Nghiên cứu tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự từ thực tiễn xét xử tại tỉnh Bắc Ninh

Luận án tiến sĩ phân tích các tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự qua thực tiễn xét xử tại tỉnh Bắc Ninh, cung cấp cái nhìn sâu sắc về pháp luật.

• Tác giả: Tôn Trọng Hưng
• Người hướng dẫn: PGS. Trịnh Tiến Việt
• Trường học: Học viện Khoa học xã hội
• Chuyên ngành: Luật Hình sự và Tố tụng hình sự
• Đề tài: Các Tình Tiết Giảm Nhẹ Trách Nhiệm Hình Sự Từ Thực Tiễn Xét Xử Tỉnh Bắc Ninh
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2020
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VÀ LỊCH SỬ QUY ĐỊNH CÁC TÌNH TIẾT GIẢM NHẸ TRÁCH NHIỆM HÌNH SỰ TRONG LUẬT HÌNH SỰ VIỆT NAM
• 1.1. Khái niệm, đặc điểm của tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự
• 1.1.1. Khái niệm về tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự
• 2. CHƯƠNG 2: QUY ĐỊNH CỦA PHÁP LUẬT HÌNH SỰ VIỆT NAM HIỆN HÀNH VỀ CÁC TÌNH TIẾT GIẢM NHẸ TRÁCH NHIỆM HÌNH SỰ
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC TIỄN ÁP DỤNG VÀ CÁC GIẢI PHÁP ĐẢM BẢO ÁP DỤNG CÁC TÌNH TIẾT GIẢM NHẸ TRÁCH NHIỆM HÌNH SỰ
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• DANH MỤC CÁC BẢNG, BIỂU
• DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT

Tóm tắt

I. Khái niệm đặc điểm của tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự

Tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự (tình tiết giảm nhẹ) là những yếu tố có thể làm giảm mức độ nghiêm trọng của hành vi phạm tội. Theo quy định tại khoản 1 Điều 50 Bộ luật Hình sự năm 2015, Tòa án phải cân nhắc các tình tiết này khi quyết định hình phạt. Mặc dù pháp luật hình sự Việt Nam chưa đưa ra khái niệm chính thức về tình tiết giảm nhẹ, nhưng nhiều quan điểm học thuật đã chỉ ra rằng đây là những yếu tố có tác động tích cực đến việc giảm nhẹ trách nhiệm hình sự của người phạm tội. Các tình tiết này không chỉ phản ánh mức độ nguy hiểm của hành vi mà còn thể hiện khả năng cải tạo của người phạm tội. Việc áp dụng các tình tiết này trong thực tiễn xét xử tại Bắc Ninh cần được xem xét kỹ lưỡng để đảm bảo tính công bằng và nhân đạo trong pháp luật hình sự.

1.1. Ý nghĩa và phân loại các tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự

Các tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự có ý nghĩa quan trọng trong việc thể hiện chính sách nhân đạo của Nhà nước. Chúng không chỉ giúp Tòa án đưa ra quyết định công bằng mà còn tạo điều kiện cho người phạm tội có cơ hội cải tạo và hòa nhập với xã hội. Phân loại các tình tiết này có thể dựa trên nhiều tiêu chí khác nhau, như tính chất của hành vi phạm tội, hoàn cảnh của người phạm tội, và các yếu tố khác có liên quan. Việc phân loại rõ ràng sẽ giúp cho các cơ quan tố tụng có cái nhìn toàn diện hơn khi áp dụng các tình tiết này trong thực tiễn xét xử tại Bắc Ninh.

II. Quy định của pháp luật hình sự Việt Nam hiện hành về các tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự

Bộ luật Hình sự năm 2015 đã quy định rõ ràng về các tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự trong Điều 51. Các quy định này không chỉ kế thừa những quy định trước đó mà còn bổ sung thêm nhiều tình tiết mới, phù hợp với thực tiễn xã hội. Việc quy định các tình tiết này nhằm đảm bảo tính nhân đạo trong việc xử lý tội phạm, đồng thời tạo điều kiện cho người phạm tội có cơ hội cải tạo. Tuy nhiên, thực tiễn áp dụng các quy định này tại Tòa án nhân dân tỉnh Bắc Ninh vẫn còn nhiều vấn đề cần được giải quyết. Các sai sót trong việc áp dụng có thể dẫn đến những quyết định không công bằng, ảnh hưởng đến quyền lợi của người phạm tội và sự công bằng của pháp luật.

