thức có trước, sinh ra vật chất và quyết định vật chất. Chủ nghĩa duy tâm có hai hình thức: Chủ nghĩa duy tâm khách quan và chủ nghĩa duy tâm chủ quan. Chủ nghĩa duy tâm khách quan cho rằng có một lực lượng siêu tự nhiên (ý niệm, ý niệm tuyệt đối, tinh thần thế giới, Trời, thượng đế) có trước, sinh ra và quyết định thế giới vật chất. Những đại biểu tiêu biểu của trào lưu này là Platôn, G.Hêghen, Tômát Đacanh, chủ nghĩa duy tâm chủ quan cho rằng cảm giác, ý thức quyết định vật chất, vật chất không tồn tại độc lập mà phụ thuộc vào cảm giác, ý thức.

Những đại biểu của trào lưu này là Béccơli (George Berkeley), Đavít Hium (David Hume). Các hình thức phát triển của chủ nghĩa duy vật trong lịch sử Trong lịch sử, cùng với sự phát triển của khoa học và thực tiễn, chủ nghĩa duy vật được hình thành và phát triển với ba hình thức cơ bản là: Chủ nghĩa duy vật chất phác, chủ nghĩa duy vật siêu hình và chủ nghĩa duy vật biện chứng. Chủ nghĩa duy vật chất phác Chủ nghĩa duy vật chất phác là kết quả nhận thức của các nhà triết học duy vật thời cổ đại. Trong khi thừa nhận tính thứ nhất của vật chất, chủ nghĩa duy vật giai đoạn này đã đồng nhất vật chất với một số chất cụ thể, coi đó là thực thể đầu tiên, là bản nguyên của vũ trụ.

13 Phạm Thị Hằng – GV Khoa khoa học cơ bản, Trường ĐH Công Nghệ Đồng Nai Bài giảng “Những nguyên lý cơ bản của chủ nghĩa Mác – Lênin” Tuy còn nhiều hạn chế nhưng chủ nghĩa duy vật thời kỳ cổ đại đã có nhiều đóng góp cho lịch sử phát triển của tư tưởng nhân loại vì nó đã lấy bản thân giới tự nhiên để giải thích giới tự nhiên, nó không viện dến thần linh hay một đấng sáng tạo nào để giải thích thế giới. Chủ nghĩa duy vật siêu hình Chủ nghĩa duy vật siêu hình xuất hiện từ khoảng thế kỷ XV đến thế kỷ XVIII và đạt đỉnh cao vào đầu thế kỷ XIX. Đây là thời kỳ phát triển mạnh mẽ của cơ học vì vậy nó đã ảnh hưởng lớn tới quan điểm của các nhà triết học thời kỳ này. Chủ nghĩa duy vật trong giai đoạn này chịu sự tác động mạnh mẽ của phương pháp tư duy siêu hình, máy móc của cơ học cổ điển.

Họ nhận thức thế giới như một cỗ máy cơ giới khổng lồ mà mỗi bộ phận tạo nên nó luôn ở trong trạng thái biệt lập, tĩnh tại; nếu có biến đổi thì thì đó chỉ là sự tăng, giảm đơn thuần về số lượng và do những nguyên nhân bên ngoài gây nên. Chủ nghĩa duy vật biện chứng Chủ nghĩa duy vật biện chứng do C.Mác và Ăngghen xây dựng, sau đó được Lênin và những người kế tục bảo vệ và phát triển. kế thừa những tinh hoa trong lịch sử triết học của nhân loại và vận dụng những thành tựu của khoa học tự nhiên đương thời C.Mác và Ăngghen đã xây dựng nên những quan điểm, nguyên lý, quy luật cơ bản của chủ nghĩa duy vật biện chứng. Trên cơ sở phản ánh đúng đắn hiện thực khách quan trong mối liên hệ phổ biến và sự phát triển, chủ nghĩa duy vật biện chứng đã cung cấp công cụ vĩ đại cho hoạt động nhận thức khoa học và hoạt động thực tiễn.

