Luận án tiến sĩ về ngôn ngữ trần thuật trong truyện ngắn nữ Việt Nam sau 1975

Luận án tiến sĩ phân tích ngôn ngữ trần thuật trong truyện ngắn việt nam sau 1975 trên tư liệu truyện ngắn ba nhà văn nữ, xây dựng cơ sở lý luận, kiểm chứng thực nghiệm, đóng góp

• Tác giả: Hoàng Dĩ Đình
• Người hướng dẫn: Gs. Đinh Văn Đức
• Trường học: Đại Học Quốc Gia Hà Nội Trường Đại Học Khoa Học Xã Hội Và Nhân Văn
• Chuyên ngành: Lý Luận Ngôn Ngữ
• Đề tài: Ngôn Ngữ Trần Thuật Trong Truyện Ngắn Việt Nam Sau 1975
• Loại tài liệu: Luận Án Tiến Sĩ
• Năm xuất bản: 2012
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• PHẦN MỞ ĐẦU
• 0.1. Lí do chọn đề tài
• 0.2. Nhiệm vụ và mục đích nghiên cứu
• 0.3. Đóng góp mới của luận án
• 0.4. Phạm vi nghiên cứu
• 0.5. Đối tượng nghiên cứu
• 0.6. Phương pháp nghiên cứu
• 0.7. Cấu trúc của luận án
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ THUYẾT VỀ NGÔN NGỮ TRẦN THUẬT
• 1.1. Tổng quan những thành quả nghiên cứu về Ngôn ngữ trần thuật
• 1.1.1. Quan niệm theo hướng ngôn ngữ học-lý thuyết hành động ngôn
• 1.1.2. Các quan niệm theo hướng văn học
• 1.2. Quan niệm về "trần thuật" và "ngôn ngữ trần thuật"
• 1.2.1. Định nghĩa của "ngôn ngữ trần thuật"
• 1.2.2. Quan niệm về "người trần thuật" và phân loại "người trần thuật"
• 1.2.2.1. Quan niệm về "người trần thuật"
• 1.2.2.2. Phân loại "người trần thuật"
• 1.2.3. Quan niệm về "điểm nhìn" và phân loại "điểm nhìn"
• 1.2.3.1. Quan niệm về "điểm nhìn"
• 1.2.3.2. Phân loại "điểm nhìn" và các yếu tố của "điểm nhìn"
• 1.2.4. Quan niệm về "thời gian" và các yếu tố liên quan
• 1.3. Tiểu kết
• 2. CHƯƠNG 2: NGƯỜI TRẦN THUẬT TRONG TRUYỆN NGẮN CÁC NHÀ VĂN NỮ
• 2.1. Cấp bậc trần thuật
• 2.2. Người trần thuật với cấp bậc trần thuật và trong quan hệ với truyện kể
• 2.3. Người trần thuật đứng bên ngoài truyện – người trần thuật phi nhân vật
• 2.4. Người trần thuật đứng bên trong truyện – người trần thuật nhân vật
• 2.5. Người trần thuật với mức độ được nhận biết trong truyện
• 2.6. Người trần thuật trong quan hệ với tác giả tiềm ẩn
• 2.7. Tiểu kết
• 3. CHƯƠNG 3: ĐIỂM NHÌN TRONG TRUYỆN NGẮN CÁC NHÀ VĂN NỮ
• 3.1. Các yếu tố của điểm nhìn
• 3.2. Mối quan hệ giữa các yếu tố của điểm nhìn
• 3.3. Mối quan hệ giữa điểm nhìn và nhân xưng
• 3.4. Vai trò của nhân xưng và ngôi trong điểm nhìn
• 3.5. Mối quan hệ giữa điểm nhìn với nhân xưng
• 3.6. Sự đan xen của cái tôi trần thuật và cái tôi từng trải
• 3.7. Các phương thức làm thay đổi điểm nhìn
• 3.7.1. Ký hiệu ngôn ngữ dùng để thể hiện ngôi – nhân xưng
• 3.7.2. Lời thoại dẫn trực tiếp, gián tiếp hoặc trực tiếp tự do, gián tiếp tự do
• 3.7.3. Các phương thức khác như nhật ký, thư từ
• 3.8. Tiểu kết
• 4. CHƯƠNG 4: THỜI GIAN TRONG TRUYỆN NGẮN CÁC NHÀ VĂN NỮ
• 4.1. Tính chất thời gian “vô tuần tự”
• 4.2. Tính chất thời gian “một chiều”
• 4.3. Tính chất thời gian “đa chiều”
• 4.4. Tính chất thời gian “vô thời”
• 4.5. Các phương thức biểu hiện thời gian trong văn bản
• 4.5.1. Các từ ngữ chỉ xuất niên đại và mùa màng
• 4.5.2. Những danh từ chỉ thời gian
• 4.5.3. Các ký hiệu khác dùng biểu thị tuần tự
• 4.5.4. Những từ ngữ mang tính chất lịch sử - thời đại
• 4.5.5. Những ngữ đoạn miêu tả về thời gian
• 4.6. Tiểu kết
• KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• CHÚ THÍCH
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về ngôn ngữ trần thuật trong truyện ngắn nữ Việt Nam sau 1975

Ngôn ngữ trần thuật trong truyện ngắn nữ Việt Nam sau 1975 đã trở thành một chủ đề nghiên cứu hấp dẫn. Sự phát triển của thể loại này phản ánh những biến đổi trong xã hội và văn hóa Việt Nam. Các nhà văn nữ đã sử dụng ngôn ngữ trần thuật để thể hiện những trải nghiệm cá nhân và góc nhìn độc đáo về cuộc sống. Điều này không chỉ làm phong phú thêm văn học Việt Nam mà còn mở ra những hướng đi mới trong nghiên cứu ngôn ngữ học.

