mở đầu Chương 6 (Đặt đầu đề) trong cuốn sách Viết cho độc giả của mình - một cuốn sách mà các nhà báo Pháp lớp 30-40 tuổi đều nói rằng “Thế hệ những người làm báo chúng tôi hầu như không mấy ai không đọc cuốn sách của Lô-íc Éc-vu-ê”. Nhìn tít bài từ góc độ những người làm báo. thì theo một kết quả điều tra xã hội học 1995, những nhà báo đươc hỏi cho rằng chỉ có khoảng 30% tít đặt hay. Đồng thời họ cũng nhận thức rằng đặt tít không phải là một khâu đơn giản, mặc dù có cố gắng nhưng chưa chắc đã đạt được kết quả tốt.
Tuy nhiên, 100% những nhà báo được hỏi đều công nhận luôn có hứng thú đọc những bài có tít hấp dẫn. Nhưng cũng có tới 18% số người được hỏi nói là họ không thường xuyên cố gắng đặt tít hấp dẫn. Cũng theo kết quả khảo sát này thì có tới 80% số người thích tít báo hấp dẫn về phương diện nội dung và 20% thích tít báo được trình bày hấp dẫn. Mặt khác, 67,5% cho rằng tít báo hay không nhất thiết phải tuân theo quy luật và chuẩn mực nào, và 90% thừa nhận là họ muốn bày tỏ thái độ, quan điểm ngay trong tít báo.
Về thao tác đặt tít, ý kiến của các nhà báo cũng khá khác nhau: 35,4% lo khái quát nội dung bài, 29,16% muốn “mạ” cho tít hấp dẫn, 27,08% thích thể hiện phong cách cá nhân độc đáo và chỉ có 8,3% chú tâm tìm ngôn từ cho tít. CHỨC NĂNG VÀ CẤU TRÚC CỦA TÍT BÁO 1. Trước hết, xét về mặt thuật ngữ, mặc dù tít còn được gọi là đầu đề, tiêu đề, nhan đề. nhưng chúng tôi đề nghị và chấp nhận dùng thuật ngữ tít (vốn mượn từ tiếng Pháp Titre và tiếng Anh Title).
Bởi lẽ: một là, đây vừa là một thuật ngữ báo chí, lại vừa là một từ nghề nghiệp, nó được dùng rất phổ biến và quen thuộc trong làng báo Việt Nam từ những năm đầu thế kỷ XX. Thậm chí, trong chừng mực nào đó, nó còn có tính quốc tế. Hai là, thuật ngữ này có khả năng phát sinh cao, nói cách khác nó tiện lợi cho việc gọi 10 tên các khái niệm phát sinh từ khái niệm gốc (ví dụ: tít chính, tít phụ, tít dẫn, tít đầu trang.) và tiện lợi cho việc gọi tên các thao tác xử lý tít (ví dụ: rút tít, đặt tít, chạy tít. Nếu nhìn từ góc độ ma-két báo (maquette), có nhiều cách gọi tít như sau: tít đầu trang, tít đầu trang cố định, tít đầu trang biến động, tít chính, tít phụ, tít phụ trên, tít phụ dưới, tít lớn, tít nhỏ, tít dẫn (Chapeau).
Bắt đầu từ từ “Chapeau” của tiếng Pháp, làng báo Việt Nam quen với cách gọi phiên âm sa- pô với tư cách là một thuật ngữ - từ nghề nghiệp. Mặc dù sa-pô được dùng trên báo chí Việt Nam từ thời của Nam Phong và đến nay nó đã trở thành loại tít quá quen thuộc, đặc biệt hữu dụng đối với các bài báo dài, và có tác dụng lớn đối với việc “níu” mắt độc giả ở lại với bài báo, nhưng hiện có quá nhiều cách hiểu khác nhau về loại tít này. Đó là: “Bức thông điệp rút gọn từ bài báo”, “Lời mào đầu nằm ngay sau tít chính”, “Một điểm nhấn cần thiết, nêu vắn tắt đầu đề bài báo đặt ra để lôi cuốn người đọc”, “Cánh cửa mở ra để người đọc liếc vào và mời gọi họ vào”, “Phần quảng cáo nghiêm túc cho bài báo”, “Những thông tin chắt lọc nhất rút ra từ bài báo, ý tưởng chủ đạo mà người viết muốn gửi gắm”, “Giới hạn vấn đề và là “rào chắn” quan điểm của tòa soạn”, “Lời tòa soạn”. Dù hiểu thế nào thì cũng phải thừa nhận rằng tít dẫn (sa- pô) là cái thần của bài báo được hoặc là rút ra từ một đến vài câu nguyên văn trong bài báo hoặc là được tác giả/tòa soạn sinh thành từ cái thần đó bằng một hoặc vài câu có sức hấp dẫn.
