Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VÀ PHÁP LUẬT TỐ TỤNG HÌNH SỰ VIỆT NAM VỀ CHUẨN BỊ XÉT XỬ SƠ THẨM VỤ ÁN HÌNH SỰ 1. Những vấn đề lý luận về chuẩn bị xét xử sơ thẩm vụ án hình sự 1. Khái niệm, đặc điểm, ý nghĩa của chuẩn bị xét xử sơ thẩm vụ án hình sự 1. Khái niệm chuẩn bị xét xử sơ thẩm vụ án hình sự Toà án là một trong những cơ quan thuộc hệ thống bộ máy nhà nước có chức năng xét xử các loại vụ án theo quy định của pháp luật.
Trong tư pháp hình sự, xét xử là giai đoạn trung tâm, quyết định của quá trình tố tụng, là hoạt động của Tòa án nhân danh Nhà nước xem xét, đánh giá và ra phán quyết về tính hợp pháp, tính đúng đắn của hành vi pháp luật hay quyết định pháp luật khi có tranh chấp và mâu thuẫn giữa các bên có lợi ích khác nhau. “Tòa án là cơ quan xét xử của nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam, thực hiện quyền tư pháp, có nhiệm vụ bảo vệ công lý, bảo vệ quyền con người, quyền công dân, bảo vệ chế độ xã hội chủ nghĩa, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của cá nhân, tổ chức, bảo vệ lợi ích chung của Nhà nước và xã hội”, quy định tại Điều 102 Hiến pháp Việt Nam năm 2013. Và tại Luật tổ chức Tòa án cũng quy định: “ Tòa án xét xử những vụ án hình sự, dân sự, hôn nhân và gia đình, lao động, kinh doanh thương mại, hành chính và giải quyết những việc khác theo quy định của pháp luật”. Quyền tư pháp gồm nhiều thẩm quyền, trong đó thẩm quyền xét xử các tranh chấp xã hội là quan trọng nhất.
Quyền tư pháp bao hàm trong nó quyền tư pháp hình sự, quyền tư pháp dân sự, quyền tư pháp kinh tế, quyền tư pháp hôn nhân và gia đình.gắn với các tranh chấp xã hội trong các lĩnh vực khác nhau của đời sống xã hội. Quyền tư pháp hình sự được tổ chức thực hiện bằng thủ tục tố tụng hình sự gắn với các hoạt động tố tụng hình sự trong các giai 7 luan an đoạn khởi tố, điều tra, truy tố, xét xử và thi hành án hình sự. Tư pháp hình sự được thể chế hóa thành pháp luật tố tụng trong đó có các nguyên tắc tố tụng hình sự có hiệu lực của nó đối với các chủ thể tố tụng mà trước hết là các cơ quan, người tiến hành tố tụng. Do vậy, các chủ thể đó có nghĩa vụ nghiêm chỉnh chấp hành các quy định của pháp luật TTHS, thực hiện thẩm quyền, quyền hạn; tuân thủ các nguyên tắc đã được pháp luật quy định nhằm đảm bảo tối đa quyền và lợi ích cho các đối tượng trong vụ án hình sự; bảo đảm phát hiện chính xác và xử lý công minh, công bằng, kịp thời mọi hành vi phạm tội; đồng thời là phòng ngừa, ngăn chặn tội phạm, không để lọt tội phạm và không làm oan người vô tội; góp phần bảo vệ công lý, bảo đảm quyền con người, quyền công dân.
