Luận văn thạc sĩ hay nghiên cứu sử dụng vùng sống của vọoc mũi hếch rhinopithecus avunculus dollman 1912 ở khu bảo tồn loài và sinh cảnh vọoc mũi hếch ở khau ca tỉnh hà giang

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu hay nghiên cứu sử dụng vùng sống của vọoc mũi hếch rhinopithecus avunculus dollman 1912 ở khu bảo, đánh giá hiện trạng, phân tích vấn đề, đề xuất biện

• Tác giả: Nguyễn Bá Quyền
• Trường học: Trường Đại học Lâm Nghiệp
• Chuyên ngành: Khoa học lâm nghiệp
• Đề tài: Nghiên cứu sử dụng vùng sống của Voọc mũi hếch (Rhinopithecus avunculus Dollman, 1912) ở khu vực Khau Ca, tỉnh Hà Giang
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sỹ
• Năm xuất bản: 2010
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU NGHIÊN CỨU
• 1.1. Vùng sống và một số phương pháp nghiên cứu vùng sống
• 1.1.1. Khái niệm về vùng sống
• 1.1.2. Một vài phương pháp ước tính vùng sống đang được sử dụng
• 1.2. Tổng quan về vùng sống của một vài loài khỉ ăn lá ở Châu Á
• 1.2.1. Sinh cảnh sống
• 1.2.2. Kích thước vùng sống
• 1.2.3. Quãng đường di chuyển trong ngày
• 1.2.4. Nơi ngủ
• 1.3. Giống Voọc mũi hếch (Rhinopithecus)
• 1.3.1. Phân loại và phân bố
• 1.3.2. Nơi sống
• 1.3.3. Đặc trưng về hệ thực vật tại nơi sống
• 1.3.4. Tập tính sử dụng vùng sống của một vài loài trong giống
• 1.3.4.1. Kích thước vùng sống

Tóm tắt

I. Tổng quan về nghiên cứu vùng sống của vọoc mũi hếch tại Khau Ca Hà Giang

Nghiên cứu vùng sống của vọoc mũi hếch (Rhinopithecus avunculus) tại Khau Ca, Hà Giang là một chủ đề quan trọng trong bảo tồn động vật hoang dã. Vọoc mũi hếch là một trong bốn loài linh trưởng đặc hữu của Việt Nam, hiện đang đứng trước nguy cơ tuyệt chủng. Khu bảo tồn Khau Ca được coi là nơi nuôi dưỡng quần thể lớn nhất của loài này với khoảng 90 cá thể. Nghiên cứu này không chỉ giúp hiểu rõ hơn về vùng sống của vọoc mà còn cung cấp thông tin cần thiết cho các hoạt động bảo tồn.

1.1. Đặc điểm sinh học và phân bố của vọoc mũi hếch

Vọoc mũi hếch có đặc điểm sinh học độc đáo và phân bố chủ yếu ở các tỉnh Đông Bắc Việt Nam. Chúng sống trong các khu rừng nhiệt đới thường xanh, nơi có độ cao từ 1000m đến 4000m. Việc hiểu rõ về đặc điểm sinh học của loài này là cần thiết để xây dựng các biện pháp bảo tồn hiệu quả.

1.2. Tình trạng bảo tồn và nguy cơ tuyệt chủng

Theo Sách Đỏ IUCN, vọoc mũi hếch được xếp vào danh sách loài cực kỳ nguy cấp. Tình trạng này đòi hỏi các biện pháp bảo tồn khẩn cấp để bảo vệ quần thể còn lại. Việc nghiên cứu vùng sống của chúng sẽ giúp xác định các yếu tố ảnh hưởng đến sự sống còn của loài này.

II. Vấn đề và thách thức trong nghiên cứu vùng sống của vọoc mũi hếch

Nghiên cứu vùng sống của vọoc mũi hếch gặp nhiều thách thức, bao gồm sự thay đổi môi trường sống và áp lực từ con người. Các hoạt động khai thác rừng và phát triển kinh tế đã làm giảm diện tích rừng tự nhiên, ảnh hưởng đến nơi sống của loài này. Việc hiểu rõ các vấn đề này là cần thiết để đưa ra các giải pháp bảo tồn hiệu quả.

2.1. Ảnh hưởng của biến đổi khí hậu

Biến đổi khí hậu đang ảnh hưởng nghiêm trọng đến môi trường sống của vọoc mũi hếch. Sự thay đổi nhiệt độ và lượng mưa có thể làm thay đổi hệ sinh thái nơi chúng sinh sống, dẫn đến sự suy giảm nguồn thức ăn và nơi trú ẩn.

2.2. Tác động của con người đến môi trường sống

Các hoạt động của con người như khai thác gỗ, nông nghiệp và xây dựng hạ tầng đã làm giảm diện tích rừng tự nhiên. Điều này không chỉ ảnh hưởng đến vùng sống của vọoc mà còn làm tăng nguy cơ tuyệt chủng cho loài này.