1.1. Đặc điểm ngôn ngữ trần thuật trong truyện ngắn nữ

Ngôn ngữ trần thuật trong truyện ngắn nữ thường mang tính chất tự sự, gần gũi và chân thực. Các tác giả nữ đã khéo léo kết hợp giữa ngôn ngữ văn học và ngôn ngữ đời thường, tạo nên một phong cách viết độc đáo. Sự đa dạng trong cách sử dụng từ ngữ, hình ảnh và cấu trúc câu đã giúp cho tác phẩm trở nên sinh động và hấp dẫn hơn.

1.2. Vai trò của ngôn ngữ trần thuật trong việc thể hiện nhân vật

Ngôn ngữ trần thuật không chỉ là công cụ để kể chuyện mà còn là phương tiện để thể hiện tâm tư, tình cảm của nhân vật. Qua ngôn ngữ, độc giả có thể cảm nhận được những xung đột nội tâm, những nỗi đau và niềm vui của nhân vật. Điều này giúp cho nhân vật trở nên gần gũi và dễ đồng cảm hơn với người đọc.

II. Những thách thức trong việc phân tích ngôn ngữ trần thuật

Phân tích ngôn ngữ trần thuật trong truyện ngắn nữ Việt Nam sau 1975 gặp phải nhiều thách thức. Một trong số đó là sự đa dạng trong phong cách viết của các tác giả. Mỗi nhà văn có cách tiếp cận và sử dụng ngôn ngữ khác nhau, điều này tạo ra khó khăn trong việc xác định các tiêu chí phân tích chung.

2.1. Sự đa dạng trong phong cách ngôn ngữ

Mỗi nhà văn nữ có một phong cách riêng, từ cách sử dụng từ ngữ đến cấu trúc câu. Điều này làm cho việc phân tích trở nên phức tạp hơn. Các nhà nghiên cứu cần phải tìm ra những điểm chung và khác biệt trong ngôn ngữ trần thuật của từng tác giả để có cái nhìn tổng quát hơn.

2.2. Khó khăn trong việc xác định tiêu chí phân tích

Việc xác định các tiêu chí phân tích ngôn ngữ trần thuật là một thách thức lớn. Các nhà nghiên cứu cần phải cân nhắc giữa việc giữ nguyên tính độc đáo của từng tác phẩm và việc áp dụng các lý thuyết ngôn ngữ học để có được những kết quả chính xác.

III. Phương pháp nghiên cứu ngôn ngữ trần thuật trong truyện ngắn nữ

Để nghiên cứu ngôn ngữ trần thuật trong truyện ngắn nữ, các phương pháp nghiên cứu ngôn ngữ học cần được áp dụng một cách linh hoạt. Việc kết hợp giữa lý thuyết ngôn ngữ học và phân tích văn học sẽ giúp cho việc nghiên cứu trở nên sâu sắc và toàn diện hơn.

3.1. Phương pháp phân tích ngữ nghĩa và ngữ dụng

Phân tích ngữ nghĩa và ngữ dụng giúp làm rõ cách mà ngôn ngữ được sử dụng trong các tác phẩm. Điều này không chỉ giúp hiểu rõ hơn về ngôn ngữ trần thuật mà còn giúp khám phá những ý nghĩa sâu xa trong tác phẩm.

3.2. Phương pháp so sánh giữa các tác giả

So sánh giữa các tác giả sẽ giúp làm nổi bật những điểm khác biệt và tương đồng trong cách sử dụng ngôn ngữ trần thuật. Điều này không chỉ giúp hiểu rõ hơn về từng tác giả mà còn giúp xác định những xu hướng chung trong văn học nữ Việt Nam.

IV. Ứng dụng thực tiễn của nghiên cứu ngôn ngữ trần thuật

Nghiên cứu ngôn ngữ trần thuật trong truyện ngắn nữ không chỉ có giá trị lý thuyết mà còn có ứng dụng thực tiễn trong việc giảng dạy và nghiên cứu văn học. Những kết quả nghiên cứu có thể được áp dụng để phát triển chương trình giảng dạy văn học tại các trường học.

4.1. Ứng dụng trong giảng dạy văn học

Kết quả nghiên cứu có thể được sử dụng để xây dựng các bài giảng về ngôn ngữ trần thuật trong văn học nữ. Điều này sẽ giúp sinh viên hiểu rõ hơn về cách mà ngôn ngữ được sử dụng để thể hiện ý tưởng và cảm xúc trong tác phẩm.

4.2. Ứng dụng trong nghiên cứu văn học

Nghiên cứu ngôn ngữ trần thuật cũng có thể mở ra những hướng đi mới trong nghiên cứu văn học. Các nhà nghiên cứu có thể áp dụng các phương pháp phân tích ngôn ngữ học để khám phá sâu hơn về các tác phẩm văn học nữ.

V. Kết luận và tương lai của nghiên cứu ngôn ngữ trần thuật

Nghiên cứu ngôn ngữ trần thuật trong truyện ngắn nữ Việt Nam sau 1975 đã mở ra nhiều hướng đi mới trong nghiên cứu văn học. Tương lai của nghiên cứu này hứa hẹn sẽ tiếp tục phát triển với sự xuất hiện của nhiều tác giả mới và những phong cách viết độc đáo.

5.1. Tương lai của nghiên cứu ngôn ngữ trần thuật

Với sự phát triển không ngừng của văn học nữ, nghiên cứu ngôn ngữ trần thuật sẽ tiếp tục được mở rộng. Các nhà nghiên cứu cần phải cập nhật những xu hướng mới trong văn học để có cái nhìn toàn diện hơn.