Một trong những nguyên tắc đặc trưng của tố tụng hình sự là nguyên tắc hai cấp xét xử: Xét xử sơ thẩm và xét xử phúc thẩm hình sự, trong đó xét xử sơ thẩm là trọng tâm và có vai trò quan trọng trong hoạt động xét xử của Tòa án. Theo quan điểm của GS.TS Võ Khánh Vinh thì xét xử sơ thẩm vụ án hình sự được hiểu là: “Việc Tòa án xem xét, đánh giá toàn diện các chứng cứ, tài liệu của vụ án hình sự, trên cơ sở đó ra quyết định khẳng định có hành vi phạm tội hay không, người thực hiện hình vi phạm tội đó, hình phạt được áp dụng đối với người đã thực hiện hành vi phạm tội và giải quyết các vấn đề khác có liên quan trong vụ án hình sự” [17, trang 335]. Xét xử sơ thẩm vụ án hình sự là giai đoạn của tố tụng hình sự trong đó Tòa án có thẩm quyền tiến hành xem xét, giải quyết vụ án, ra bản án, quyết định tố tụng hình sự theo quy định của pháp luật. Quá trình giải quyết vụ án hình sự trải qua nhiều giai đoạn khác nhau, trên cơ sở những chứng cứ đã được kiểm tra, đánh giá công khai tại phiên tòa, Tòa án ra bản án xác định có tội hay không có tội.
Ngoài ra Tòa án còn có quyền ra các quyết định khác nhằm giải quyết triệt để vụ án. 8 luan an Để có thể ra bản án và các quyết định hình sự khác tại phiên tòa sơ thẩm vụ án hình sự cần được chuẩn bị kỹ càng, chu đáo, toàn diện. Bởi vậy, giai đoạn xét xử sơ thẩm bao gồm chuẩn bị xét xử và thực hiện các thủ tục xét xử tại phiên tòa, trong đó chuẩn bị xét xử vụ án hình sự là khâu đầu tiên khi hồ sơ được chuyển từ Viện kiểm sát sang Tòa án. Chuẩn bị xét xử vụ án hình sự không chỉ là một hay một vài hành vi, hoạt động tố tụng đơn giản mà là một hệ thống các hoạt động tố tụng phức tạp, phối hợp liên hoàn với nhau cùng nhằm mục đích là đảm bảo cho việc xét xử sơ thẩm vụ án hình sự được đảm bảo, đúng đắn và có hiệu quả như: hoạt động nhận hồ sơ vụ án, bản cáo trạng và thụ lý vụ án; nghiên cứu hồ sơ vụ án và ra các quyết định tố tụng cần thiết theo quy định của pháp luật.
Theo Từ điển Tiếng Việt, Nhà xuất bản Giáo dục thì “Chuẩn bị là làm cho có sẵn cái cần thiết để làm việc gì”. Còn xét xử là từ Hán Việt, theo Từ điển thuật ngữ pháp lý, “xét xử” là “hoạt động do Tòa án tiến hành theo pháp luật tố tụng, trong đó Tòa án nghiên cứu một cách khách quan, toàn diện và đầy đủ các tình tiết của vụ án, tiến hành giải quyết và xử lý vụ án bằng việc ra bản án và các quyết định cần thiết có liên quan” còn “Sơ thẩm”, Từ điển Luật học định nghĩa “ lần đầu tiên đưa ra xét xử vụ án tại một tòa án có thẩm quyền”. Theo tác giả Đinh Văn Quế thì: “Chuẩn bị xét xử sơ thẩm vụ án hình sự là chuẩn bị những điều kiện cần thiết để đưa vụ án ra xét xử theo đúng quy định của pháp luật” [25,tr. Trong khi đó PGS.TS Trần Văn Độ cho rằng “ Chuẩn bị xét xử là phần đầu tiên của giai đoạn xét xử sơ thẩm vụ án hình sự kể từ khi nhận hồ sơ vụ án, trong đó Thẩm phán chủ tọa phiên tòa có nhiệm vụ nghiên cứu hồ sơ vụ án, giải quyết các khiếu nại và yêu cầu của những người tham gia tố tụng và tiến hành những việc cần thiết cho việc mở phiên tòa…” [39, tr.