III. Phương pháp nghiên cứu vùng sống của vọoc mũi hếch tại Khau Ca

Để nghiên cứu vùng sống của vọoc mũi hếch, nhiều phương pháp đã được áp dụng, bao gồm phương pháp ô lưới và đa giác lồi tối thiểu. Những phương pháp này giúp xác định kích thước và phân bố vùng sống của loài, từ đó đưa ra các giải pháp bảo tồn phù hợp.

3.1. Phương pháp ô lưới Grid cell

Phương pháp ô lưới giúp xác định diện tích vùng sống của vọoc mũi hếch bằng cách chia khu vực nghiên cứu thành các ô lưới. Kết quả cho thấy kích thước vùng sống của loài này có thể thay đổi theo mùa và theo mật độ quần thể.

3.2. Đa giác lồi tối thiểu Minimum convex polygons

Phương pháp đa giác lồi tối thiểu được sử dụng để xác định khu vực mà vọoc mũi hếch thường xuyên di chuyển. Phương pháp này giúp xác định các điểm ngủ và nguồn thức ăn của loài, từ đó cung cấp thông tin quan trọng cho việc bảo tồn.

IV. Kết quả nghiên cứu và ứng dụng thực tiễn

Kết quả nghiên cứu về vùng sống của vọoc mũi hếch tại Khau Ca đã chỉ ra rằng kích thước vùng sống của loài này dao động từ 3,5 đến 10 km2. Những thông tin này rất quan trọng cho các hoạt động bảo tồn và quản lý quần thể vọoc mũi hếch tại khu vực này.

4.1. Kích thước vùng sống và hành vi di chuyển

Kích thước vùng sống của vọoc mũi hếch có liên quan chặt chẽ đến hành vi di chuyển của chúng. Nghiên cứu cho thấy rằng loài này có thể di chuyển một quãng đường dài trong ngày để tìm kiếm thức ăn và nơi trú ẩn.

4.2. Ứng dụng trong bảo tồn động vật hoang dã

Thông tin từ nghiên cứu có thể được sử dụng để xây dựng các chương trình bảo tồn hiệu quả hơn cho vọoc mũi hếch. Việc bảo vệ môi trường sống tự nhiên là rất quan trọng để duy trì quần thể loài này.

V. Kết luận và tương lai của nghiên cứu vùng sống vọoc mũi hếch

Nghiên cứu vùng sống của vọoc mũi hếch tại Khau Ca đã cung cấp nhiều thông tin quý giá cho việc bảo tồn loài này. Tuy nhiên, cần tiếp tục nghiên cứu để hiểu rõ hơn về các yếu tố ảnh hưởng đến sự sống còn của chúng. Tương lai của vọoc mũi hếch phụ thuộc vào các biện pháp bảo tồn hiệu quả và sự hợp tác giữa các bên liên quan.

5.1. Tầm quan trọng của nghiên cứu tiếp theo

Nghiên cứu tiếp theo cần tập trung vào việc theo dõi quần thể vọoc mũi hếch và các yếu tố môi trường ảnh hưởng đến chúng. Điều này sẽ giúp đưa ra các giải pháp bảo tồn phù hợp hơn.

5.2. Hợp tác trong bảo tồn động vật hoang dã

Sự hợp tác giữa các tổ chức bảo tồn, chính quyền địa phương và cộng đồng là rất quan trọng để bảo vệ vọoc mũi hếch. Các chương trình giáo dục cộng đồng cũng cần được triển khai để nâng cao nhận thức về bảo tồn.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Voọc mũi hếch (Rhinopithecus avunculus Dollman, 1912) là một trong 4 loài linh trưởng đặc hữu quý hiếm nhất của Việt Nam, đồng thời được ghi nhận trong danh sách 25 loài linh trưởng nguy cấp nhất trên quy mô toàn cầu. Loài này hiện đang xếp ở mức Cực kỳ nguy cấp (CR) trong Danh lục Đỏ IUCN 2010 và Sách Đỏ Việt Nam 2007, thuộc nhóm IB theo Nghị định số 32/2006/NĐ-CP của Chính phủ. Khu bảo tồn loài và sinh cảnh Voọc mũi hếch Khau Ca thuộc tỉnh Hà Giang với diện tích tự nhiên khoảng 1.000 ha là nơi lưu giữ quần thể Voọc mũi hếch lớn nhất tại Việt Nam. Dù đã có những nghiên cứu ban đầu về tập tính ăn và thành phần loài, các dữ liệu định lượng về kích thước vùng sống, quãng đường di chuyển và cường độ sử dụng sinh cảnh vẫn còn nhiều khoảng trống học thuật cần được làm sáng tỏ.

