Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Trong bối cảnh cuộc Cách mạng Công nghiệp lần thứ tư, thương mại điện tử (TMĐT) đã trở thành một trong những lĩnh vực phát triển nhanh chóng của nền kinh tế số. Theo số liệu thống kê từ We Are Social năm 2019, tỷ lệ người dùng Internet tại Việt Nam đạt 66% dân số. Đồng thời, báo cáo của Statista tính đến tháng 10 năm 2018 ghi nhận thị trường TMĐT Việt Nam tăng trưởng 24,9% với quy mô doanh thu đạt 2.269 tỷ USD. Tại khu vực Đông Nam Á, quy mô nền kinh tế Internet đạt tổng giá trị giao dịch (GMV) 100 tỷ USD vào năm 2019 (tăng từ mức 32 tỷ USD năm 2015 và được dự báo đạt 300 tỷ USD vào năm 2025). Số lượng người dùng TMĐT trong khu vực giai đoạn 2015–2019 đã tăng gấp ba lần. Sự bùng nổ của các nền tảng lớn trong và ngoài nước như Shopee, Tiki, Sendo, Lazada đòi hỏi nguồn nhân lực công nghệ thông tin có năng lực xây dựng và tối ưu hóa hệ thống TMĐT.

Đề tài "Nghiên cứu xây dựng website thương mại điện tử Tbee" được thực hiện bởi sinh viên Trần Anh Thư (Lớp Công nghệ thông tin 58B, Viện Công nghệ Thông tin và Kinh tế số – Trường Đại học Kinh tế Quốc dân) dưới sự hướng dẫn của TS. Phạm Minh Hoàn, trong khuôn khổ chương trình thực tập tại Công ty TNHH Adaptis Việt Nam năm 2020.

Nhiệm vụ và mục tiêu nghiên cứu của đề tài được xác định cụ thể như sau:

  1. Mục tiêu tổng quát:
    • Nghiên cứu cơ sở lý thuyết về phát triển hệ thống và quy trình nghiệp vụ TMĐT.
    • Xây dựng website thương mại điện tử Tbee tương đối hoàn chỉnh, thực hiện đầy đủ chức năng đặt hàng và hỗ trợ hoạt động trao đổi, mua bán trực tuyến.
  2. Mục tiêu cụ thể:
    • Thu thập thông tin người bán, người mua, phân tích nhu cầu và hành vi mua sắm trực tuyến.
    • Phân tích và thiết kế hệ thống thông tin cho website Tbee bằng các công cụ mô hình hóa hướng đối tượng.
    • Cài đặt, triển khai và thử nghiệm các module chức năng trên môi trường phần mềm thực tế.
  3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:
    • Đối tượng nghiên cứu: Quy trình phân tích, thiết kế và xây dựng hệ thống website TMĐT Tbee.
    • Phạm vi nội dung: Tập trung vào các quy trình nghiệp vụ cơ bản phục vụ người mua, người bán và quản trị viên trên hệ thống web.
    • Phạm vi thời gian: Thực hiện trong 3 tháng, từ ngày 15/02/2020 đến ngày 15/05/2020.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết và mô hình ứng dụng

  • Mô hình kinh doanh TMĐT: Tác giả hệ thống hóa ba mô hình cơ bản gồm B2B (Doanh nghiệp với Doanh nghiệp), B2C (Doanh nghiệp với Khách hàng) và C2C (Khách hàng với Khách hàng). Hệ thống website Tbee được định vị và xây dựng theo mô hình sàn giao dịch C2C (Consumer-to-Consumer), đóng vai trò nền tảng trung gian kết nối các cá nhân mua bán.
  • Mô hình kiến trúc phần mềm: Sử dụng kiến trúc MVC (Model - View - Controller) của framework Laravel nhằm tách biệt logic xử lý dữ liệu, giao diện người dùng và điều hướng nghiệp vụ, giúp mã nguồn có cấu trúc rõ ràng, dễ bảo trì và mở rộng.
  • Cơ sở pháp lý: Nghiên cứu tham chiếu Điều 5 Luật Doanh nghiệp số 68/2014/QH13 về bảo đảm của Nhà nước đối với doanh nghiệp và quyền sở hữu tài sản hợp pháp trong hoạt động kinh doanh trực tuyến.

