CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ THUYẾT VỀ THƯƠNG MẠI ĐIỆN TỬ 1. Lý thuyết chung về thương mại điện tử 1. Khái niệm thương mại điện tử Trong những năm gần đây thương mại điện tử đã được thúc đẩy phát triển nhờ sự phổ biến và thương mại hóa của Internet. Tuy nhiên, E-commerce không phải là một hiện tượng mới mà nó đã là một phần của thương mại trong nhiều năm.
Ngoài thương mại Internet hướng tới người tiêu dùng, E-commerce còn được thực hiện thông qua Thị trường điện tử và Trao đổi dữ liệu điện tử (EDI). Từ những năm 1979 cho đến nay, xuất hiện nhiều định nghĩa khác nhau về TMĐT. Các định nghĩa được các nhà nghiên cứu cũng như các tổ chức định nghĩa dưới nhiều góc nhìn khác nhau. Theo các bài báo nghiên cứu về TMĐT, nhóm tác giả Poliakh và cộng sự.
(2017) định nghĩa “Thương mại điện tử là một phần cụ thể của kinh doanh điện tử, bao gồm quan hệ công chúng để bán hàng hóa, dịch vụ và thông tin qua Internet bằng cách sử dụng tất cả các công cụ có sẵn trên mạng”. Kwilinski và cộng sự., (2019) cho rằng: “Thương mại điện tử tiếp thu những hình thức mới, đòi hỏi sự thích ứng nhanh chóng của nhà sản xuất, người tiêu dùng và nhà nước: (1) nhà sản xuất-để đạt được lợi thế cạnh tranh và các công cụ hiệu suất cao để quảng bá sản phẩm/dịch vụ; (2) người tiêu dùng nhằm tiết kiệm thời gian, tiết kiệm khi mua hàng hóa/dịch vụ với sự cải thiện rõ rệt về chất lượng dịch vụ; (3) nhà nước-với mục đích đảm bảo sự hội nhập quốc tế của quan hệ hàng hóa-tiền tệ và xây dựng hệ thống chính phủ điện tử”. Malitska & Melnyk (2018) khi nghiên cứu các đặc điểm của TMĐT đã đi đến kết luận rằng “TMĐT đại diện cho bất kỳ quy trình kinh doanh nào được thực hiện bằng công nghệ thông tin và Internet. Theo các tác giả, các thành phần chính của thương mại điện tử nên bao gồm thương mại điện tử, tiếp thị điện tử, dòng vốn điện tử, tiền điện tử, dịch vụ bảo hiểm điện tử, ngân hàng điện tử và những thứ tương tự”.
Theo Khan (2016), “Thương mại điện tử nên được coi là việc mua bán hàng hóa/dịch vụ qua Internet”. Nhà khoa học lưu ý rằng: “Ngoài việc mua bán, một lượng lớn người dân sử dụng Internet như một nguồn thông tin để so sánh giá cả hoặc xem các sản phẩm mới nhất được cung cấp trước khi mua hàng trực tuyến hoặc tại một 5 cửa hàng thông thường”. Shahriari và cộng sự. (2015) coi “Thương mại điện tử, thường được gọi là thương mại điện tử, là hoạt động mua bán hàng hóa hoặc dịch vụ sử dụng mạng máy tính như Internet.
Thương mại điện tử sử dụng các công nghệ như thương mại di động, chuyển tiền qua mạng, quản lý chuỗi cung ứng, tiếp thị trên internet, xử lý giao dịch trực tuyến, trao đổi dữ liệu điện tử (EDI), hệ thống quản lý kho và hệ thống tự động thu thập dữ liệu”. Išoraitė & Miniotienė (2018) lưu ý rằng “Thương mại điện tử là hoạt động kinh doanh trong đó công nghệ thông tin được sử dụng để tăng doanh thu, hiệu quả kinh doanh và tạo cơ sở cho các sản phẩm và dịch vụ mới”. Do hoạt động của mình, mỗi công ty giao tiếp với nhiều đối tượng khác, có thể bao gồm cả khách hàng tư nhân hoặc doanh nghiệp cũng như các đối tác kinh doanh, nhà cung cấp. Tổ chức Thương mại thế giới (WTO) lại định nghĩa TMĐT “bao gồm việc sản xuất, quảng cáo, bán hàng và phân phối sản phẩm được mua bán và thanh toán trên mạng Internet, nhưng được giao nhận có thể hữu hình hoặc giao nhận qua Internet dưới dạng số hoá”.