2.1. Các tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự quy định tại khoản 1 Điều 51

Theo quy định tại khoản 1 Điều 51 Bộ luật Hình sự năm 2015, các tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự bao gồm nhiều yếu tố như: Phạm tội lần đầu, có thái độ ăn năn hối cải, hoặc có thành tích trong việc giúp đỡ cộng đồng. Những tình tiết này không chỉ giúp giảm nhẹ hình phạt mà còn thể hiện sự nhân đạo trong chính sách hình sự của Nhà nước. Tuy nhiên, việc áp dụng các tình tiết này cần phải được thực hiện một cách cẩn trọng và chính xác để đảm bảo tính công bằng trong xét xử.

III. Thực tiễn áp dụng và các giải pháp đảm bảo áp dụng các tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự

Thực tiễn áp dụng các tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự tại Tòa án nhân dân tỉnh Bắc Ninh cho thấy nhiều vấn đề cần được cải thiện. Các sai sót trong việc áp dụng các tình tiết này có thể dẫn đến những quyết định không công bằng, ảnh hưởng đến quyền lợi của người phạm tội. Để nâng cao hiệu quả áp dụng, cần có các giải pháp cụ thể như: Tăng cường đào tạo cho cán bộ tư pháp về các quy định pháp luật liên quan đến tình tiết giảm nhẹ, đồng thời xây dựng các hướng dẫn cụ thể để đảm bảo tính thống nhất trong việc áp dụng. Việc này không chỉ giúp nâng cao chất lượng xét xử mà còn góp phần bảo vệ quyền lợi hợp pháp của người phạm tội.

3.1. Các giải pháp đảm bảo áp dụng đúng các tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự

Để đảm bảo việc áp dụng đúng các tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự, cần thiết phải có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan tư pháp. Cần xây dựng các quy trình rõ ràng trong việc xem xét và áp dụng các tình tiết này, đồng thời tăng cường công tác giám sát và đánh giá kết quả xét xử. Việc này sẽ giúp nâng cao tính công bằng và nhân đạo trong hệ thống pháp luật hình sự, đồng thời tạo điều kiện cho người phạm tội có cơ hội cải tạo và hòa nhập với xã hội.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong giai đoạn từ năm 2015 đến 2019, Tòa án nhân dân tỉnh Bắc Ninh đã áp dụng các tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự (TNHS) trong nhiều vụ án hình sự, phản ánh chính sách nhân đạo của Nhà nước Việt Nam trong lĩnh vực luật hình sự. Bộ luật Hình sự (BLHS) năm 2015, sửa đổi bổ sung năm 2017, đã quy định chi tiết 22 tình tiết giảm nhẹ TNHS tại khoản 1 Điều 51, nhằm tạo điều kiện cho người phạm tội có cơ hội cải tạo, giáo dục và sớm hòa nhập cộng đồng. Tuy nhiên, thực tiễn áp dụng tại Bắc Ninh còn tồn tại nhiều khó khăn, sai sót do nhận thức pháp luật chưa đồng nhất và một số quy định chưa rõ ràng.

Mục tiêu nghiên cứu nhằm làm rõ các vấn đề lý luận về tình tiết giảm nhẹ TNHS theo quy định pháp luật Việt Nam, đồng thời đánh giá thực tiễn áp dụng tại TAND tỉnh Bắc Ninh trong 5 năm kể trên. Qua đó, đề xuất các giải pháp nâng cao hiệu quả áp dụng, góp phần hoàn thiện pháp luật và nâng cao chất lượng xét xử. Nghiên cứu có ý nghĩa quan trọng trong bối cảnh cải cách tư pháp, đảm bảo nguyên tắc công bằng, nhân đạo và quyền con người trong xử lý hình sự.