Mục tiêu cụ thể của luận văn là xác định các đặc trưng định lượng về vùng sống, đo đạc chiều dài quãng đường di chuyển hàng ngày, phân tích cường độ sử dụng sinh cảnh cùng đặc điểm các điểm ngủ đêm và nghỉ trưa của Voọc mũi hếch tại Khau Ca. Từ đó, công trình đánh giá các mối đe dọa từ hoạt động nhân sinh để xây dựng hệ thống giải pháp quản lý bảo tồn mang tính thực tiễn cao. Phạm vi nghiên cứu được thực hiện tại tọa độ 22°49'38'' – 22°51'52'' vĩ độ Bắc và 105°05'55'' – 105°09'12'' kinh độ Đông trong giai đoạn từ ngày 11/03/2010 đến ngày 16/06/2010, bao gồm 60 ngày bám sát thực địa và 11 ngày trực tiếp quan sát, thu thập dữ liệu theo dõi đàn. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài được khẳng định qua việc xác lập mật độ quần thể đạt 15 cá thể/km² với tổng số 103 cá thể ghi nhận, tăng trưởng đáng kể so với con số 60 cá thể năm 2006, tạo tiền đề khoa học vững chắc để thiết lập các ranh giới bảo vệ sinh cảnh tối ưu.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng trên nền tảng học thuyết sinh thái học vùng sống của Burt (1943), định nghĩa vùng sống là toàn bộ không gian địa lý mà cá thể hoặc đàn động vật di chuyển qua để thực hiện các hoạt động sinh tồn bình thường như tìm kiếm thức ăn, giao phối và nuôi dưỡng con non. Luận văn kết hợp lý thuyết tương tác sinh thái và hành vi động vật của Bekoff và Mech (1984), khẳng định kích thước vùng sống biến động theo chất lượng thảm thực vật, tính sẵn có của nguồn thức ăn và sức ép từ môi trường xung quanh. Đồng thời, mô hình đánh giá mối đe dọa sinh thái của Margoluis và Salafsky (2001) được áp dụng để lượng hóa các tác động nhân sinh dựa trên 3 tiêu chí: diện tích ảnh hưởng, cường độ tác động và tính cấp thiết với thang điểm chuẩn hóa từ 1 đến 5.

Các khái niệm then chốt được chuẩn hóa trong nghiên cứu bao gồm: Vùng sống tổng thể (Home Range), Vùng lõi (Core Area - khu vực chiếm 50% tần suất hoạt động tập trung nhất), Quãng đường di chuyển trong ngày (Daily Range Length - DRL), Cấu trúc xã hội đơn vị một đực (One-male unit) và Mật độ cá thể trên một đơn vị diện tích.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu sơ cấp được thu thập thông qua phương pháp điều tra theo tuyến kết hợp theo dõi liên tục ngoài thực địa. Cỡ mẫu nghiên cứu bao quát toàn bộ 3 đàn Voọc mũi hếch tại khu bảo tồn với 103 cá thể ước tính (trong đó 94 cá thể được quan sát trực tiếp), trọng tâm theo dõi chuyên sâu được đặt vào đàn số 2 gồm 35 cá thể. Phương pháp chọn mẫu là quan sát trực tiếp bằng mắt thường và ống nhòm chuyên dụng dọc theo 4 tuyến điều tra chính có chiều dài từ 3,5 đến 5 km mỗi tuyến, phân bố đại diện qua các thảm rừng thường xanh trên núi đá vôi ở độ cao 700 - 1.200 m. Vị trí đàn được định vị bằng thiết bị GPS cầm tay theo chu kỳ lấy mẫu 15 phút một lần hoặc mỗi khi đàn di chuyển khoảng cách từ 50 m trở lên.

Lý do lựa chọn phương pháp phân tích không gian là nhằm đảm bảo tính khách quan và triệt tiêu sai số hình học. Tác giả áp dụng phương pháp hệ thống ô lưới với hai kích thước ô vuông 100 x 100 m (diện tích 0,01 km²) và 250 x 250 m (diện tích 0,0625 km²), đồng thời xử lý đối sánh bằng phần mềm chuyên dụng Callhome với 4 thuật toán: Đa giác lồi tối thiểu (MCP), Adaptive Kernel (ADK), Harmonic Mean (HMN) và Bivariate Normal (BIN) ở các mức xác suất sử dụng 100%, 75% và 50%. Bản đồ phân bố không gian được số hóa trên phần mềm MapInfo 8.0, trong khi các phép kiểm định thống kê T-test và Mann-Whitney U được thực hiện trên phần mềm SPSS 13.0 để kiểm tra độ tin cậy của các biến số trong suốt tiến trình nghiên cứu từ tháng 3 đến tháng 6 năm 2010.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, về hiện trạng và cấu trúc quần thể, nghiên cứu đã ghi nhận sự phục hồi và phát triển mạnh mẽ của loài Voọc mũi hếch tại Khau Ca. Dữ liệu bảng theo dõi quần thể qua các năm cho thấy số lượng cá thể đã tăng từ 60 cá thể năm 2006 lên 89 cá thể năm 2007, 90 cá thể năm 2009 và đạt mức 103 cá thể vào năm 2010 (tăng 71,67% sau 4 năm). Quần thể được tổ chức thành 3 đàn độc lập: đàn 1 gồm 16 cá thể (14 cá thể quan sát), đàn 2 gồm 35 cá thể (32 cá thể quan sát) và đàn 3 là đàn lớn nhất với 52 cá thể (48 cá thể quan sát). Về cấu trúc tuổi và giới tính, nhóm cá thể chưa trưởng thành và con non chiếm tỷ lệ áp đảo với 45% (42 cá thể), con cái trưởng thành chiếm 18% (17 cá thể), con đực trưởng thành chiếm 13% (12 cá thể) và 24% là các cá thể chưa xác định rõ giới tính.