Phương pháp nghiên cứu và công cụ kỹ thuật

  • Phương pháp phân tích và thiết kế hệ thống: Sử dụng ngôn ngữ mô hình hóa thống nhất (UML) để xây dựng biểu đồ ca sử dụng (Use Case Diagram), biểu đồ tuần tự (Sequence Diagram), biểu đồ hoạt động (Activity Diagram) và mô hình dữ liệu quan hệ (Entity Relationship Diagram - ERD).
  • Phương pháp đánh giá khả thi: Phân tích tính khả thi trên bốn khía cạnh: kinh tế (dự toán chi phí 5 năm, dự báo dòng doanh thu), kỹ thuật (đánh giá rủi ro), thực hiện (kế hoạch tiến độ 3 tháng) và pháp luật.
  • Công cụ và nền tảng công nghệ triển khai:
    • Ngôn ngữ backend: PHP (sử dụng framework Laravel).
    • Ngôn ngữ frontend: HTML, CSS, JavaScript (xử lý sự kiện giao diện, DOM, điều hướng).
    • Hạ tầng triển khai: Nền tảng container hóa Docker và Docker Compose (docker-compose.yml, Docker Client, Docker Daemon, Docker Repository).
    • Cơ sở dữ liệu: Hệ quản trị cơ sở dữ liệu quan hệ (RDBMS) với cơ chế chuẩn hóa dữ liệu bảng.

Thiết kế và kiến trúc hệ thống

Phân quyền và các tác nhân hệ thống

Hệ thống Tbee được phân rã thành 4 tác nhân chính với các nhóm quyền hạn riêng biệt:

Tác nhân Vai trò nghiệp vụ Các chức năng chính
Khách vãng lai (Guest) Khách hàng tiềm năng chưa đăng ký tài khoản Xem thông tin sản phẩm, tìm kiếm sản phẩm, lọc theo giá/danh mục, đăng ký tài khoản.
Khách hàng (Customer) Người mua hàng đã xác thực tài khoản Đăng nhập/đăng xuất, quản lý giỏ hàng (tối đa 50 sp/loại), đặt hàng, theo dõi đơn hàng, cập nhật thông tin (tối đa 3 địa chỉ nhận hàng), đổi mật khẩu, đăng ký mở shop.
Chủ shop (Supplier) Người bán hàng (kế thừa toàn bộ quyền của Customer) Tạo và cập nhật thông tin gian hàng (ảnh bìa tỷ lệ 1:4), đăng sản phẩm mới (tối đa 5 ảnh), chỉnh sửa/xóa sản phẩm, quản lý đơn hàng (xác nhận hoặc hủy đơn kèm lý do).
Quản trị viên (Admin) Quản trị toàn bộ hệ thống Quản lý người dùng (xem thông tin, khóa tài khoản vi phạm), quản lý mã giảm giá (tạo mã theo % hoặc số tiền, thiết lập hạn dùng), theo dõi và hủy mọi đơn hàng.

Thiết kế cơ sở dữ liệu

Cơ sở dữ liệu của hệ thống Tbee gồm 14 bảng thực thể chính cùng các bảng trung gian phục vụ chuẩn hóa dữ liệu quan hệ nhiều - nhiều:

STT Tên bảng (Thực thể) Các thuộc tính chính
1 users id, username, email, password, phone, is_banned, avatar, created_at, updated_at
2 suppliers id, user_id, shop_name, address, notes, banner, created_at, updated_at
3 products id, supplier_id, category_level2_id, image_id, name, description, price, sale_price, stock, purchased_number, created_at, updated_at, deleted_at
4 cart user_id, product_id, quantity, created_at, updated_at
5 orders id, supplier_id, user_id, total_price, coupon_id, created_at, updated_at, status
6 order_detail id, order_id, product_id, quantity, price, created_at, updated_at
7 coupons id, code, sale_in_percent, sale_in_money, start_at, end_at, numbers, used, created_at, updated_at
8 images id, url, created_at, updated_at
9 image_product id, image_id, product_id, created_at, updated_at
10 category_level_1 id, name, image, created_at, updated_at
11 category_level_2 id, category_level1_id, name, created_at, updated_at
12 roles id, name, created_at, updated_at
13 role_user id, user_id, role_id, created_at, updated_at
14 address_info id, user_id, is_main_address, name, address, phone, created_at, updated_at
15 notifications id, content, user_id, created_at, updated_at