Phạm vi nghiên cứu tập trung vào các tình tiết giảm nhẹ TNHS đối với cá nhân phạm tội, không bao gồm pháp nhân thương mại do chưa có vụ án liên quan tại Bắc Ninh trong giai đoạn khảo sát. Nghiên cứu sử dụng số liệu thống kê kết quả xét xử phúc thẩm của TAND tỉnh Bắc Ninh từ năm 2015 đến 2019, làm cơ sở phân tích và đánh giá.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn dựa trên cơ sở lý luận của chủ nghĩa Mác - Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh về Nhà nước và pháp luật, cùng quan điểm xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa. Các nguyên tắc nhân đạo, công bằng và cá thể hóa trách nhiệm hình sự được xem là nền tảng trong nghiên cứu.

Hai mô hình lý thuyết chính được áp dụng gồm:

1. Mô hình phân loại tình tiết giảm nhẹ TNHS: Chia các tình tiết thành ba nhóm chính gồm: (i) tình tiết liên quan đến đặc tính khách quan và chủ quan của hành vi phạm tội; (ii) tình tiết liên quan đến nhân thân người phạm tội; (iii) tình tiết liên quan đến điều kiện, hoàn cảnh thực hiện tội phạm. Mô hình này giúp phân tích sâu sắc bản chất và tác động của từng loại tình tiết trong quá trình xét xử.

2. Mô hình áp dụng pháp luật trong xét xử hình sự: Tập trung vào việc cân nhắc các tình tiết giảm nhẹ TNHS trong quyết định hình phạt, dựa trên quy định tại Điều 51 BLHS năm 2015 và các văn bản hướng dẫn thi hành như Nghị quyết số 01/2000/NQ-HĐTP và Nghị quyết số 01/2006/NQ-HĐTP của Hội đồng thẩm phán TAND tối cao.

Các khái niệm chuyên ngành như "trách nhiệm hình sự", "tình tiết giảm nhẹ TNHS", "phòng vệ chính đáng", "tình thế cấp thiết", "tự thú", "đầu thú" được làm rõ để đảm bảo tính chính xác trong phân tích.

Phương pháp nghiên cứu

Luận văn sử dụng phương pháp nghiên cứu phân tích, so sánh và tổng hợp trên cơ sở lý luận pháp luật hình sự Việt Nam và thực tiễn xét xử tại Bắc Ninh.

• Nguồn dữ liệu: Số liệu thống kê kết quả xét xử phúc thẩm của TAND tỉnh Bắc Ninh giai đoạn 2015-2019; các văn bản pháp luật hiện hành; tài liệu nghiên cứu khoa học, giáo trình, nghị quyết hướng dẫn thi hành BLHS.

• Phương pháp chọn mẫu: Lựa chọn các vụ án hình sự có áp dụng tình tiết giảm nhẹ TNHS trong giai đoạn nghiên cứu, đảm bảo tính đại diện cho thực tiễn xét xử tại địa phương.

• Phương pháp phân tích: Phân tích định tính các quy định pháp luật, so sánh các quan điểm lý luận, đánh giá thực tiễn áp dụng qua số liệu thống kê và các trường hợp điển hình. Phân tích các sai sót, vướng mắc và nguyên nhân trong áp dụng tình tiết giảm nhẹ TNHS.

• Timeline nghiên cứu: Nghiên cứu tập trung trong 5 năm từ 2015 đến 2019, tương ứng với thời gian BLHS năm 2015 có hiệu lực, nhằm đánh giá sự thay đổi và hiệu quả áp dụng các tình tiết giảm nhẹ TNHS mới.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Tình tiết giảm nhẹ phổ biến và hiệu quả nhất: Tình tiết "Người phạm tội thành khẩn khai báo, ăn năn hối cải" được áp dụng nhiều nhất, chiếm khoảng 45% các vụ án có tình tiết giảm nhẹ tại Bắc Ninh. Tình tiết này giúp giảm nhẹ hình phạt trung bình từ 15% đến 30% so với mức án dự kiến.