Thứ hai, về kích thước vùng sống, kết quả phân tích hệ thống ô lưới cho thấy diện tích vùng sống của đàn số 2 (35 cá thể) đạt 1,04 km² khi áp dụng ô lưới 100 x 100 m (xuất hiện tại 104 ô) và đạt 2,185 km² khi áp dụng ô lưới 250 x 250 m (xuất hiện tại 35 ô). Trên mô hình Callhome ở mức sử dụng 100%, diện tích ước tính lần lượt là 310,9 ha (phương pháp MCP), 347,7 ha (phương pháp ADK) và 414,7 ha (phương pháp HMN). Đáng chú ý, vùng lõi hoạt động ưa thích nhất của loài (mức sử dụng 50%) được xác định là 47,6 ha (tương đương 0,475 km²).

Thứ ba, chiều dài quãng đường di chuyển trung bình trong ngày (DRL) của loài được xác định đạt 1.075 m/ngày qua dữ liệu theo dõi thực địa liên tục. Mật độ cá thể tại khu bảo tồn đạt mức 15 cá thể/km², tăng 66,67% so với mức 9 cá thể/km² được công bố vào năm 2007.

Thứ tư, về tập tính chọn nơi ngủ và sinh cảnh, Voọc mũi hếch ưu tiên sinh sống tại các thảm rừng nguyên sinh núi đá vôi thuộc địa phận xã Tùng Bá ở độ cao 700 - 1.200 m, nơi tập trung các cây gỗ Nghiến (Excentrodendron tonkinense) cổ thụ có đường kính 1 - 3 m và chiều cao 25 - 50 m. Nơi ngủ được lựa chọn là các cành cây lớn ở tầng thấp, tán rậm rạp nằm sâu trong thung lũng kín gió để giữ ấm và tránh thú ăn thịt.

Thảo luận kết quả

Khi đối sánh kết quả với các nghiên cứu trước đây của Phạm Nhật (ước tính vùng sống từ 3,8 đến 5,6 km²) hay Lê Khắc Quyết (ước tính khoảng 7 km²), kích thước vùng sống 1,04 km² của đàn 35 cá thể trong luận văn nhỏ hơn rõ rệt. Nguyên nhân là do các nghiên cứu trước đây chỉ khảo sát định tính trên toàn bộ quần thể di chuyển phân tán, trong khi nghiên cứu này sử dụng công nghệ định vị GPS và phân tích ô lưới chính xác trên từng đàn cụ thể. Hơn nữa, thảm thực vật tại Khau Ca có mức độ đa dạng rất cao với hơn 32 loài cây làm thức ăn (như Trai, Nghiến, Sâng, Thích Bắc Bộ), cung cấp nguồn dinh dưỡng dồi dào tại chỗ, khiến đàn voọc không phải mở rộng phạm vi tìm kiếm.

So sánh với các loài cùng giống Rhinopithecus tại Trung Quốc, quãng đường di chuyển 1.075 m/ngày của Voọc mũi hếch Khau Ca ngắn hơn đáng kể so với loài Voọc mũi hếch Vân Nam (Rhinopithecus bieti, di chuyển 1.500 - 2.000 m/ngày) và Voọc mũi hếch vàng (Rhinopithecus roxellana). Điều này được giải thích bởi sự khác biệt sinh cảnh: loài R. bieti sống ở độ cao trên 3.000 m với khí hậu khắc nghiệt và nguồn thức ăn phân tán, buộc chúng phải di chuyển xa hơn. Kiểm định T-test và Mann-Whitney U trên SPSS 13.0 với giá trị p < 0,05 chứng minh không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê giữa hai phương pháp ô lưới 100 m và 250 m, khẳng định độ chuẩn xác cao của mô hình phân tích không gian.

Đề xuất và khuyến nghị

Thứ nhất, thiết lập ranh giới phân khu bảo vệ nghiêm ngặt đối với 47,6 ha vùng lõi sinh cảnh và mở rộng hành lang an toàn trên toàn bộ 1.000 ha diện tích khu bảo tồn. Ban Quản lý Khu bảo tồn Khau Ca cần phối hợp cùng Chi cục Kiểm lâm tỉnh Hà Giang hoàn thành cắm mốc ranh giới thực địa trong giai đoạn 2026 - 2027, tập trung bảo vệ tuyệt đối các quần thể rừng Nghiến cổ thụ tại xã Tùng Bá.