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan về chuyên đề thực tập

Chương 1 trình bày khái quát về cơ sở thực tập – Công ty TNHH Adaptis Việt Nam (thành lập văn phòng đại diện tại Hà Nội năm 2011, chính thức thành lập công ty TNHH vào tháng 9/2018 với 29 nhân sự bao gồm 1 Giám đốc, 1 Kế toán, 4 Tester, 2 BA, 21 Lập trình viên và 2 Thực tập sinh). Báo cáo liệt kê các dự án tiêu biểu của doanh nghiệp như ứng dụng di động cho BIDV, Viettel và các hệ thống web sử dụng PHP/CMS (Vicostone dùng Sitecore, Kempinski dùng Umbraco, BCCM dùng WordPress).

Bên cạnh tổng quan thị trường TMĐT và công nghệ cốt lõi (Laravel, Docker, JavaScript), chương này đi sâu đánh giá tính khả thi của dự án:

  • Dự toán chi phí 5 năm: Tổng chi phí ước tính khoảng 700 triệu đồng, bao gồm chi phí hệ thống năm đầu 113 triệu đồng (mua server 50 triệu, bản quyền ảnh 3 triệu, tên miền/website 30 triệu, bảo trì 10 triệu/năm), chi phí hành chính/thuế 10 triệu năm đầu và 100 triệu cho 4 năm tiếp theo, chi phí nhân sự năm đầu 245 triệu (lập trình viên 250 giờ khoảng 100 triệu, kiểm thử 25 triệu, quản trị vận hành 120 triệu), cùng chi phí quảng cáo và mã giảm giá 230 triệu đồng.
  • Doanh thu dự kiến: Nguồn thu từ dịch vụ quảng cáo marketing cho shop, thu phần trăm hoa hồng từ các shop có doanh thu từ 10 triệu đồng/tháng trở lên, khai thác tập dữ liệu khách hàng và liên kết đối tác.
  • Đánh giá rủi ro kỹ thuật:
STT Rủi ro kỹ thuật Mức độ rủi ro Mô tả và giải pháp khắc phục
1 Chưa xử lý hết các trường hợp phát sinh trong giỏ hàng Trung bình Kiểm tra luồng đặt hàng và chuyển giao đội ngũ lập trình hoàn thiện logic kiểm tra tồn kho, số lượng hợp lệ.
2 Khách hàng giả mạo, đặt hàng ảo rồi từ chối nhận Cao Thiết lập cơ chế tự động khóa tài khoản đối với những người dùng có tỷ lệ hủy đơn vượt ngưỡng quy định.
3 Lỗ hổng bảo mật, hacker đánh cắp dữ liệu hoặc tấn công hệ thống Rất cao Áp dụng các phương pháp bảo mật đa lớp ngay từ giai đoạn thiết kế, kịp thời vá lỗ hổng và gửi thông báo cảnh báo đến người dùng.

Chương 2: Phân tích và thiết kế hệ thống

Chương 2 là phần trọng tâm của khóa luận, mô tả chi tiết bài toán kinh doanh C2C và đặc tả kỹ thuật cho 15 ca sử dụng chính:

  1. Đăng ký / Đăng nhập / Đăng xuất: Tự động đăng nhập sau khi đăng ký thành công; xử lý lỗi nhập sai định dạng hoặc trùng lặp dữ liệu.
  2. Tìm kiếm và Lọc: Tìm kiếm theo từ khóa ở thanh điều hướng header, gợi ý từ khóa liên quan, lọc sản phẩm theo ngành hàng cấp 1, cấp 2 và khoảng giá.
  3. Đăng ký tài khoản shop & Cập nhật shop: Khách hàng đăng ký mở gian hàng, bổ sung thông tin mô tả, địa chỉ và ảnh bìa để kích hoạt giao diện Kênh người bán.
  4. Quản lý sản phẩm: Chủ shop tạo mới sản phẩm (nhập tên, mô tả, giá gốc, giá bán, tồn kho, tải lên tối đa 5 hình ảnh), cập nhật hoặc xóa sản phẩm.
  5. Quản lý giỏ hàng & Đặt hàng: Thêm sản phẩm vào giỏ, kiểm tra giới hạn không vượt quá 50 sản phẩm/mục và không vượt quá tồn kho; áp dụng mã giảm giá; chọn địa chỉ nhận hàng (tối đa 3 địa chỉ lưu sẵn); gửi đơn hàng đến server và chuyển tiếp thông báo cho chủ shop.
  6. Quản lý đơn hàng (Chủ shop & Khách hàng): Chủ shop xác nhận nhận đơn hoặc hủy đơn (khi hủy đơn, hệ thống tự động hoàn lại số lượng tồn kho của sản phẩm); khách hàng theo dõi trạng thái đơn hàng.
  7. Quản trị hệ thống (Admin): Theo dõi toàn bộ đơn hàng, có quyền hủy đơn kèm lý do; tạo và quản lý mã giảm giá (hiển thị trên banner trang chủ); quản lý danh sách người dùng và thực hiện thao tác khóa/mở khóa tài khoản.

Chương này cũng thiết kế hoàn chỉnh giao diện website bao gồm: phân hệ người dùng chung (Trang chủ, Danh mục cấp 1 & 2, Chi tiết sản phẩm, Giỏ hàng, Thanh toán, Tìm kiếm), phân hệ Kênh người bán (Quản lý sản phẩm, Thêm/Sửa sản phẩm, Quản lý đơn hàng, Thiết lập shop) và phân hệ Quản trị Admin.

Chương 3: Cài đặt, thử nghiệm và đánh giá

Chương 3 ghi nhận kết quả triển khai giao diện và tiến hành thử nghiệm chức năng trên 10 module chính:

  • Thử nghiệm chức năng Tìm kiếm sản phẩm theo từ khóa và điều hướng danh mục.
  • Thử nghiệm chức năng Đặt hàng và thông báo trạng thái đơn hàng.
  • Thử nghiệm chức năng Cập nhật thông tin người dùng và lưu trữ sổ địa chỉ.
  • Thử nghiệm chức năng Đăng ký tài khoản shop và Cập nhật thông tin shop.
  • Thử nghiệm chức năng Thêm mới và Quản lý danh mục sản phẩm của shop.
  • Thử nghiệm chức năng Tạo và Quản lý mã giảm giá của Admin.
  • Thử nghiệm chức năng Quản lý, khóa/mở tài khoản người dùng của Admin.

Kết quả và đóng góp của đề tài

  • Kết quả triển khai: Đề tài đã xây dựng thành công phiên bản website TMĐT Tbee hoạt động theo mô hình C2C, đáp ứng đầy đủ các yêu cầu nghiệp vụ cơ bản từ đăng ký, quản lý gian hàng, đăng bán sản phẩm, giỏ hàng, áp dụng coupon giảm giá đến đặt hàng và điều phối trạng thái đơn hàng.
  • Đóng góp kỹ thuật:
    • Chuẩn hóa mô hình cơ sở dữ liệu quan hệ gồm 14 bảng, giải quyết tốt mối quan hệ phức tạp giữa người dùng, vai trò (roles), cửa hàng (suppliers), sản phẩm (products), thuộc tính hình ảnh (images, image_product), giỏ hàng và chi tiết đơn hàng (orders, order_detail).
    • Xây dựng quy trình xử lý đơn hàng khép kín: đồng bộ trừ tồn kho khi đặt hàng và tự động hoàn trả số lượng tồn kho khi đơn hàng bị shop hoặc admin hủy bỏ.
    • Ứng dụng Docker và Docker Compose giúp đồng nhất môi trường phát triển và đơn giản hóa quy trình triển khai ứng dụng Laravel.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