5.2. Đề xuất hướng nghiên cứu mới

Các hướng nghiên cứu mới có thể bao gồm việc khám phá ngôn ngữ trần thuật trong các tác phẩm của các tác giả trẻ, hoặc việc so sánh giữa ngôn ngữ trần thuật trong văn học nữ và văn học nam. Điều này sẽ giúp làm phong phú thêm bức tranh văn học Việt Nam.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ ngữ văn với đề tài "Ngôn ngữ trần thuật trong truyện ngắn Việt Nam sau 1975 (trên tư liệu truyện ngắn ba nhà văn nữ)" được thực hiện bởi nghiên cứu sinh Hoàng Dĩ Đình (Huang Yiting), chuyên ngành Lý luận ngôn ngữ, mã số đào tạo 62 22 01 01, dưới sự hướng dẫn khoa học của Giáo sư Đinh Văn Đức tại Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn – Đại học Quốc gia Hà Nội vào năm 2012.

Về tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu, tác giả xác định năm 1975 và đặc biệt là mốc đổi mới năm 1986 là bước ngoặt phân chia giai đoạn lịch sử cũng như văn học tại Việt Nam. Văn học giai đoạn này chuyển biến rõ rệt từ tính chất sử thi, đại diện cho tiếng nói dân tộc và quốc gia, sang tính chất thế sự, phản ánh đời sống thường nhật và số phận cá nhân. Thể loại truyện ngắn đóng vai trò nổi bật trong tiến trình đổi mới phương thức nghệ thuật, đặc biệt là với sự xuất hiện của đội ngũ tác giả nữ như Nguyễn Thị Thu Huệ, Võ Thị Hảo, Phan Thị Vàng Anh, Y Ban, Lê Minh Khuê, Trần Thanh Hà, Nguyễn Thị Phước, Trần Thị Trường. Dù số lượng truyện ngắn của các nhà văn nữ rất phong phú và thu hút nhiều bài viết phê bình trên báo chí, các công trình đi sâu khảo cứu ngôn ngữ trần thuật dưới góc độ ngôn ngữ học thuần túy với các phương pháp chuyên ngành vẫn còn khiêm tốn. Việc nghiên cứu ngôn ngữ trần thuật trong truyện ngắn của ba nhà văn nữ tiêu biểu (Phan Thị Vàng Anh, Nguyễn Thị Thu Huệ, Võ Thị Hảo) là yêu cầu cần thiết nhằm làm sáng tỏ các đặc trưng ngôn ngữ nghệ thuật của truyện ngắn Việt Nam sau 1975.

Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu được văn bản xác định cụ thể như sau:

• 2.1 Mục đích nghiên cứu: Giới thuyết khái niệm Ngôn ngữ trần thuật cùng các yếu tố, vấn đề liên quan; sử dụng khái niệm này làm công cụ then chốt, chiếu ứng với đối tượng nghiên cứu để nhận diện loại hình ngôn ngữ trần thuật trong tác phẩm truyện ngắn của các nhà văn nữ.
• 2.2 Nhiệm vụ nghiên cứu:
  1. Vận dụng khái niệm Ngôn ngữ trần thuật vào khảo sát, phân tích và miêu tả đặc điểm các phương diện, cấp độ ngôn ngữ trong lời trần thuật; trên cơ sở đó chỉ ra những nét nổi bật trong phong cách ngôn ngữ của từng tác giả qua tác phẩm truyện ngắn.
  2. Đi sâu tìm hiểu đặc điểm, phong cách ngôn ngữ trần thuật và phân tích chiến lược trần thuật của các nhà văn nữ.

Đối tượng nghiên cứu của luận án là đặc điểm ngôn ngữ trần thuật trong truyện ngắn các nhà văn nữ Việt Nam, tập trung vào bốn phương diện: Người trần thuật, Điểm nhìn, Thời gian và các Hình thức ngôn ngữ đặc biệt.

Phạm vi nghiên cứu bao quát các tác phẩm truyện ngắn sáng tác từ sau năm 1975 của ba cây bút nữ từng nhận giải thưởng văn học và thu hút sự chú ý của dư luận:

• Phan Thị Vàng Anh: hai tập truyện Khi người ta trẻ và Hội chợ.
• Nguyễn Thị Thu Huệ: hai tập truyện Hậu thiên đường và Nào, ta cùng lãng quên.
• Võ Thị Hảo: hai tập truyện Truyện ngắn chọn lọc Võ Thị Hảo và Biển cứu rỗi.
• Tư liệu bổ trợ: tập truyện Bốn cây bút nữ của tác giả Bùi Việt Thắng cùng một số tuyển tập liên quan.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Trong phần tổng quan, tác giả phân loại và điểm lại các hệ thống lý thuyết tự sự và ngôn ngữ trần thuật theo ba khu vực nghiên cứu chính:

Khu vực nghiên cứu	Tác giả tiêu biểu	Tác phẩm / Công trình ghi nhận trong văn bản	Năm công bố
Phương Tây	Roland Barthes	Introduction to the Structural Analysis of Narratives	1977
	Gérard Genette	Narrative Discourse – New Narrative Discourse	1972/1983
	Paul Ricoeur	La Configuration Du Temps Dans Le Récit De Fiction	1983–1985
	Wallace Martin	Recent Theories of Narrative	1986
	Susan S. Lanser	Fictions of Authority	1992
	James Phelan	Narrative as Rhetoric	1996
	Mark Currie	Postmodern Narrative Theory	1998
	David Herman (chủ biên)	Narratologies	1999
	James Phelan & Peter J. Rabinowitz	A Companion to Narrative Theory	2005
	Mieke Bal	Narratology: Introduction to the Theory of Narrative	–
	Seymour Chatman	Nghiên cứu về cấu trúc giao tiếp của văn bản tự sự	1978
Trung Quốc	Zhang YinDe (tuyển chọn)	Tự sự học nghiên cứu	1989
	Luo Gang	Dẫn luận tự sự học	1994
	Yang Yi	Trung Quốc tự sự học	1997
	Đổng Tiểu Anh (Dong Xiaoying)	Trần thuật học	2001
	Đàm Quân Cường (Tan Junqiang)	Lý luận tự sự và văn hóa thẩm mỹ	2002
	Geng Zhanchun	Mỹ học tự sự	2002
	Chen Pingyuan	Sự chuyển biến của mô thức tự sự của tiểu thuyết Trung Quốc	2003
	Wu Peixian	Sơ khảo về mẫu/paradigm của ngôn ngữ tự sự trong tiểu thuyết đương đại	2003
	Thân Đan (Shen Dan)	Nghiên cứu về trần thuật học và phong cách học tiểu thuyết	2004
	Zu Guosung (chủ biên)	Con đường Trung Quốc của Tự sự học	2007
Việt Nam	Phan Cự Đệ	Tiểu thuyết Việt Nam những năm đổi mới	–
	Đặng Anh Đào	Đổi mới tiểu thuyết phương Tây hiện đại	1995
	Nguyễn Đức Dân	Lôgic và Tiếng Việt	1996
	Nguyễn Lai	Ngôn ngữ với sáng tạo và tiếp nhận văn học	1998
	Nguyễn Thái Hòa	Những vấn đề thi pháp của truyện; bài viết về điểm nhìn nghệ thuật	2000
	Lê Thị Tuyết Hạnh	Thời gian nghệ thuật trong cấu trúc văn bản tự sự (qua các truyện ngắn Việt Nam giai đoạn 1975-1995)	2003
	Nguyễn Thị Thu Thủy	Luận án TS Ngôn ngữ kể chuyện trong truyện ngắn Việt Nam sau 1975 (điểm nhìn và ngôn ngữ kể chuyện)	2003
	Trần Đình Sử (chủ biên)	Tự sự học, một số vấn đề lí luận và lịch sử	2004
	Các tác giả khác	Lê Thời Tân, Thái Phan Vàng Anh, Cao Kim Lan, Bùi Việt Thắng	–

Vị trí của luận án: Trước thời điểm công trình thực hiện, các phê bình về văn học nữ ở Việt Nam chủ yếu xoay quanh nội dung phản ánh hoặc vấn đề nữ quyền trên báo chí; các nghiên cứu về thi pháp tự sự nói chung thường khảo sát trên diện rộng của văn xuôi. Luận án lựa chọn giải quyết khoảng trống: thiết lập cách tiếp cận chuyên biệt dưới lăng kính Ngôn ngữ học, kết hợp ba bình diện Kết học (cú pháp), Nghĩa học (ngữ nghĩa) và Dụng học (ngữ dụng) nhằm khảo sát có hệ thống các tiêu chí ngôn ngữ trần thuật trong truyện ngắn của ba nhà văn nữ tiêu biểu sau năm 1975.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Luận án vận dụng lý thuyết đa ngành giữa Ngôn ngữ học và Tự sự học (Narratology):

Về lý thuyết hành động ngôn từ, luận án kế thừa mô hình của J.L. Austin (How to do things with words) và J.R. Searle (Speech acts). Theo lý thuyết này, mỗi phát ngôn được cấu thành từ ba hành động liên đới:

1. Hành động tạo ngôn (locutionary act): hành vi nói tạo ra chuỗi lời mang thông tin cụ thể.
2. Hành động ngôn trung (illocutionary act): hành vi thực hiện mục đích giao tiếp (đích ngôn trung) thông qua hiệu lực của phát ngôn (lực ngôn trung), bao gồm các kiểu hành động như trần thuật, cầu khiến, hỏi. Hành động trần thuật thuộc nhóm hành động trình bày, được nhận diện qua các dấu hiệu hình thức và ngữ nghĩa.
3. Hành động dụng ngôn (perlocutionary act): hành vi gây ra hiệu quả tâm lý, cảm xúc đối với người tiếp nhận.

Tác giả quan niệm văn bản trần thuật là một câu trần thuật mở rộng; việc người trần thuật xây dựng văn bản là hành vi tạo ngôn, còn phân tích ngôn ngữ trần thuật chính là phân tích hành động ngôn trung để xem người kể phản ánh thực tại bằng phương tiện gì và đem lại hiệu lực như thế nào.

Về lý thuyết tự sự học, tác giả tiếp thu quan điểm của Gérard Genette (phân định truyện kể, tự sự, trần thuật; ba phạm trù thời gian, ngữ thể, ngữ thức), Mieke Bal (tam phân văn bản, câu chuyện, tài liệu), Đàm Quân Cường và Đổng Tiểu Anh. Luận án định nghĩa: "Ngôn ngữ trần thuật là tất cả những hình thức ngôn ngữ dùng trong việc trần thuật." Cấu trúc ngôn ngữ trần thuật được xác lập qua ba thành tố cơ bản:

• Người trần thuật (vai trần thuật): chủ thể của hành vi ngôn ngữ, mang tính hư cấu, phân biệt với tác giả chân thực và tác giả tiềm ẩn.
• Điểm nhìn (góc nhìn): vị trí quan sát, cự ly và phương thức cảm nhận sự kiện của người trần thuật.
• Thời gian: mối tương quan tuyến tính và phi tuyến tính giữa thời gian truyện kể và thời gian ngôn ngữ văn bản.