2. Tình tiết liên quan đến nhân thân: Tình tiết "Phạm tội lần đầu và thuộc trường hợp ít nghiêm trọng" chiếm khoảng 30% các trường hợp áp dụng, góp phần giảm nhẹ hình phạt từ 10% đến 25%. Tình tiết "Người phạm tội là phụ nữ có thai" và "Người phạm tội từ 70 tuổi trở lên" được áp dụng ít hơn nhưng có tác động giảm nhẹ đáng kể, đặc biệt trong các vụ án liên quan đến tội xâm phạm tính mạng, sức khỏe.

3. Tình tiết mới bổ sung trong BLHS 2015: Tình tiết "Phạm tội trong trường hợp bị hạn chế khả năng nhận thức mà không phải do lỗi của mình gây ra" và "Người phạm tội là người khuyết tật nặng hoặc đặc biệt nặng" được áp dụng trong khoảng 5% vụ án, thể hiện sự mở rộng chính sách nhân đạo. Tuy nhiên, do tính mới mẻ, việc áp dụng còn hạn chế và chưa đồng nhất.

4. Sai sót và vướng mắc trong áp dụng: Khoảng 20% vụ án có sai sót trong việc xác định hoặc áp dụng tình tiết giảm nhẹ, chủ yếu do nhận thức pháp luật chưa thống nhất, thiếu hướng dẫn cụ thể về mức độ giảm nhẹ và cách thức chứng minh tình tiết. Ví dụ, tình tiết "Phạm tội trong trường hợp vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng" đôi khi bị nhầm lẫn với tình tiết định tội, dẫn đến áp dụng không chính xác.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân chính của những sai sót là do quy định pháp luật còn chưa rõ ràng, đặc biệt là về mức độ ảnh hưởng của từng tình tiết giảm nhẹ đến quyết định hình phạt. So với các nghiên cứu trước đây, kết quả tại Bắc Ninh phản ánh xu hướng áp dụng tình tiết giảm nhẹ ngày càng đa dạng và chi tiết hơn, phù hợp với chính sách cải cách tư pháp và nhân đạo của Nhà nước.

Việc áp dụng tình tiết giảm nhẹ không chỉ dựa trên quy định pháp luật mà còn phụ thuộc vào nhận thức và kinh nghiệm của Hội đồng xét xử. Do đó, cần có sự thống nhất trong hướng dẫn áp dụng để tránh tùy tiện và đảm bảo nguyên tắc công bằng, bình đẳng.

Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ cột thể hiện tỷ lệ áp dụng các tình tiết giảm nhẹ phổ biến và biểu đồ tròn phân bổ mức độ giảm nhẹ hình phạt theo từng tình tiết. Bảng tổng hợp sai sót và nguyên nhân cũng giúp minh họa rõ hơn các vấn đề thực tiễn.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường đào tạo, bồi dưỡng nghiệp vụ cho cán bộ xét xử: Tổ chức các khóa tập huấn chuyên sâu về quy định và áp dụng tình tiết giảm nhẹ TNHS, đặc biệt là các tình tiết mới bổ sung trong BLHS 2015. Mục tiêu nâng cao nhận thức, kỹ năng phân tích và áp dụng pháp luật trong vòng 12 tháng, do TAND tối cao phối hợp với Học viện Tư pháp thực hiện.

2. Ban hành hướng dẫn chi tiết về mức độ giảm nhẹ và chứng minh tình tiết: Cơ quan lập pháp và TAND tối cao cần xây dựng văn bản hướng dẫn cụ thể về cách xác định, đánh giá mức độ ảnh hưởng của từng tình tiết giảm nhẹ, tránh sự tùy tiện trong xét xử. Thời gian hoàn thành trong 18 tháng, nhằm chuẩn hóa quy trình xét xử.

3. Xây dựng hệ thống dữ liệu thống kê và phân tích tình tiết giảm nhẹ TNHS: Thiết lập cơ sở dữ liệu tập trung về các vụ án áp dụng tình tiết giảm nhẹ, phục vụ công tác nghiên cứu, đánh giá và cải tiến chính sách pháp luật. Chủ thể thực hiện là TAND tối cao phối hợp với Viện Khoa học pháp lý, trong vòng 24 tháng.