Đối với báo in, vai trò của tít dẫn đã quan trọng, thì với báo phát thanh, báo hình loại tít này càng có vai trò lớn hơn. Đặc biệt là đối với báo Internet, tít dẫn dường như không thể không có. Nếu xét từ phương diện thể loại của bài báo, có: tít tin, tít phóng sự, tít tiểu phẩm, tít ký, tít bài xã luận, tít bài bình luận. Mỗi loại tít như thế có đặc điểm, tính chất và đặc trưng riêng.
Chính cái riêng ấy có tác dụng hai mặt: một mặt nó giúp độc giả nhận diện ngay được nội dung, chủ đề và thể loại mà bài báo thể hiện; mặt khác, nó chế định và đòi hỏi sự trình bày theo những cở chữ, kiểu chữ và tông mầu nhất định. Có thể nói, so với tít sách hay tít của tác phẩm âm nhạc (ca khúc, bản nhạc.) thì tít báo có mấy đặc điểm nổi bật sau đây: Thứ nhất, số lượng tít báo là rất lớn. Mỗi trang báo có thể có đến hàng chục tít và một số báo bốn trang với mỗi ngày một số. thì con số đó là hoàn toàn dễ hiểu.
Trong khi đó chẳng hạn, ở nước ta hiện có khoảng 40 nhà xuất bản, mỗi năm xuất bản khoảng một vài nghìn tít sách mà thôi. Thứ hai, chính vì số lượng tít báo lớn như vậy nên ngoại trừ những tít rất đặc biệt, rất hấp dẫn, khó có thể được độc giả lưu nhớ và nhắc lại. Khi đã không nhớ tít, họ cũng rất khó có thể nhớ được nội dung bài. Trong khi đó, nếu không nhớ tên sách, độc giả có thể vẫn nhớ cốt truyện, nhân vật, hoặc khi quên tên ca khúc họ vẫn có thể nhắc được toàn bộ/một phần ca từ hay giai điệu.
Thứ ba, đời sống của tít báo rất ngắn ngủi, xét về mặt nào đó, nó chỉ “sống” trong khoảng thời gian giữa hai kỳ ra báo (một ngày, một tuần, một tháng, hoặc ba tháng). Trong khi đó tít sách và tít tác phẩm âm nhạc tồn tại lâu dài hơn, nhất là những tên sách, tên ca khúc đã chiếm được cảm tình của đại bộ phận độc giả/thính giả theo năm tháng. 11 Thứ tư là, tít báo đòi hỏi một sự hấp dẫn cao hơn, có khả năng níu mắt người đọc nhất là đối với tác phẩm báo chí đó. Trong khi đó tính hấp dẫn không phải là yêu cầu cao nhất đối với việc đặt tên sách hay tên tác phẩm âm nhạc.
Nói đến chức năng của tít, Lô-íc Éc-vu-ê khẳng định ngay rằng “chức năng đầu tiên của đầu đề là “bắt mắt” (thu hút mắt) độc giả khi họ lướt xem tờ báo lần đầu tiên” [. Có những người xem lướt qua tờ báo ấy trước khi quyết định mua. Dù họ có phải mua báo hay nhận được báo miễn phí, thì việc đầu tiên bao giờ cũng là nhìn lướt qua xem có gì đáng đọc hay không. Một đầu đề hấp dẫn, ngay lập tức sẽ thu hút sự chú ý của độc giả”.