Phương pháp nghiên cứu thực tế của luận án thuộc hướng định tính, cấu trúc - hệ thống, bao gồm:

• Phương pháp miêu tả ngôn ngữ: phân loại, thống kê miêu tả các phương tiện chỉ xuất ngôi, thời gian và lời dẫn.
• Phương pháp so sánh: đối chiếu các kiểu người trần thuật, điểm nhìn bên trong và bên ngoài, so sánh phong cách giữa ba tác giả.
• Phương pháp phân tích hệ thống: đặt các yếu tố ngôn ngữ trong cấu trúc chỉnh thể của văn bản nghệ thuật.
• Phương pháp phân tích ngữ nghĩa - ngữ dụng: làm rõ ý nghĩa hiển ngôn, hàm ẩn và đích giao tiếp của phát ngôn trần thuật.
• Phương pháp phân tích diễn ngôn: phân tích cấp bậc và sự tương tác giữa các vai giao tiếp trong văn bản tự sự.

Nguồn tư liệu là các tác phẩm truyện ngắn in thành tập của Phan Thị Vàng Anh, Nguyễn Thị Thu Huệ và Võ Thị Hảo xuất bản trong giai đoạn sau năm 1975.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1. Cơ sở lý thuyết về Ngôn ngữ trần thuật

Chương này tập trung xác lập hệ thống khái niệm công cụ. Tác giả phân biệt rõ rệt giữa hai thuật ngữ "tự sự" và "trần thuật": tự sự là kết cấu thuật bổ bao gồm cả hành động kể (tự) và đối tượng được kể (sự); trong khi trần thuật gắn liền với chủ thể người trần thuật, chỉ bình diện diễn đạt ngôn ngữ. Tác giả tổng thuật ba mô hình giao tiếp văn bản tự sự, nổi bật là mô hình ba cấp bậc của Manfred Jahn do Đàm Quân Cường dẫn giải:

Cấp bậc giao lưu	Bản chất cấp bậc	Các nhân tố tham gia	Thuộc diện
Cấp 1	Giao lưu chân thực, phi hư cấu	Tác giả chân thực và Độc giả chân thực	Siêu văn bản (Extratextual)
Cấp 2	Điều phối hư cấu, ngôn ngữ tự sự	Người trần thuật và Người tiếp nhận trần thuật	Văn bản trần thuật (Thoại ngữ)
Cấp 3	Hành động nội tại câu chuyện	Các nhân vật chính của truyện	Truyện kể (Story)

Ở bình diện Người trần thuật, chương 1 khẳng định người trần thuật là một chức năng ngôn ngữ, không đồng nhất với tác giả sáng tác; phân loại theo vị trí (đứng bên ngoài/phi nhân vật và đứng bên trong/nhân vật), theo mức độ nhận biết (hiện diện và tiềm ẩn), theo mức độ tin cậy (đáng tin cậy và đáng ngờ).

Ở bình diện Điểm nhìn, tác giả khảo sát quan niệm của Genette, Bal và Nguyễn Thái Hòa, xác định điểm nhìn nghệ thuật là một cấu trúc tiềm ẩn, gắn liền với việc lựa chọn nhân xưng và các kiểu thoại dẫn (thoại dẫn trực tiếp, gián tiếp, trực tiếp tự do, gián tiếp tự do).

Ở bình diện Thời gian, chương 1 phân tích quan niệm của Todorov, Genette, Bal, Đổng Tiểu Anh và Paul Ricoeur. Tác giả chỉ ra thời gian ngôn ngữ mang tính một chiều, trong khi thời gian sự kiện mang tính đa chiều; khảo sát các mối quan hệ thời gian qua ba trục: trật tự (thuận, ngược, đuổi, chêm), độ dài (tỉnh lược, khái quát, phối cảnh, giảm tốc độ, ngừng nghỉ) và tần số trần thuật.

Chương 2. Người trần thuật trong truyện ngắn các nhà văn nữ

Chương 2 khảo sát cấu trúc và sự phân loại người trần thuật trong tác phẩm của ba nhà văn nữ, tập trung vào cấp bậc trần thuật thứ nhất:

1. Người trần thuật đứng bên ngoài truyện – người trần thuật phi nhân vật: Vai này không tham gia vào hành động của câu chuyện mà đứng ở cấp bậc cao hơn để kể lại sự việc của người khác hoặc dẫn truyện. Loại hình này được chia thành hai dạng cụ thể:
   • Người trần thuật ngôi thứ ba bên trong truyện: Người trần thuật kể câu chuyện thông qua điểm nhìn bên trong cố định của một nhân vật có tên riêng. Tác giả phân tích truyện ngắn Thiếu phụ chưa chồng của Nguyễn Thị Thu Huệ. Câu chuyện mang tư tưởng nhân quả báo ứng về mối quan hệ giữa My, Dương và Hảo. Người trần thuật mượn góc nhìn của nhân vật nhưng vẫn duy trì quyền lực quy chiếu, đưa ra các nhận xét, bình luận đánh giá đối với diễn biến và nhân vật.
   • Người trần thuật ngôi thứ ba bên ngoài truyện: Nhân vật được định danh bằng các đại từ phiếm chỉ hoặc danh xưng xa cách ("chàng", "nàng", "ông", "bà" như trong Hồn trinh nữ của Võ Thị Hảo), tạo ra giọng điệu mang tính quyền uy, khách quan.
2. Người trần thuật đứng bên trong truyện – người trần thuật nhân vật: Người trần thuật xưng "tôi", là người trần thuật đồng câu chuyện, trực tiếp chứng kiến hoặc tham gia vào các biến cố.
3. Mức độ được nhận biết của người trần thuật: Khảo sát sự dịch chuyển giữa người trần thuật lộ diện (thể hiện rõ dấu vết phát ngôn, can dự vào mạch kể bằng các nhận định) và người trần thuật giấu mình (hạn chế tối đa sự can thiệp, nhường lời cho sự việc và nhân vật tự bộc lộ).
4. Mối quan hệ với tác giả tiềm ẩn: Phân tích các biểu hiện giá trị đạo đức, nhân sinh quan của tác giả tiềm ẩn được truyền tải qua giọng điệu của người trần thuật đáng tin cậy hoặc sự mỉa mai, giễu nhại của người trần thuật không đáng tin cậy.