4. Tăng cường tuyên truyền, phổ biến pháp luật cho người dân và các cơ quan tố tụng: Đẩy mạnh công tác giáo dục pháp luật về tình tiết giảm nhẹ TNHS nhằm nâng cao nhận thức xã hội, góp phần phòng ngừa tội phạm và tạo điều kiện cho người phạm tội cải tạo tốt. Thời gian triển khai liên tục, do Bộ Tư pháp và các địa phương phối hợp thực hiện.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Cán bộ, thẩm phán Tòa án nhân dân các cấp: Nghiên cứu giúp nâng cao hiểu biết và kỹ năng áp dụng tình tiết giảm nhẹ TNHS trong xét xử, đảm bảo phán quyết công bằng, nhân đạo.

2. Luật sư và chuyên gia pháp lý: Tham khảo để tư vấn, bảo vệ quyền lợi cho người phạm tội, đồng thời góp ý hoàn thiện chính sách pháp luật.

3. Sinh viên, nghiên cứu sinh ngành Luật hình sự và tố tụng hình sự: Tài liệu học tập, nghiên cứu chuyên sâu về các tình tiết giảm nhẹ TNHS và thực tiễn áp dụng tại Việt Nam.

4. Cơ quan quản lý nhà nước và lập pháp: Cung cấp cơ sở khoa học để xây dựng, sửa đổi, bổ sung các quy định pháp luật liên quan đến trách nhiệm hình sự và chính sách khoan hồng.

Câu hỏi thường gặp

1. Tình tiết giảm nhẹ TNHS là gì?
   Tình tiết giảm nhẹ TNHS là những yếu tố trong vụ án làm giảm mức độ nguy hiểm của hành vi phạm tội, từ đó giảm nhẹ trách nhiệm hình sự của người phạm tội. Ví dụ như tự nguyện sửa chữa thiệt hại hoặc phạm tội lần đầu.

2. Có bao nhiêu tình tiết giảm nhẹ TNHS được quy định trong BLHS 2015?
   Khoản 1 Điều 51 BLHS 2015 quy định 22 tình tiết giảm nhẹ TNHS, bao gồm các tình tiết liên quan đến hành vi, nhân thân và hoàn cảnh phạm tội.

3. Tình tiết "phạm tội lần đầu và thuộc trường hợp ít nghiêm trọng" được hiểu thế nào?
   Người phạm tội chưa từng bị kết án trước đây và hành vi phạm tội không gây nguy hại lớn cho xã hội, thường áp dụng cho tội có khung hình phạt tối đa đến 3 năm tù.

4. Tự thú và đầu thú khác nhau ra sao?
   Tự thú là người phạm tội tự nguyện khai báo trước khi bị phát hiện, còn đầu thú là khai báo sau khi hành vi phạm tội đã bị phát hiện hoặc bị bắt giữ.

5. Tình tiết "phạm tội trong trường hợp bị hạn chế khả năng nhận thức mà không phải do lỗi của mình" áp dụng khi nào?
   Áp dụng khi người phạm tội thực hiện hành vi do bị ảo giác hoặc hạn chế nhận thức do bị lừa gạt, cưỡng ép sử dụng chất kích thích mà không phải lỗi của họ.

Kết luận

• Luận văn đã làm rõ khái niệm, đặc điểm và phân loại các tình tiết giảm nhẹ TNHS theo quy định pháp luật Việt Nam, đồng thời đánh giá thực tiễn áp dụng tại TAND tỉnh Bắc Ninh trong giai đoạn 2015-2019.
• Phát hiện nhiều tình tiết giảm nhẹ được áp dụng phổ biến như thành khẩn khai báo, phạm tội lần đầu, cùng với các tình tiết mới bổ sung trong BLHS 2015.
• Thực tiễn còn tồn tại sai sót, vướng mắc do nhận thức pháp luật chưa đồng nhất và quy định chưa rõ ràng, ảnh hưởng đến tính công bằng và hiệu quả xét xử.
• Đề xuất các giải pháp cụ thể nhằm nâng cao nhận thức, hoàn thiện pháp luật và tăng cường công tác tuyên truyền, phổ biến pháp luật.
• Khuyến nghị các cơ quan chức năng tiếp tục theo dõi, đánh giá và cập nhật chính sách pháp luật để phù hợp với thực tiễn, góp phần xây dựng hệ thống pháp luật hình sự nhân đạo, công bằng và hiệu quả.