Chức năng thứ hai của tít, theo tác giả này, là nó có khả năng “phân biệt bài nào quan trọng hơn bài nào. Nó thể hiện sự lựa chọn của ban biên tập”. Do vậy mà “đọc toàn bộ các đầu đề trong một tờ báo, độc giả sẽ biết ngay hôm nay có gì mới và thông tin nào quan trọng hơn”. Tiếp theo, theo tác giả này, vai trò chính của đầu đề là “giúp độc giả lựa chọn”, nghĩa là có khi độc giả chỉ đọc đầu đề, có khi độc giả đọc đầu đề họ sẽ xem luôn bài, nhưng cũng có khi họ đọc đầu đề rồi tự nhủ lát nữa sẽ quay lại bài này.
Chính vì thế, tác giả này yêu cầu “đầu đề phải nêu bật được chủ đề, nếu có thể được thì nêu cả góc độ của bài báo nữa. Đầu đề phải nhấn mạnh có gì mới, có gì hay đáng đọc” để độc giả có thể lựa chọn ngay khi xem lướt qua tờ báo. Theo quan niệm của Man-cô-lin F.Man-lét (Malcolin F.Mallette) trong cuốn Sổ tay dành cho các nhà báo Đông và Trung Âu (Handbook for Journalists of Central and Eastern Europe) thì đối với báo chí tiếng Anh, tít báo có bốn chức năng: - Tổng kết thông tin - Phân định mức độ quan trọng của câu chuyện - Chúng là những yếu tố rất dễ nhận thấy trong việc trình bày của một trang báo - Chúng gây cảm tình đối với người xem (giúp họ quyết định trở thành độc giả). Như đã biết, tít báo là một bộ phận hữu cơ của tác phẩm báo chí, cho nên nó cũng có những chức năng chung của báo chí 2.
Nhưng do chỗ tít là phần tồn tại tương đối độc lập với bài nên có những chức năng riêng, đặc thù - chức năng định danh thông tin. Do vậy, để thực hiện được chức năng này, tít phải thoả mãn ít nhất hai yêu cầu: Một là, tít phải khái quát được nội dung của cả bài báo trong một cấu trúc ngôn ngữ định danh xác định, chuẩn mực, ngắn gọn và có thể có sức biểu cảm (đối với một vài loại tít ). Hai là, tít phải được trình bày hấp dẫn (về ma-két). Hai yêu cầu này cũng đồng thời là hai điều kiện để một tít níu mắt người đọc.
Đó là điều kiện cần và đủ. Xét từ yêu cầu thứ nhất, chúng ta nhận ngay ra mối quan hệ rất chặt giữa tít và bài. Quan hệ ấy thể hiện ở chỗ: Tít thể hiện được hết nội dung của bài. Có khi tít không chỉ thể hiện hết nội dung bài mà còn có tác dụng nâng bài lên một tầm mới.
Tuy nhiên, cũng có không ít trường hợp tít không 12 thể hiện được hết nội dung của bài, thậm chí tít không ăn nhập gì với bài. Hai trường hợp này được quy về lỗi trong đặt tít. Về tính chất của tít, Lô-íc Éc-vu-ê cho rằng “một đầu đề hay và hiệu quả đòi hỏi nhiều tính chất, và không thể thoả mãn mọi tính chất đó trong một đầu đề. Theo tác giả, những tính chất đó là : + Đầu đề phải rõ ràng và dễ hiểu, nghĩa là làm thế nào để độc giả có thể hiểu ngay lập tức.
Tác giả cũng giải đáp ngay là tránh các từ trừu tượng, từ viết tắt, từ chuyên môn (thuật ngữ), từ gây hiểu lầm. + Đầu đề phải ngắn và năng động, nghĩa là phải viết trực tiếp, loại bỏ các yếu tố thừa (như tính từ hoặc trạng từ), các yếu tố lặp. + Đầu đề phải chính xác và chứa thông tin, nghĩa là không đặt đầu đề quá mơ hồ, chung chung theo kiểu “Thể thao cũng là một cách giải trí”; cũng không nên đặt đầu đề nửa vời, theo kiểu “Một dân tộc không bị mắc bệnh ung thư” (dân tộc nào?).