QUAN ĐIỂM DUY VẬT BIỆN CHỨNG VỀ VẬT CHẤT, Ý THỨC VÀ MỐI QUAN HỆ GIỮA VẬT CHẤT VÀ Ý THỨC 1. Vật chất a) Phạm trù vật chất - Khái quát quan niệm của chủ nghĩa duy vật trước Mác về vật chất Chủ nghĩa duy tâm: Phủ nhận vật chất với tính cách là thực tại khách quan. Cho rằng thế giới vật chất là tạo vật của thượng đế, hoặc là “sự kết hợp” những cảm giác của con người. Chủ nghĩa duy vật cổ đại: Đồng nhất vật chất với những dạng tồn tại cụ thể của vật chất: 14 Phạm Thị Hằng – GV Khoa khoa học cơ bản, Trường ĐH Công Nghệ Đồng Nai Bài giảng “Những nguyên lý cơ bản của chủ nghĩa Mác – Lênin” + Talét: (Thales): Nước + Anaximen (Anaximenus): Không khí + Hêraclít (Hêraclitus) : Lửa + Anaximanđrơ cho rằng : Thực thể của thế giới là một bản nguyên không xác định được về mặt chất và vô tận về mặt lượng.

+ Lơxíp và Đêmôcrít: Nguyên tử. Các ông coi đây là phần tử cực kỳ nhỏ, cứng, tuyệt đối không thâm nhập được, không quan sát được, và nói chung không cảm giác được, chỉ có thể nhận biết nhờ tư duy. Đêmôcrít hình dung nguyên tử có nhiều loại, sự kết hợp hoặc tách rời giữa chúng theo các trật tự khác nhau của không gian sẽ tạo nên toàn bộ thế giới. + Triết học ấn độ : Đất, nước, lửa, không khí.

+ Thuyết âm dương – ngũ hành : Kim - Mộc - Thủy - Hỏa - Thổ Chủ nghĩa duy vậy thế kỷ XVII – XVIII đồng nhất vật chất với nguyên tử và khối lượng. Tóm lại, các nhà triết học trước Mác đều không trả lời được câu hỏi, bản chất của thế giới là gì? Mà họ lại đi vào nghiên cứu, tìm hiểu cấu tạo của vật chất. Do vậy, họ khẳng định, vật chất là cái bất biến, cái cụ thể nào đó. Quan niệm này đã tồn tại suốt nhiều thế kỷ trong lịch sử triết học.

* Quan niệm của C. Mác và Ăngghen về vật chất C. Mác và Ăngghen cho rằng, vật chất là cái tồn tại khách quan, độc lập với ý thức con người. Thế giới vật chất luôn luôn vận động, biến đổi không ngừng, ở đâu có vật chất là ở đó có vận động và vận động không ngừng.

* Định nghĩa của Lênin về vật chất; nội dung và ý nghĩa * Định nghĩa Kế thừa tư tưởng của C. Mác và Ăngghen, trên cơ sở khái quát những thành tựu mới nhất của khoa học tự nhiên cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX về mặt triết học, trên cơ sở phê phán những quan điểm duy tâm và siêu hình về vật chất, Lênin đã đưa ra định nghĩa về vật chất như sau : “Vật chất là một phạm trù triết học dùng để chỉ thực tại khách quan được đem lại cho con người trong cảm giác, được cảm giác của chúng ta chép lại, chụp lại, phản ánh và không lệ thuộc vào cảm giác”.151) * Những nội dung cơ bản 15 Phạm Thị Hằng – GV Khoa khoa học cơ bản, Trường ĐH Công Nghệ Đồng Nai Bài giảng “Những nguyên lý cơ bản của chủ nghĩa Mác – Lênin” “Vật chất là một phạm trù triết học dùng để chỉ thực tại khách quan.” Phạm trù vật chất là phạm trù khái quát nhất, rộng nhất của lý luận.