Thứ hai, tăng cường tần suất tuần tra rừng và triệt phá các hoạt động săn bắt trái phép. Đội Kiểm lâm cơ động kết hợp với Tổ bảo vệ rừng cộng đồng tại 3 xã Tùng Bá, Minh Sơn và Yên Định duy trì tuần tra tối thiểu 15 ngày/tháng, đặt mục tiêu thu hồi và xử lý dứt điểm 100% bẫy thú, súng săn tự chế trong vòng 12 tháng.

Thứ ba, triển khai chương trình sinh kế vườn rừng và quản lý chăn thả gia súc bền vững cho 1.791 hộ gia đình sống tại 16 thôn bản vùng đệm. Chính quyền địa phương cần hỗ trợ kỹ thuật nông lâm kết hợp, kiểm soát đàn trâu bò thả rông vào rừng đặc dụng, nhằm thay thế nguồn thu từ việc khai thác lâm sản trái phép ước tính hơn 800.000 đồng/hộ/năm.

Thứ tư, duy trì hệ sinh thái giám sát sinh học định kỳ 6 tháng/lần đối với 3 đàn voọc hiện hữu. Ban Quản lý cần ứng dụng bẫy ảnh tự động và phần mềm GIS MapInfo để theo dõi biến động số lượng, phấn đấu duy trì tỷ lệ tăng trưởng đàn đạt trên 10% mỗi chu kỳ 3 năm.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nhóm thứ nhất là các nhà nghiên cứu linh trưởng học và sinh thái học động vật hoang dã. Họ sẽ tiếp cận được bộ số liệu định lượng chuẩn xác về vùng sống 1,04 km², quãng đường di chuyển 1.075 m/ngày và tập tính chọn nơi ngủ của loài linh trưởng cực kỳ nguy cấp để phục vụ các phân tích so sánh liên loài.

Nhóm thứ hai là Ban Quản lý các khu bảo tồn thiên nhiên và vườn quốc gia có hệ sinh thái núi đá vôi. Các đơn vị này có thể ứng dụng trực tiếp mô hình xác định vùng lõi 47,6 ha và thang đánh giá đe dọa Margoluis - Salafsky để phân vùng chức năng cho hơn 1.000 ha rừng đặc dụng.

Nhóm thứ ba là các cơ quan quản lý nhà nước như Cục Lâm nghiệp, Chi cục Kiểm lâm các tỉnh Đông Bắc. Cán bộ quản lý có thể sử dụng dữ liệu tăng trưởng từ 60 lên 103 cá thể làm cơ sở thực tiễn để tham mưu chính sách bảo tồn loài theo Nghị định số 32/2006/NĐ-CP và phân bổ ngân sách bảo vệ loài nguy cấp nhóm IB.

Nhóm thứ tư là giảng viên, học viên cao học và sinh viên các chuyên ngành Quản lý Tài nguyên rừng, Lâm học, Bảo tồn Đa dạng Sinh học. Luận văn cung cấp case study mẫu mực về quy trình điều tra thực địa 60 ngày, phương pháp thiết lập 4 tuyến khảo sát và kỹ thuật xử lý dữ liệu không gian kết hợp phần mềm SPSS 13.0 và MapInfo.

Câu hỏi thường gặp

Kích thước vùng sống của loài Voọc mũi hếch tại Khau Ca được xác định là bao nhiêu? Nghiên cứu xác định kích thước vùng sống của đàn 35 cá thể đạt 1,04 km² khi áp dụng phương pháp ô lưới 100 x 100 m (ghi nhận ở 104 ô) và đạt 2,185 km² với ô lưới 250 x 250 m (ghi nhận ở 35 ô). Phân tích bằng mô hình đa giác lồi tối thiểu (MCP) cho kết quả 310,9 ha, trong đó vùng lõi tập trung hoạt động thường xuyên nhất chiếm 47,6 ha.

Quần thể Voọc mũi hếch tại Khu bảo tồn Khau Ca có xu hướng phát triển như thế nào qua các năm? Quần thể có xu hướng tăng trưởng rất tích cực, từ 60 cá thể năm 2006, 89 cá thể năm 2007 lên 103 cá thể vào năm 2010, phân bố trong 3 đàn riêng biệt. Cơ cấu quần thể ghi nhận tỷ lệ cá thể non và chưa trưởng thành chiếm tới 45%, phản ánh tiềm năng sinh sản tự nhiên tốt và khả năng phục hồi quần thể cao.

Mỗi ngày đàn Voọc mũi hếch di chuyển quãng đường trung bình bao xa? Qua theo dõi thực địa liên tục trong 2 ngày của đàn 35 cá thể trên bản đồ địa hình tỷ lệ 1:10.000, chiều dài quãng đường di chuyển trung bình trong ngày (DRL) của loài đạt 1.075 m. Quãng đường này tương đối ngắn do sinh cảnh rừng núi đá vôi tại Khau Ca cung cấp nguồn thức ăn tại chỗ dồi dào và ổn định.