Ủy ban Châu Âu đưa ra định nghĩa về TMĐT như sau: “TMĐT được hiểu là việc thực hiện hoạt động kinh doanh qua các phương tiện điện tử. Nó dựa trên việc xử lý và truyền dữ liệu điện tử dưới dạng text, âm thanh và hình ảnh. TMĐT gồm nhiều hành vi trong đó hoạt động mua bán hàng hóa và dịch vụ qua phương tiện điện tử, giao nhận các nội dung kỹ thuật số trên mạng, chuyển tiền điện tử, mua bán cổ phiếu điện tử, vận đơn điện tử, đấu giá thương mại, hợp tác thiết kế, tài nguyên mạng, mua sắm công cộng, tiếp thị trực tiếp tới người tiêu dùng và các dịch vụ sau bán hàng” Định nghĩa của Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế - OECD về “Thương mại điện tử là việc làm kinh doanh thông qua mạng Internet, bán những hàng hoá và dịch vụ có thể được phân phối không thông qua mạng hoặc những hàng hoá có thể mã hoá bằng kỹ thuật số và được phân phối thông qua mạng hoặc không thông qua mạng”. Ủy ban Thương mại điện tử của Tổ chức Hợp tác kinh tế châu Á -Thái Bình Dương - APEC định nghĩa: “TMĐT liên quan đến các giao dịch thương mại trao đổi 6 hàng hóa và dịch vụ giữa các nhóm (cá nhân) mang tính điện tử chủ yếu thông qua các hệ thống có nền tảng dựa trên Internet.” Hiệp hội thương mại điện tử - AEC đã định nghĩa “Thương mại điện tử là làm kinh doanh có sử dụng các công cụ điện tử.
Định nghĩa này rộng, coi hầu hết các hoạt động kinh doanh từ đơn giản như một cú điện thoại giao dịch đến những trao đổi thông tin EDI phức tạp đều là thương mại điện tử”. TMĐT là một thuật ngữ với nhiều định nghĩa và hiện tại vẫn chưa có sự thống nhất trong việc định nghĩa. Tuy nhiên, để giải thích một cách dễ hiểu, TMĐT có thể được định nghĩa là “việc mua bán hàng hoá và dịch vụ thông qua các phương tiện điện tử và mạng viễn thông, đặc biệt là máy tính và internet”. Đây là quá trình mua bán, trao đổi và thanh toán trực tuyến, đem lại tiện ích và thuận lợi cho người dùng.
Quá trình hình thành và phát triển thương mại điện tử Thương mại điện tử phát triển qua 3 giai đoạn chủ yếu Giai đoạn 1: Thương mại thông tin (i-commerce) Trong giai đoạn này, sự ra đời của website đã trở thành một xu hướng quan trọng. Doanh nghiệp đã đăng tải thông tin về dịch vụ, sản phẩm và thông tin giới thiệu doanh nghiệp lên các trang web. Bằng việc đăng tải lên trang web, các doanh nghiệp giúp cho khách hàng dễ dàng tìm kiếm thông tin hơn. Tuy vậy, mọi hoạt động như thương lượng hợp đồng vẫn diễn ra thông qua Email, diễn đàn hoặc phòng trò chuyện trực tuyến.
Việc trao đổi thông tin trong giai đoạn này diễn ra một chiều, người mua được tiếp nhận thông tin từ người bán cung cấp, do vậy, trong giai đoạn này còn tồn tại nhiều hạn chế trong việc trao đổi thông tin và đáp ứng nhu cầu thực tế của khách hàng. Hình thức mua hàng trực tuyến trong giai đoạn này đã xuất hiện tuy nhiên việc thanh toán các hóa đơn vẫn còn sử dụng theo cách truyền thống. Giai đoạn 2: Thương mại giao dịch (t-commerce) Thanh toán điện tử đã đánh dấu một bước tiến đáng kể trong sự phát triển của thương mại điện tử, cung cấp một phương thức giao dịch tiện lợi và nhanh chóng. 7 Thương mại điện tử giao dịch, đã trở nên hoàn thiện hơn nhờ sự ra đời của công nghệ thanh toán điện tử.