  • Hạn chế:
    • Quy mô đề tài mang tính chất thử nghiệm trong phạm vi chuyên đề thực tập 3 tháng, tính cạnh tranh thực tế chưa cao.
    • Khả năng mở rộng liên kết đối tác và tích hợp cổng thanh toán trực tuyến chuyên sâu còn hạn chế.
    • Hệ thống chưa áp dụng đầy đủ các bộ tiêu chuẩn quốc tế về an toàn thông tin và độ tin cậy giao dịch quy mô lớn.
  • Hướng phát triển:
    • Bổ sung và hoàn thiện các kịch bản ngoại lệ trong quy trình giỏ hàng và thanh toán.
    • Nâng cấp cơ chế bảo mật tài khoản và hệ thống cảnh báo chống gian lận, ngăn chặn tài khoản ảo đặt hàng.
    • Tích hợp thêm các phương thức thanh toán điện tử trực tuyến và nâng cao hiệu năng xử lý khi lượng truy cập tăng cao.

Giá trị tham khảo

Báo cáo chuyên đề thực tập này là tài liệu tham khảo hữu ích cho:

  • Sinh viên ngành Công nghệ thông tin, Hệ thống thông tin quản lý và Kinh tế số: Tham khảo cấu trúc một báo cáo thực tập tốt nghiệp chuẩn mực, từ bước nghiên cứu thị trường, dự toán tài chính đến phân tích thiết kế hệ thống.
  • Người học và lập trình viên phát triển web TMĐT: Cung cấp tài liệu chi tiết về thiết kế biểu đồ UML (Use Case, Sequence, Activity) và sơ đồ cơ sở dữ liệu quan hệ hoàn chỉnh cho mô hình sàn TMĐT C2C sử dụng PHP/Laravel.

Câu hỏi thường gặp

1. Hệ thống website thương mại điện tử Tbee được xây dựng theo mô hình kinh doanh nào?
Website Tbee được phân tích và thiết kế theo mô hình C2C (Consumer-to-Consumer), hoạt động như một sàn giao dịch trung gian kết nối giữa người mua và người bán cá nhân.

2. Công nghệ backend và nền tảng hạ tầng nào được sử dụng để phát triển website Tbee?
Hệ thống sử dụng ngôn ngữ PHP với framework Laravel (mô hình MVC), kết hợp JavaScript xử lý giao diện frontend, và sử dụng Docker cùng Docker Compose để đóng gói, thiết lập môi trường chạy ứng dụng.

3. Cơ sở dữ liệu của Tbee gồm những bảng thực thể nào?
Cơ sở dữ liệu gồm 14 bảng: users, suppliers, products, cart, orders, order_detail, coupons, images, image_product, category_level_1, category_level_2, roles, role_user, address_info và notifications.

4. Khi đơn hàng bị hủy, hệ thống Tbee xử lý dữ liệu hàng tồn kho như thế nào?
Theo đặc tả nghiệp vụ của chức năng quản lý đơn hàng, khi chủ shop (Supplier) hoặc quản trị viên (Admin) thực hiện thao tác hủy đơn, hệ thống sẽ tự động cập nhật và khôi phục lại số lượng sản phẩm tồn kho như thời điểm trước khi đơn hàng được đặt.

5. Tổng chi phí dự kiến để triển khai hệ thống Tbee trong 5 năm đầu là bao nhiêu?
Theo bảng tính khả thi kinh tế trong báo cáo, tổng chi phí dự kiến cho 5 năm đầu khoảng 700 triệu đồng (bao gồm chi phí phần cứng server, phần mềm/tên miền, bảo trì, thuế hành chính, nhân sự phát triển/vận hành, chi phí quảng cáo và ngân sách mã giảm giá).

Kết luận

Báo cáo chuyên đề thực tập "Nghiên cứu xây dựng website thương mại điện tử Tbee" của sinh viên Trần Anh Thư đã hoàn thành toàn diện các mục tiêu nghiên cứu và triển khai kỹ thuật đặt ra. Tác giả đã hệ thống hóa cơ sở lý luận về TMĐT C2C, phân tích tính khả thi dự án và mô hình hóa chi tiết hệ thống bằng các biểu đồ UML cùng sơ đồ cơ sở dữ liệu quan hệ 14 bảng. Ứng dụng đã được cài đặt, thử nghiệm thành công trên nền tảng Laravel và Docker, cung cấp tài liệu tham khảo có giá trị cao cho các đề tài phát triển ứng dụng web thương mại điện tử.