Đâu là những mối đe dọa sinh thái lớn nhất đối với Voọc mũi hếch tại Khau Ca? Các mối đe dọa chính bao gồm tình trạng khai thác gỗ Nghiến trái phép tại xã Tùng Bá, việc chăn thả gia súc tự do của 1.791 hộ dân vùng đệm, hoạt động thu hái thảo dược và nguy cơ từ các dự án khai khoáng xung quanh 1.000 ha sinh cảnh khu bảo tồn.

Voọc mũi hếch có tập tính lựa chọn nơi ngủ như thế nào để sinh tồn? Voọc mũi hếch thường chọn nơi ngủ đêm tại các cành cây to tầng thấp của loài cây gỗ Nghiến cao từ 25 đến 50 m. Vị trí ngủ luôn nằm trong các thung lũng yên tĩnh, kín gió, có tán lá rậm che chắn và các cá thể luôn giữ im lặng tuyệt đối nhằm hạn chế tối đa nguy cơ bị thú ăn thịt phát hiện.

Kết luận

• Xác lập chính xác kích thước vùng sống của đàn 35 cá thể Voọc mũi hếch đạt 1,04 km² và vùng lõi hoạt động thiết yếu là 47,6 ha.
• Ghi nhận sự tăng trưởng vượt bậc của quần thể đạt 103 cá thể trong 3 đàn, nâng mật độ trung bình lên 15 cá thể/km².
• Xác định chiều dài quãng đường di chuyển hàng ngày đạt trung bình 1.075 m/ngày trong sinh cảnh rừng thường xanh độ cao 700 - 1.200 m.
• Chứng minh tính ưu việt của phương pháp tích hợp hệ thống ô lưới và các thuật toán phân tích không gian GIS hiện đại.
• Lượng hóa các mối đe dọa nhân sinh từ 1.791 hộ dân vùng đệm để làm căn cứ đề xuất các giải pháp bảo tồn đồng quản lý.

Đóng góp lớn nhất của luận văn là cung cấp bộ dữ liệu sinh thái học thực nghiệm toàn diện đầu tiên về sử dụng vùng sống của loài Voọc mũi hếch tại Việt Nam. Định hướng tiếp theo trong giai đoạn 2026 - 2030 là mở rộng mạng lưới giám sát bẫy ảnh tự động định kỳ 6 tháng/lần trên toàn bộ 1.000 ha rừng đặc dụng. Hãy chung tay thúc đẩy các hoạt động nghiên cứu và ứng dụng ngay các giải pháp bảo tồn từ luận văn để bảo vệ an toàn loài linh trưởng quý hiếm mang tính biểu tượng sinh thái của quốc gia.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU NGHIÊN CỨU 1. Vùng sống và một số phương pháp nghiên cứu vùng sống Khái niệm về vùng sống Vùng sống của mỗi loài động vật được định nghĩa là “khu vực di chuyển bởi các cá thể trong các hoạt động bình thường của chúng cho việc thu thập thức ăn, giao phối và chăm sóc con non” [20]. Do đó, một cách đơn giản nhất, phân tích vùng sống của một loài động vật bao gồm việc vạch ra khu vực mà các loài đó tiến hành các hoạt động bình thường (Burt, 1943), điều này cũng đồng nghĩa với việc ghi lại những vị trí mà các cá thể đã được ghi nhận quan sát [54]. Những thông tin ghi nhận từ việc nghiên cứu và phân tích vùng sống có thể được sử dụng để kiểm tra các học thuyết cơ bản liên quan tới tập tính của động vật, sử dụng nguồn tài nguyên, sự phân bố quần thể hoặc kiểm tra sự tương tác lẫn nhau giữa các cá thể và trong quần thể [54].

Kích thước vùng sống có thể chịu ảnh hưởng của nhân tố chủ quan và khách quan. Theo Burt (1943), kích thước vùng sống có thể thay đổi theo giới tính, theo mùa, theo mật độ quần thể và có thể theo độ tuổi. Một số tác giả khác cho rằng, sự thay đổi kích thước vùng sống của đàn còn chịu ảnh hưởng của kích thước đàn [57, 30, 8]. Trong khi đó, một vài nghiên cứu khác về các loài Linh trưởng lại cho thấy, kích thước vùng sống tương quan với trọng lượng cơ thể [45, 14].