Có nhiều sản phẩm mới xuất hiện trong giai đoạn này có thể liệt kê đến như: sách điện tử và các sản phẩm số khóa. Nguồn dữ liệu bên trong nội bộ doanh nghiệp được tiến hành xây dựng hệ thống mạng nội bộ nhằm chia sẻ thông tin giữa các phòng ban. Không chỉ vậy, các doanh nghiệp còn tiến hành xây dựng phần mềm kế toán, sản xuất, bán hàng, nhân sự, logistic,… để tối ưu hóa quy trình quản lý. Đồng thời, việc ký kết hợp đồng điện tử cũng được thực hiện trong giai đoạn này.
Tổng quan, sự phát triển của thanh toán điện tử đã mở ra nhiều cơ hội và tiềm năng mới cho thương mại điện tử, tạo một môi trường cho các doanh nghiệp thuận lợi thực hiện giao dịch trực tuyến và tận dụng các công nghệ số hóa để nâng cao hiệu quả kinh doanh. Giai đoạn 3: Thương mại cộng tác (c-Business) Giai đoạn hiện tại của thương mại điện tử đại diện cho một sự phát triển cao nhất. Trong giai đoạn này, sự cộng tác và phối hợp giữa các bên liên quan là rất quan trọng, bao gồm nội bộ doanh nghiệp, nhà cung cấp, khách hàng, ngân hàng và các cơ quan quản lý nhà nước. Việc áp dụng công nghệ thông tin trong toàn bộ chu trình kinh doanh từ giai đoạn đầu vào của quá trình sản xuất cho đến việc phân phối hàng hóa là một yêu cầu trong giai đoạn này.
Các phần mềm quản lý khách hàng (CRM), quản lý nhà cung cấp (SCM) và quản trị nguồn lực doanh nghiệp (ERP) được các doanh nghiệp thực hiện trong giai đoạn này. Sơ đồ phát triển kinh doanh điện tử (UNCTAD 2003) Nguồn: UNCTAD, E-commerce development 2003 1. Đặc trưng và các mô hình trong thương mại điện tử Đặc trưng của thương mại điện tử - Thương mại điện tử không thể hiện các văn bản giao dịch trên giấy. Thương mại điện tử có những đặc trưng đặc biệt mà không thể tìm thấy trong giao dịch truyền thống.
Một trong những đặc điểm quan trọng đó là việc không sử dụng văn bản giao dịch trên giấy. Thay vì sử dụng các tài liệu vật lý, tất cả những thông tin cần thiết trong giao dịch có thể được biểu diễn dưới dạng dữ liệu tin học, băng ghi âm hoặc các phương tiện điện tử khác. Điều này tác động sâu sắc đến văn hóa giao dịch, vì độ tin cậy không còn phụ thuộc vào cam kết trên giấy tờ mà dựa trên niềm tin giữa các đối tác. Việc không sử dụng giấy cũng giúp giảm đáng kể chi phí và nhân lực cần thiết để vận chuyển, lưu trữ và tìm kiếm các văn bản khi cần thiết.
Người sử dụng thông tin trong TMĐT có thể dễ dàng tìm kiếm trong cơ sở dữ liệu của mình mà không cần sự can thiệp của bên thứ ba. Điều này giúp bảo vệ bí mật ý tưởng và phương pháp kinh doanh. Giao dịch không sử dụng giấy cũng đòi hỏi các biện pháp kỹ thuật để đảm bảo an ninh và an toàn dữ liệu mới. Điều này đảm bảo rằng giao dịch thương mại điện tử được thực hiện một cách an toàn và bảo mật.
9 - Thương mại điện tử phụ thuộc công nghệ và trình độ công nghệ thông tin của người dùng. Để phát triển và thúc đẩy thương mại điện tử, việc xây dựng và liên tục nâng cao trình độ công nghệ thông tin là điều cần thiết.