Như vậy, trong khoa học Luật hình sự và TTHS chưa có khái niệm thống nhất về chuẩn bị xét xử sơ thẩm vụ án hình sự. Các khái niệm này mới 9 luan an chỉ được phân tích ở các cách tiếp cận của từng tác giả và chỉ dừng lại ở khái niệm về xét xử sơ thẩm vụ án hình sự hay xét xử vụ án hình sự. BLTTHS năm 2015 cũng không có quy định cụ thể về khái niệm chuẩn bị xét xử sơ thẩm vụ án hình sự do tính chất đặc thù của việc xét xử sơ thẩm vụ án hình sự là hoạt động mang tính khép kín nên các quy định về chuẩn bị xét xử sơ thẩm vụ án hình sự được lồng ghép trong các quy định tại mục II chương XXI của BLTTHS năm 2015 bao gồm 12 Điều từ Điều 276 đến Điều 287. Chuẩn bị xét xử sơ thẩm vụ án hình sự thực chất là việc chủ thể có thẩm quyền theo quy định của pháp luật mà cụ thể là Thẩm phán được phân công làm chủ tọa phiên tòa tiến hành những hoạt động cụ thể cần thiết và bắt buộc trước khi mở phiên tòa để nắm vững được nội dung vụ án, từ đó có hướng giải quyết vụ án đúng đắn, chính xác nhất.
Nếu chuẩn bị xét xử tốt sẽ giúp cho Thẩm phán chủ tọa phiên tòa xác định được vụ án đó có đủ điều kiện để đưa ra xét xử hay chưa? Có thuộc thẩm quyền giải quyết hay không? Có cần phải trả hồ sơ để điều tra bổ sung hay không?…Đây là khoảng thời gian để Thẩm phán chủ tọa phiên tòa có thể lên kế hoạch xét hỏi, chủ động đặt ra các phương án cụ thể đối với các tình huống có thể phát sinh tại phiên tòa và chuẩn bị các công việc cần thiết khác cho việc mở phiên tòa. Thời gian để tiến hành chuẩn bị xét xử sơ thẩm vụ án hình sự được quy định trong luật. Rõ ràng, chuẩn bị xét xử sơ thẩm vụ án hình sự là một chế định trong TTHS được BLTTHS năm 2015 quy định, là việc Tòa án (Thẩm phán, Hội thẩm nhân dân) thực hiện những nhiệm vụ cần thiết để có thể ra quyết định đưa vụ án ra xét xử sơ thẩm. Mà cụ thể hơn chuẩn bị xét xử sơ thẩm vụ án hình sự là một hoạt động mang tính bắt buộc của quy trình tố tụng hình sự được thực hiện bởi những chủ thể có thẩm quyền theo quy định của pháp luật và dựa trên các quy định của pháp luật hiện hành nhằm đảm bảo cho việc xét 10 luan an xử sơ thẩm một cách nhanh chóng, kịp thời, bảo đảm xét xử đúng người, đúng tội và đúng pháp luật, không làm oan người vô tội, không bỏ lọt tội phạm.
Từ những phân tích khái quát trên, tác giả đưa ra quan điểm về khái niệm chuẩn bị xét xử sơ thẩm vụ án hình sự như sau: Chuẩn bị xét xử sơ thẩm vụ án hình sự là một khâu trong giai đoạn xét xử sơ thẩm vụ án hình sự, là hoạt động tố tụng hình sự do những người có thẩm quyền (Thẩm phán, Hội thẩm nhân dân được phân công) tiến hành các hoạt động tố tụng và các công việc khác cần thiết theo đúng quy định của BLTTHS nhằm bảo đảm tính khách quan, đúng người, đúng tội và đúng pháp luật; bảo đảm lợi ích của Nhà nước, xã hội, quyền và lợi ích hợp pháp của công dân của phiên tòa xét xử sơ thẩm vụ án hình sự. Đặc điểm của chuẩn bị xét xử sơ thẩm vụ án hình sự Trên cơ sở khái niệm về chuẩn bị xét xử sơ thẩm vụ án hình sự, có thể thấy các đặc điểm của chuẩn bị xét xử sơ thẩm vụ án hình sự cụ thể là: Thứ nhất: Chuẩn bị xét xử sơ thẩm vụ án hình sự là một khâu trong giai đoạn xét xử sơ thẩm vụ án hình sự.