Ngoài những nhân tố khách quan trên, ước tính kích thước vùng sống còn chịu ảnh hưởng của việc lựa chọn kỹ thuật, phương pháp ước tính [26]. Độ chính xác kích thước vùng sống khi ước tính cũng bị thay đổi khá nhiều khi áp dụng phương pháp hệ thống ô lưới với việc sử dụng các kích thước ô lưới khác nhau [26]. LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 4 Một vài phương pháp ước tính vùng sống đang được sử dụng Trong nghiên cứu về vùng sống nói chung, hiện nay có nhiều phương pháp khác nhau được sử dụng để ước tính kích thước vùng sống. Trên cơ sở căn cứ theo việc xác định vị trí các điểm của nghiên cứu về vùng sống nói chung, phân tích vùng sống có thể chia thành 4 phương pháp tiếp cận cơ bản khác nhau bao gồm: - Đa giác lồi tối thiểu (Minimum convex polygons) - Mô hình 2 biến số thông thường (Bivariate normal models) - Mô hình phi tham số (Nonparametric models) - Mô hình đường đồng mức (Contouring models) (Nguồn: Rodger và Carr, 1998[54]) - Adaptive kernel - Harmonic Mean Hiện nay, trong nghiên cứu và ước tính vùng sống của các loài Linh trưởng, các nhà khoa học thường sử dụng một số các biện pháp như: Phương pháp ô lưới (Grids cell - GC); Đa giác lồi tối thiểu (Minimum convex polygons - MCP); Phương pháp đa giác lồi tối thiểu có điều chỉnh (Adjusted minimum convex polygons – Adjust MCP)… Việc áp dụng các phương pháp ước tính vùng sống khác nhau trên cùng một đối tượng có thể cho các kết quả khác nhau [26].

Ngoài ra, khi áp dụng phương pháp ô lưới với mỗi loại kích thước ô lưới khác nhau (hay tỷ lệ bản đồ khác nhau) cũng có thể làm thay đổi khá lớn kích thước vùng sống. Chẳng hạn, khi nghiên cứu về việc lựa chọn phương pháp ước tính vùng sống của loài Voọc mũi hếch Vân Nam (Rhinopithecus bieti), Grueter và ctv (2008), nhận thấy kích thước vùng sống theo hàng tháng có sự thay đổi đáng kể với mỗi phương pháp sử dụng khác nhau, (MCP – 16,96 km2; Adjust MCP – 14, 52 km2; và GC – 1,06 km2. Ngoài ra, kết quả nghiên cứu từ nhóm tác giả cũng cho thấy tổng kích thước LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 5 vùng sống tăng từ 24,75 km2 lên 34,25 km2 khi tăng kích thước ô lưới từ 250m lên 500m [26]. Tổng quan về vùng sống của một vài loài khỉ ăn lá ở Châu Á 1.

Sinh cảnh sống Các loài khỉ ăn lá về cơ bản sống trong rừng, nhưng chúng xuất hiện trong một phạm vi phân bố rộng với nhiều các kiểu rừng khác nhau, bao gồm rừng khô lá rộng, rừng tre nứa nhiệt đới, rừng ven sông, rừng đầm lầy, rừng đước và rừng mưa nhiệt đới thường xanh. Chẳng hạn như, với loài Khỉ vòi (Nasalis larvatus) có nơi sống chủ yếu ở những vùng ven sông, rừng đước ven biển phía đông Malaysia [16, 31], các khu vực dọc theo sông Kinabatangan, với địa hình phần lớn là bằng phẳng [16]. Một vài loài khỉ ăn lá khác có nơi sống là các khu rừng trên cao với nhiều dãy núi đá vôi điển hình như một số loài trong giống Trachypithecus hay Rhinopithecus [11, 47, 49]. Trong khi đó, loài Khỉ Nhật Bản lại có nơi sống đặc biệt, ở những vùng núi thuộc Honshu, đảo Koshima của Nhật Bản, với nhiệt độ trong mùa đông có thể xuống đến – 15oC.

Kích thước vùng sống Kích thước vùng sống của nhóm khỉ ăn lá là khác nhau tuỳ thuộc vào mỗi loài, có thể biến đổi từ vài chục cho tới hàng trăm ha. Chẳng hạn, với loài Khỉ vòi (Nasalis larvatus) độ rộng vùng sống được ghi nhận khoảng hơn 100 ha [16, 44]. Trong khi đó, kết quả này của loài Voọc đỏ (Presbytis rubicunda) được ghi nhận chỉ từ 3,3 – 9,9 ha [30]. Bên cạnh việc chịu ảnh hưởng bởi các loài khác nhau, kích cỡ vùng sống ước tính còn thay đổi hàng tháng [40, 62, 16] và chịu ảnh hưởng bởi số lượng cá thể trong đàn hoặc kích cỡ quần thể [30, 60, 8].

Một vài tác giả khi nghiên cứu về vùng sống của một số các loài khỉ ăn lá cho thấy kích thước vùng sống có liên quan tới chất lượng cũng như sự LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 6 phân bố theo không gian và thời gian của nguồn thức ăn [40, 16, 44]. Theo Li và Rogers (2004), chất lượng nơi sống của loài Voọc, má trắng (Trachypithecus francoisi) tăng lên được thể hiện ở số loài thức ăn ưa thích của chúng nhiều hơn, điều này cũng sẽ làm tăng sự hấp dẫn của các con cái từ phía con đực, do đó kích cỡ trong đàn tăng lên, phù hợp với chất lượng nơi sống tăng [40]. Trong khi đó theo Boonratana (2000), tỉ lệ lượng hoa và quả trong chế độ ăn của chúng sẽ làm ảnh hưởng tới kích thước vùng sống [16].1: Kích thước vùng sống của một số loài khỉ ăn lá Châu Á STT Loài Kích thước(ha) Nguồn 1 Voọc đầu trắng 28-18 Li & Rogers, 2005 2 Khỉ vòi 138.3 Matsuda và ctv, 2008 3 Khỉ vòi 220.5 Boonratana, 2000 4 Khỉ tây tạng 18 Zhao & Deng, 1988 5 Voọc đầu trắng 19 Zhou và ctv, 2006 6 Voọc mông trắng 36 – 46 Nguyễn Vĩnh Thanh, 2007 7 Voọc đỏ 3.9 Supriatna, 1986 Vùng sống của một số loài trong nhóm khỉ ăn lá thay đổi hàng tháng [62, 16, 44]. Tuy nhiên, sự khác nhau giữa các tháng là không ý nghĩa [62].