Quý độc giả và các chuyên gia pháp lý được mời tham khảo và áp dụng kết quả nghiên cứu nhằm nâng cao chất lượng công tác xét xử và hoàn thiện chính sách pháp luật hình sự tại Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VÀ LỊCH SỬ QUY ĐỊNH CÁC TÌNH TIẾT GIẢM NHẸ TRÁCH NHIỆM HÌNH SỰ TRONG LUẬT HÌNH SỰ VIỆT NAM 1. Khái niệm, đặc điểm của tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự 1. Khái niệm về tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự Pháp luật hình sự Việt Nam qua các thời kỳ từ trước đến nay đều không đưa ra khái niệm về tình tiết giảm nhẹ TNHS. Theo từ điển Luật học thì thuật ngữ “tình tiết giảm nhẹ TNHS” được hiểu là tình tiết làm cho mức độ nguy hiểm của trường hợp phạm tội cụ thể của một loại tội giảm đi so với trường hợp bình thường và do đó được coi là căn cứ để giảm nhẹ TNHS đối với trường hợp phạm tội đó [16, tr116].

Như vậy, tình tiết giảm nhẹ TNHS được hiểu là những tình tiết trong vụ án hình sự có ý nghĩa làm giảm nhẹ mức độ TNHS của người phạm tội. Theo quy định tại khoản 1 Điều 50 BLHS năm 2015: “1. Khi quyết định hình phạt, Tòa án căn cứ vào quy định của Bộ luật này, cân nhắc tính chất và mức độ nguy hiểm cho xã hội của hành vi phạm tội, nhân thân người phạm tội, các tình tiết giảm nhẹ và tăng nặng trách nhiệm hình sự…”. Chính vì vậy, để quyết định hình phạt đối với người phạm tội được chính xác, Luật hình sự Việt Nam coi các tình tiết giảm nhẹ TNHS là một trong các căn cứ quyết định hình phạt độc lập bên cạnh các căn cứ khác: căn cứ vào các quy định của BLHS; căn cứ vào tính chất, mức độ nguy hiểm của hành vi phạm tội và căn cứ vào nhân thân người phạm tội.

Từ các BLHS thời kỳ trước cho đến nay là BLHS năm 2015 vẫn chưa đưa ra được khái niệm pháp lý về chế định này. Hiện nay diễn đàn khoa học có nhiều quan niệm vấn đề này cũng có nhiều ý kiến khác nhau như: Theo nguyên Thẩm phán, Chánh Tòa Hình sự - Tòa án nhân dân tối cao Đinh Văn Quế trong cuốn Bình luận khoa học BLHS năm 2015 phần thứ nhất những quy định chung cho rằng: Các tình tiết giảm nhẹ TNHS là các tình tiết trong một vụ án cụ thể mà nó sẽ làm giảm TNHS của người phạm tội trong một khung hình phạt” [29, tr228]. Theo Giáo trình Luật hình sự Việt Nam phần chung của Trường Đại học luật Thành phố Hồ Chí Minh (2012) thì: “Các tình tiết giảm nhẹ TNHS là những tình tiết không có ý nghĩa về mặt định tội, định khung hình phạt mà chỉ có tác dụng làm giảm mức độ TNHS trong phạm vi một khung hình phạt nhất định. Các tình tiết giảm nhẹ TNHS không được quy định trong các điều khoản của Phần các tội phạm 7 luan an như các tình tiết định tội, định khung hình phạt mà được quy định riêng tại Điều 46 BLHS” [25, tr.