Chương 3. Điểm nhìn trong truyện ngắn các nhà văn nữ

Chương 3 triển khai nghiên cứu điểm nhìn nghệ thuật dưới góc độ các phương tiện ngôn ngữ biểu hiện:

• Mối quan hệ giữa các yếu tố của điểm nhìn: Khảo sát vị trí quan sát, trường nhìn, góc nhìn tâm lý và ý thức hệ giữa chủ thể nhìn và đối tượng được nhìn.
• Mối quan hệ giữa điểm nhìn và nhân xưng: Phân tích vai trò của đại từ nhân xưng và hệ thống ngôi kể; sự đan xen giữa "cái tôi trần thuật" (người kể chuyện ở thời điểm hiện tại của hành vi phát ngôn) và "cái tôi từng trải" (bản thân nhân vật "tôi" trong quá khứ khi sự việc đang diễn ra), tạo nên tính chất phức điệu trong cảm xúc.
• Các phương thức ngôn ngữ làm thay đổi điểm nhìn:
  • Chuyển đổi ký hiệu ngôn ngữ biểu thị ngôi và đại từ nhân xưng.
  • Sử dụng các hình thức thoại dẫn: biến đổi linh hoạt giữa thoại dẫn trực tiếp, gián tiếp, và đặc biệt là thoại dẫn nửa trực tiếp (trực tiếp tự do, gián tiếp tự do) để làm nhòa ranh giới giữa lời người kể chuyện và lời nhân vật.
  • Vận dụng các cấu trúc văn bản đặc thù như hình thức nhật ký, thư từ nhằm đưa điểm nhìn trượt sâu vào thế giới nội tâm khép kín của nhân vật nữ.

Chương 4. Thời gian trong truyện ngắn các nhà văn nữ

Chương 4 khảo cứu sự cấu trúc thời gian nghệ thuật trong mối quan hệ giữa câu chuyện và trần thuật:

• Tính chất thời gian "một chiều": Hình thức trần thuật diễn tiến thuận dòng thời gian tự nhiên, liên tục theo quan hệ nhân quả.
• Tính chất thời gian "đa chiều":
  • Tính chất thời gian "vô tuần tự": Sự phá vỡ trật tự tuyến tính bằng các thủ pháp trần thuật ngược (hồi tưởng quá khứ), trần thuật trước (dự báo tương lai), trần thuật chêm xen các chuỗi biến cố, và thủ pháp tỉnh lược thời gian để tạo độ nén cho cốt truyện.
  • Tính chất thời gian "vô thời": Sự ngưng đọng của thời gian vật lý bên ngoài để mở rộng không gian tâm trạng, thời gian tâm lý, cảm giác phi thời gian của các nhân vật nữ trước những bế tắc hoặc chấn thương tình cảm.
• Các phương thức biểu hiện thời gian trong văn bản: Luận án hệ thống hóa các chỉ tố ngôn ngữ biểu đạt thời gian gồm:
  • Các từ ngữ chỉ xuất niên đại và mùa màng.
  • Hệ thống danh từ chỉ thời gian (giờ, ngày, đêm, tháng, năm, khoảnh khắc).
  • Các ký hiệu ngôn ngữ biểu thị trật tự trước – sau (trước khi, sau đó, thoạt đầu, cuối cùng).
  • Từ ngữ mang tính chất lịch sử – thời đại (phản ánh bối cảnh hậu chiến và giai đoạn đổi mới).
  • Các ngữ đoạn miêu tả trực tiếp trạng thái, biến chuyển của thời gian.

Kết quả và những đóng góp mới

Về giá trị lý luận:

• Đây là công trình đầu tiên của một nghiên cứu sinh Trung Quốc khảo sát chuyên sâu về ngôn ngữ trần thuật trong truyện ngắn của các nhà văn nữ Việt Nam dưới sự kết hợp liên ngành giữa Ngôn ngữ học, Ngữ nghĩa học, Ngữ dụng học và Tự sự học.
• Đóng góp vào việc xây dựng hệ thống lý luận về ngôn ngữ trần thuật trong văn học nữ, sử dụng hệ thống đó làm công cụ tiếp cận thi pháp tự sự.
• Xác lập hệ thống tiêu chí ngôn ngữ cụ thể (nhân xưng, ngôi kể, thoại dẫn, các chỉ tố thời gian) để nhận diện phương thức trần thuật.

Về giá trị thực tiễn:

• Đổi mới phương pháp nghiên cứu văn học nữ qua lăng kính ngôn ngữ học thực nghiệm trên cấu trúc văn bản (kết hợp Kết học, Nghĩa học và Dụng học), khắc phục lối tiếp cận xã hội học đơn thuần.
• Cung cấp kết quả nghiên cứu có thể ứng dụng trực tiếp vào việc phân tích phong cách học truyện ngắn nữ, tạo cơ sở để cảm thụ và đánh giá tác phẩm văn học một cách khách quan dựa trên cứ liệu ngôn ngữ.