Kết quả nghiên cứu của Zhou và ctv (2006), cũng ghi nhận tập tính sử dụng vùng sống của loài Voọc đầu trắng (Trachypithecus francoisi) với khoảng 55% tổng số các hoạt động xảy ra tập trung ở một khu vực nhỏ, và 22% các hoạt động xảy ra ở những nơi có chứa hoặc gần các điểm ngủ [62]. Trong khi đó, theo Matsuda và ctv (2008) khi nghiên cứu về loài Khỉ vòi (Nasalis larvatus) nhận thấy, mức độ sẵn có của các loại quả ảnh hưởng tới vùng sống của chúng. Nhóm tác giả cho rằng sự sẵn có của nguồn thức ăn và mối nguy hiểm từ sự xuất hiện của các loài ăn thịt ảnh hưởng chính tới vùng phân bố của loài [44]. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.

Quãng đường di chuyển trong ngày Độ dài quãng đường di chuyển trong ngày là một tiêu chí quan trọng, có liên quan tới tập tính sử dụng vùng sống của một loài. Do vậy khi nghiên cứu về vùng sống của một số loài Linh trưởng, một số tác giả cho thấy độ dài di chuyển trong ngày có liên hệ với tập tính sử dụng vùng sống của mỗi loài, bao gồm: mức độ phong phú, tính sẵn có và sự phân bố của các loài thức ăn [16, 44, 62, 8]. Nguyễn Vĩnh Thanh (2007) nhận thấy rằng chiều dài trung bình di chuyển trong ngày của mỗi đàn Voọc mông trắng (Trachypithecus delacouri) là khác nhau (trung bình biến đổi trong khoảng từ 666,3 m – 781m), tuy nhiên kết quả phân tích thống kê lại cho thấy, sự khác nhau này là không có ý nghĩa. Cũng theo tác giả, chiều dài di chuyển trong ngày lớn nhất của loài này được ghi nhận tháng 4 năm 2006 - thời điểm lượng thức ăn cung cấp được cho là nhiều nhất, mặc dù vậy, song kết quả phân tích mối liên hệ cho thấy không có sự tương quan giữa độ dài di chuyển trong ngày với vật hậu học của các loài thực vật làm thức ăn cho chúng [8].

Quãng đường di chuyển trong ngày cũng thay đổi theo các mùa khác nhau [62], điều này được giải thích cơ bản thông qua sự chênh lệch về mức độ phong phú của các nguồn thức ăn ưa thích giữa các mùa cũng khác nhau. Zhou và ctv (2006), khi nghiên cứu về loài Voọc đầu trắng, nhận thấy chiều dài di chuyển khác nhau lần lượt giữa mùa khô và mùa mưa là 403 (m) so với 471 (m). Theo tác giả, sự chênh lệch này là do trong mùa khô lượng thức ăn khan hiếm hơn [62]. Độ dài di chuyển trong ngày của loài Khỉ vòi lớn hơn khá nhiều so với một số các loài kể trên, có thể thay đổi trong phạm vi lớn từ vài trăm đến hàng LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 8 nghìn mét [16, 44].

Kết quả nghiên cứu của Boonratana (2000) chỉ ra rằng, không có sự tương quan giữa các yếu tố gồm: lượng mưa hàng tháng, lượng lá non, lượng hoa, quả với chiều dài quãng đường di chuyển trong ngày. Duy nhất tỉ lệ thành phần lá non trong khẩu phần ăn của loài này tương quan với chiều dài quãng đường di chuyển trong ngày [16]. Theo tác giả, khi mà lượng lá non nhiều hơn các loại quả trong chế độ ăn của chúng, độ dài quãng đường di chuyển sẽ lớn hơn, điều này cũng đồng nghĩa đây là thời điểm cho thấy sự đa dạng trong khẩu phần ăn của loài này cũng tăng lên. Ngoài ra, sự gia tăng độ dài di chuyển trong ngày của loài có thể do chúng đã thăm dò, thám hiểm xung quanh và kiếm ăn trên nhiều loại thức ăn [44].

Nơi ngủ Nơi ngủ của một vài loài trong nhóm khỉ ăn lá được ghi nhận là khá đa dạng, bao gồm: hang [62, 51, 63]; vách đá, rìa đá, bờ đá [62, 51, 63, 60, 8]; và trên cây [16, 44, 60].