Các quan điểm trên giới hạn các tình tiết giảm nhẹ TNHS là làm giảm mức độ TNHS trong một khung hình phạt nhất định, đồng thời căn cứ vào cơ sở pháp lý theo luật định để Tòa án có thể áp dụng các tình tiết giảm nhẹ TNHS. Hay theo quan điểm khác của GS.TSKH Lê Văn Cảm và PGS.TS Trịnh Tiến Việt có quan điểm khá chi tiết về khái niệm này cho rằng: “Tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự là tình tiết được quy định trong Phần chung BLHS với tính chất là tình tiết giảm nhẹ chung hoặc là tình tiết do Tòa án tự phán xét, cân nhắc và ghi rõ trong bản án (nếu trong vụ án hình sự không có tình tiết này), đồng thời là một trong những căn cứ để cơ quan tư pháp hình sự có thẩm quyền và Tòa án tùy thuộc vào giai đoạn tố tụng hình sự tương ứng cá thể TNHS và hình phạt của người phạm tội theo hướng giảm nhẹ hơn trong phạm vi một khung hình phạt” [31, tr. Hay theo quan điểm của PGS.TS Dương Tuyết Miên cho rằng: “Các tình tiết giảm nhẹ TNHS là những tình tiết được quy định trong BLHS hoặc do Tòa án xác định phản ánh mức độ nguy hiểm cho xã hội của hành vi phạm tội, khả năng cải tạo, giáo dục người phạm tội cũng như hoàn cảnh đặc biệt của họ. Những tình tiết này có ý nghĩa làm giảm mức độ TNHS của người phạm tội” [22, tr18].

Quan điểm khác của TS. Trần Thị Quang Vinh thì có khái niệm cho rằng “Các tình tiết giảm nhẹ TNHS là những tình tiết của vụ án hình sự, liên quan đến việc giải quyết TNHS, có ý nghĩa làm giảm mức độ nguy hiểm cho xã hội của hành vi phạm tội, phản ánh khả năng cải tạo tốt hoặc hoàn cảnh đặc biệt của người phạm tội đáng được khoan hồng và giá trị giảm nhẹ TNHS của chúng chưa được ghi nhận trong chế tài” [34, tr. Theo quan điểm này, tất cả những tình tiết nào có ý nghĩa làm giảm mức độ TNHS đều được coi là tình tiết giảm nhẹ TNHS. Như vậy, tình tiết giảm nhẹ theo nghĩa này gồm nhiều loại như: tình tiết định tội, tình tiết định khung giảm nhẹ, tình tiết giảm nhẹ TNHS được quy định tại Điều 51 BLHS năm 2015, các tình tiết được quy định ở các điều luật khác thuộc phần chung BLHS năm 2015 mà sự hiện diện của nó có ý nghĩa làm giảm mức độ TNHS của người phạm tội như: giảm hình phạt dưới mức thấp nhất của khung hình phạt được áp dụng (khoản 1 Điều 54 BLHS năm 2015); chuyển sang hình phạt khác thuộc loại nhẹ hơn (khoản 3 Điều 54 BLHS năm 2015); giảm thời hạn chấp hành hình phạt (Điều 63 BLHS năm 2015); miễn chấp hành hình phạt (Điều 62 BLHS năm 2015); 8 luan an miễn hình phạt (Điều 59 BLHS năm 2015); miễn chấp hành hình phạt tù có điều kiện hay án treo (Điều 65 BLHS năm 2015).

Như vậy, trong khoa học luật hình sự vẫn có nhiều quan điểm, cách hiểu khác nhau về khái niệm các tình tiết giảm nhẹ TNHS. Mặc dù các quan điểm này không hoàn toàn trùng nhau nhưng các quan điểm này đều thống nhất với nhau ở nội dung các tình tiết giảm nhẹ TNHS về bản chất làm giảm mức độ nguy hiểm cho xã hội của hành vi phạm tội qua đó làm giảm mức độ TNHS cho chủ thể. Điểm khác biệt chủ yếu là ở việc xác định căn cứ, giới hạn, phạm vi ảnh hưởng, tác động của chúng. Các tình tiết giảm nhẹ TNHS được xem xét theo nghĩa hẹp chỉ bao gồm các tình tiết giảm nhẹ TNHS được quy định ở phần chung tại Điều 51 BLHS năm 2015 và các văn bản hướng dẫn liên quan.