Kiến nghị của luận án:

• Đề xuất mở rộng hướng tiếp cận ngôn ngữ học cấu trúc và ngữ dụng học vào việc nghiên cứu các thể loại văn xuôi khác của văn học Việt Nam đương đại, kết hợp chặt chẽ việc phân tích ngôn ngữ học với thi pháp học tự sự để bảo đảm tính chuẩn xác của các nhận định văn học.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế và phạm vi nghiên cứu do văn bản tự xác định:

• Cấp bậc trần thuật: Luận án chỉ giới hạn khảo sát người trần thuật ở cấp bậc trần thuật thứ nhất (gắn với sự kiện lớn của câu chuyện khung), chỉ đề cập đến các cấp bậc trần thuật thấp hơn khi thực sự cần thiết cho việc lập luận.
• Đối tượng nội dung: Luận án định vị nghiên cứu ngôn ngữ của người trần thuật; các yếu tố thuộc cấp bậc truyện kể thuần túy (sự kiện, tài liệu, hành động nhân vật và đối thoại độc lập giữa các nhân vật) nằm ngoài phạm vi khảo cứu.
• Phạm vi tác giả: Luận án khảo sát giới hạn trên ngữ liệu truyện ngắn của ba nhà văn nữ (Phan Thị Vàng Anh, Nguyễn Thị Thu Huệ, Võ Thị Hảo) sau năm 1975, chưa mở rộng ra toàn bộ các cây bút nữ cùng thời kỳ.

Hướng nghiên cứu tiếp được gợi mở từ văn bản:

• Mở rộng khảo sát ngôn ngữ trần thuật xuống các cấp bậc trần thuật thứ hai, thứ ba trong các cấu trúc truyện lồng truyện phức tạp.
• Ứng dụng mô hình phân tích ngôn ngữ trần thuật sang các thể loại văn xuôi quy mô lớn hơn như tiểu thuyết của các tác giả nữ Việt Nam đương đại.

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo thiết thực cho các đối tượng học thuật sau:

• Nghiên cứu sinh và học viên cao học chuyên ngành Lý luận ngôn ngữ, Ngôn ngữ học ứng dụng: Tham khảo mô hình vận dụng lý thuyết hành động ngôn từ (Austin, Searle) và phân tích diễn ngôn vào văn bản nghệ thuật.
• Giảng viên, nhà nghiên cứu văn học Việt Nam và Thi pháp học tự sự: Khai thác khung phân tích về người trần thuật, điểm nhìn nghệ thuật và kỹ thuật thể hiện thời gian qua các chỉ tố ngôn ngữ cụ thể.
• Người nghiên cứu văn học nữ quyền và phong cách học: Tiếp cận phương pháp luận dung hợp giữa ba bình diện Kết học – Nghĩa học – Dụng học để đánh giá phong cách của từng nhà văn dựa trên cứ liệu ngôn bản thay vì suy diễn chủ quan.

Phần đáng tham khảo nhất trong luận án là Chương 1 (hệ thống hóa khái niệm ngôn ngữ trần thuật và các mô hình giao tiếp văn bản) cùng các tiểu mục phân tích người trần thuật ngôi thứ ba bên trong và các phương thức chuyển dịch điểm nhìn ở Chương 2 và Chương 3.

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án định nghĩa và tiếp cận khái niệm "ngôn ngữ trần thuật" như thế nào?
Luận án định nghĩa ngôn ngữ trần thuật là toàn bộ những hình thức ngôn ngữ dùng trong việc trần thuật về một sự kiện cụ thể và diễn đạt quan điểm, nhận xét, đánh giá của người trần thuật đối với đối tượng. Tiếp cận theo lý thuyết hành động ngôn từ, ngôn ngữ trần thuật là hình thức biểu hiện của hành động tạo ngôn và hành động ngôn trung (thuộc kiểu trình bày), được nhận diện qua hệ thống ký hiệu nhân xưng, ngôi kể và các ngữ đoạn thời gian.

2. Tác giả phân biệt tác giả chân thực, tác giả tiềm ẩn và người trần thuật ra sao?
Dựa trên mô thức giao tiếp của S. Chatman và M. Jahn, tác giả khẳng định tác giả chân thực nằm ngoài văn bản tự sự (thuộc tầng siêu văn bản) và không tham gia hoạt động trần thuật. Tác giả tiềm ẩn là một nhân tố nội tại biểu đạt hệ giá trị của tác phẩm nhưng không trực tiếp đảm nhiệm công việc trần thuật. Người trần thuật là chủ thể hư cấu trực tiếp phát ngôn ra chuỗi ký hiệu ngôn ngữ để dẫn dắt câu chuyện tại cấp bậc thoại ngữ.

3. Khái niệm "người trần thuật ngôi thứ ba bên trong truyện" được minh họa qua tác phẩm nào?
Khái niệm này được minh họa qua truyện ngắn Thiếu phụ chưa chồng của Nguyễn Thị Thu Huệ. Người trần thuật ngôi thứ ba kể câu chuyện thông qua điểm nhìn bên trong cố định của các nhân vật My, Dương, Hảo; dù dùng ngôi thứ ba nhưng người trần thuật vẫn bộc lộ nhân sinh quan và triết lý nhân quả báo ứng qua các lời bình luận, đánh giá.

4. Những phương thức ngôn ngữ nào được ba nhà văn nữ sử dụng để làm thay đổi điểm nhìn?
Văn bản xác định ba phương thức chính: (1) Thay đổi các ký hiệu ngôn ngữ biểu thị ngôi và đại từ nhân xưng; (2) Sử dụng linh hoạt các dạng thoại dẫn, bao gồm thoại dẫn trực tiếp, gián tiếp, trực tiếp tự do và gián tiếp tự do; (3) Sử dụng các hình thức phi cốt truyện như nhật ký và thư từ để chuyển dịch điểm nhìn sâu vào nội tâm nhân vật.

5. Luận án phân loại các chỉ tố ngôn ngữ thể hiện thời gian trong truyện ngắn gồm những nhóm nào?
Chương 4 phân loại thành năm nhóm chỉ tố: (1) Từ ngữ chỉ xuất niên đại và mùa màng; (2) Các danh từ chỉ thời gian; (3) Các ký hiệu ngôn ngữ biểu thị trật tự tuần tự trước – sau; (4) Từ ngữ mang tính chất lịch sử – thời đại; (5) Các ngữ đoạn chuyên biệt dùng để miêu tả thời gian.

Kết luận

Luận án tiến sĩ của Hoàng Dĩ Đình là công trình nghiên cứu ngôn ngữ học liên ngành, kết hợp lý thuyết hành động ngôn từ với tự sự học để khảo sát hệ thống ngôn ngữ trần thuật trong truyện ngắn của ba nhà văn nữ Việt Nam sau 1975. Thông qua việc phân tích ba trụ cột chính là người trần thuật, điểm nhìn và thời gian, tác giả đã làm rõ các chiến lược trần thuật và đặc trưng phong cách của Phan Thị Vàng Anh, Nguyễn Thị Thu Huệ và Võ Thị Hảo. Công trình đóng góp hệ thống tiêu chí ngôn ngữ học cụ thể, tạo tiền đề khoa học cho việc phân tích, cảm thụ văn bản tự sự một cách khách quan trên cơ sở dữ liệu ngôn ngữ thực nghiệm.

Trích đoạn nội dung tài liệu

mở đầu cho lý thuyết hành động ngôn từ là Austin với cuốn How to do things và Searle với cuốn Speech acts. Theo lý thuyết này, "một lời nói bao giờ cũng phải được thực hiện thông qua các hành động ngôn từ (hành động nói) gồm ba hành động liên quan đến nhau. Đó là hành động tạo ngôn, hành động ngôn trung và hành động dụng ngôn".32-33] Mỗi hành động ngôn từ trên có một tác dụng riêng và cụ thể cho mọi hoạt động lời nói. - Hành động tạo ngôn (locutionary act) là hành động nói tạo ra lời nói mang một lượng thông tin nhất định và truyền thông tin đó cho người ta biết.

- Hành động ngôn trung (illocutionary act) là hành động nói nhằm thực hiện mục đích giao tiếp nhất định của lời nói (đích ngôn trung) như trần thuật, cầu khiến, hỏi LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] bằng lực thông báo của một phát ngôn (lực ngôn trung). - Hành động dụng ngôn (perlocutionary act) là hành động nói nhằm đạt được hoặc gây hiệu quả nhất định đến tâm lý người nghe thông qua lời nói. Trong ba loại hành động trên, lý thuyết hành động ngôn từ quan tâm nhiều đến hành động ngôn trung vì nó có thể thay đổi tư cách pháp nhân của người đối thoại [34, tr.35], bộc lộ tính cách của người phát ngôn. Hành động ngôn trung nằm ngay trong lời nói và được nhận diện bằng dấu hiệu ngôn ngữ ở mặt hình thức hoặc ở mặt ý nghĩa.34] Căn cứ theo đích ngôn trung, các hành động ngôn trung khái quát là trần thuật được phân chia thành các kiểu hành động ngôn từ cụ thể hơn là trình bày, đánh giá.

được phân biệt với các kiểu cầu khiến, hỏi. Trong đó, hành động trần thuật thuộc kiểu hành động trình bày. Ngôn ngữ trần thuật là hình thức biểu hiện của hành động ngôn từ trần thuật. Văn bản trần thuật có thể được coi như là một câu trần thuật được mở rộng nhằm kể lại các sự kiện cho người tiếp nhận trần thuật biết, đồng cảm và nhận xét cùng mình.

Quá trình tạo dựng một văn bản trần thuật của người trần thuật cũng là một hành động ngôn từ, cụ thể là hành động tạo ngôn. Phân tích ngôn ngữ trần thuật trong các văn bản tự sự tương đương với việc phân tích hành động ngôn trung, tức người trần thuật làm thế nào và bằng hình thức gì để phản ánh thực tại của một sự kiện và đồng thời, làm cho hành động ngôn từ của người trần thuật mang lại hiệu lực, hiệu quả nhất định. Hành động ngôn trung (tức mục đích trần thuật) của người trần thuật thường nằm trong diện ngôn ngữ và được nhận diện bằng các ký hiệu ngôn ngữ, đó là những hình thức biểu hiện của ngôn ngữ người trần thuật gồm các từ ngữ chỉ nhân xưng và ngôi, các từ ngữ và ngữ đoạn biểu thị nghĩa thời gian. Qua các dấu hiệu ngôn ngữ được thể hiện bằng hành động ngôn từ, người ta có thể nhận diện tính cách, tâm lý của người phát ngôn và do vậy, hành động trần thuật được phân tích một cách khách quan, khoa học hơn mà được giảm tính tư biện, chủ quan.

Vì vậy, việc phân tích tâm lý, tính cách nhân vật từ góc độ ngôn ngữ sẽ có tính khách quan, khoa học, giảm thiểu được tính tư biện, chủ quan.2 Các quan niệm theo hướng văn học 1.1 Một số quan niệm về "trần thuật" Muốn làm rõ khái niệm Ngôn ngữ trần thuật, trước tiên phải xác định trần thuật là gì. Theo quan niệm của ông Đàm Quân Cường, “trần thuật” là một quá trình giao lưu mà nội dung trần thuật với tư cách là thông tin được người phát ra thông tin (addresser) truyền đến cho người tiếp nhận thông tin (addressee) [65, tr.