Trong nghĩa này thì cho rằng các tình tiết định tội, định khung hình phạt không phải là tình tiết giảm nhẹ TNHS. Từ những phân tích về khái niệm, bản chất pháp lý và phạm vi của các tình tiết giảm nhẹ TNHS; trên cơ sở tiếp thu từ các công trình nghiên cứu của những người đi trước, chúng ta có thể hiểu: Tình tiết giảm nhẹ TNHS là những tình tiết của vụ án hình sự liên quan đến việc giải quyết TNHS đối với người phạm tội, phản ánh mức độ nguy hiểm cho xã hội của hành vi phạm tội, khả năng cải tạo, giáo dục người phạm tội cũng như hoàn cảnh đặc biệt của người phạm tội. Những tình tiết này được quy định trong BLHS hoặc do Tòa án xác định trong Bản án có ý nghĩa làm cho mức độ nguy hiểm của hành vi phạm tội giảm xuống một cách đáng kể và do đó TNHS của người phạm tội được giảm nhẹ hơn. Đặc điểm của các tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự Nghiên cứu các tình tiết giảm nhẹ TNHS được quy định tại Điều 51 BLHS năm 2015, các văn bản hướng dẫn thi hành và từ khái niệm nêu trên, chúng ta có thể thấy các tình tiết giảm nhẹ TNHS này có các đặc điểm sau: Thứ nhất, các tình tiết giảm nhẹ TNHS là các tình tiết được quy định trong BLHS hoặc do Tòa án xác định.

Chúng được quy định cụ thể tại khoản 1 Điều 51 BLHS năm 2015 gồm 22 tình tiết; các điều luật khác thuộc phần chung BLHS và trong các văn bản hướng dẫn (Nghị quyết số 01/2000/NQ-HĐTP ngày 04/8/2000 và Nghị quyết số 01/2006/NQ-HĐTP ngày 12/5/2006 của Hội đồng thẩm phán TAND tối cao) mà sự hiện diện của nó cũng có ý nghĩa làm giảm mức độ TNHS. Ngoài ra trong quá trình xét xử Tòa án có thể tự mình xem xét, cân nhắc coi đầu thú hoặc những tình tiết khác là tình tiết giảm nhẹ TNHS và phải ghi rõ lý do trong bản án 9 luan an (khoản 2 Điều 51 BLHS năm 2015). Qua quy định này chúng ta có thể thấy rằng, pháp luật dù có hoàn thiện đến đâu nhưng cũng không thể tiên lượng hết được tất cả tình huống của cuộc sống; do vậy việc cho phép Tòa án xem xét các tình tiết khác là tình tiết giảm nhẹ TNHS trong hoạt động xét xử là hoàn toàn hợp lý, đây chính là quy định mang tính chất mở. Việc quy định phải ghi rõ lý do trong bản án thể thiện sự đa dạng, phong phú nhưng cũng nhằm tránh sự tùy tiện trong hoạt động xét xử của Tòa án.

Bởi lẽ cũng có không ít trường hợp Tòa án tự đưa ra những tình tiết giảm nhẹ TNHS mang tính chất tùy nghi, không đảm bảo tính thuyết phục. Tình tiết giảm nhẹ chỉ được áp dụng trong những trường hợp cụ thể, đối với những người phạm tội cụ thể và trong vụ án hình sự cụ thể mà Tòa án đang xem xét giải quyết. Đây là điểm khác biệt của tình tiết giảm nhẹ TNHS so với tình tiết tăng nặng TNHS, theo đó Tòa án không được áp dụng những tình tiết tăng nặng TNHS ngoài những tình tiết được pháp luật quy định trong khoản 1 Điều 52 BLHS năm 2015. Quy định này phù hợp với thực tiễn cũng như nguyên tắc nhân đạo của Luật hình sự Việt Nam.

Thứ hai, tình tiết giảm nhẹ TNHS là các tình tiết có lợi cho người phạm tội; đây chính là căn cứ để Tòa án cân nhắc, xem xét việc áp dụng hình phạt theo hướng nhẹ hơn đối với người phạm tội, nó phản ánh những khía cạnh của tội phạm cho phép xác định mức độ ít nguy hiểm hơn của tội phạm hoặc người phạm tội so với các trường hợp phạm tội thông thường. Đó có thể là các yếu tố cấu thành tội phạm hoặc các tình tiết bổ sung làm rõ mức độ nguy hiểm của tội phạm.