Văn Hóa Tín Ngưỡng Ma Tổ Ở Đảo Hải Nam, Trung Quốc

Nghiên cứu về văn hóa tín ngưỡng Ma Tổ lan rộng trên toàn cầu, từ châu Á đến châu Âu, Bắc Mỹ, Nam Mỹ, châu Phi… 274 trang · Học viện Khoa học xã hội · 2024.

• Tác giả: Zhu Si (Chu Tư)
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Thị Yên
• Trường học: Học viện Khoa học xã hội
• Chuyên ngành: Văn hoá học
• Đề tài: Văn hóa tín ngưỡng Ma Tổ ở đảo Hải Nam, Trung Quốc
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2024
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU, CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ KHÁI QUÁT VỀ TÍN NGƯỠNG MA TỔ Ở TRUNG QUỐC
• 1.1. Tổng quan tình hình nghiên cứu
• 1.2. Các nghiên cứu về tín ngưỡng Ma Tổ của đảo Hải Nam ở các nước Đông Nam Á
• 1.3. Các nghiên cứu về tín ngưỡng Ma Tổ ở Trung Quốc trong xã hội đương đại
• 1.4. Các nghiên cứu về tín ngưỡng Ma Tổ ở đảo Hải Nam
• 1.5. Nhận xét, đánh giá
• 1.6. Khái niệm và cơ sở lý luận
• 1.6.1. Các khái niệm cơ bản
• 1.6.2. Khái quát về tín ngưỡng Ma Tổ ở Trung Quốc
• 1.6.3. Bối cảnh lịch sử và sự hình thành tín ngưỡng Ma Tổ ở Phúc Kiến Trung Quốc
• 1.6.4. Sự lan tỏa của tín ngưỡng Ma Tổ ở Trung Quốc và trên thế giới
• 1.7. Tiểu kết chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: BỐI CẢNH ĐỊA LÝ, DÂN CƯ, KINH TẾ, VĂN HÓA XÃ HỘI ĐẢO HẢI NAM VÀ TÍN NGƯỠNG MA TỔ Ở ĐẢO HẢI NAM
• 2.1. Bối cảnh địa lý, dân cư, kinh tế, văn hóa xã hội đảo Hải Nam
• 2.1.1. Bối cảnh địa lý, dân cư đảo Hải Nam
• 2.1.2. Bối cảnh kinh tế, xã hội gắn với các vùng văn hóa đảo Hải Nam
• 2.2. Tổng quan về tín ngưỡng Ma Tổ ở đảo Hải Nam
• 2.2.1. Tín ngưỡng Ma Tổ trong tổng thể tín ngưỡng dân gian đảo Hải Nam
• 2.2.2. Tín ngưỡng Ma Tổ ở đảo Hải Nam theo diễn trình lịch sử
• 2.2.3. Sự thịnh vượng của tín ngưỡng Ma Tổ ở đảo Hải Nam thời kỳ Minh, Thanh
• 2.2.4. Tín ngưỡng Ma Tổ ở đảo Hải Nam từ sau giải phóng (1949) đến nay
• 2.2.5. Tín ngưỡng Ma Tổ tại các Hội quán Hải Nam ở các nước Đông Nam Á
• 2.3. Tiểu kết chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: VĂN HOÁ TÍN NGƯỠNG MA TỔ CỦA ĐẢO HẢI NAM TRONG GIAI ĐOẠN HIỆN NAY
• 3.1. Văn hóa tín ngưỡng Ma Tổ trong gia đình
• 3.2. Văn hóa tín ngưỡng Ma Tổ của dòng họ Lâm
• 3.3. Về cơ sở thờ tự
• 3.4. Thực hành nghi lễ
• 3.5. Văn hóa tín ngưỡng Ma Tổ trong cộng đồng
• 3.5.1. Đền thờ Ma Tổ
• 3.5.2. Đặc điểm kiến trúc, mỹ thuật và bài trí điện thần
• 3.5.3. Việc trông coi và quản lý
• 3.5.4. Thực hành nghi lễ thờ cúng Ma Tổ trong cộng đồng
• 3.6. Tiểu kết chương 3
• 4. CHƯƠNG 4: CHỨC NĂNG, VỊ THẾ CỦA VĂN HOÁ TÍN NGƯỠNG MA TỔ ĐẢO HẢI NAM TRONG BỐI CẢNH ĐƯƠNG ĐẠI VÀ VIỆC BẢO TỒN PHÁT HUY
• 4.1. Chức năng của văn hóa tín ngưỡng Ma Tổ trong bối cảnh kinh tế, chính trị và văn hóa - xã hội đảo Hải Nam hiện nay
• 4.1.1. Chức năng đáp ứng nhu cầu bình an
• 4.1.2. Chức năng đáp ứng nhu cầu phát triển kinh tế
• 4.1.3. Chức năng cố kết gia đình, dòng tộc, cộng đồng
• 4.2. Văn hóa tín ngưỡng Ma Tổ trong chính sách phát triển văn hóa xã hội, kinh tế, chính trị của đảo Hải Nam hiện nay
• 4.3. Văn hóa tín ngưỡng Ma Tổ với chính sách bảo tồn phát huy di sản văn hóa dân tộc
• 4.4. Văn hóa tín ngưỡng Ma Tổ với chính sách phát triển kinh tế du lịch
• 4.5. Văn hóa tín ngưỡng Ma Tổ với chính sách đối ngoại
• 4.6. Một số vấn đề liên quan đến bảo tồn, phát huy văn hóa tín ngưỡng Ma Tổ của đảo Hải Nam hiện nay
• 4.7. Tiểu kết chương 4
• DANH MỤC BÀI BÁO LIÊN QUAN LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT
• MỞ ĐẦU

Tóm tắt

I. Tổng Quan Nghiên Cứu Tín Ngưỡng Ma Tổ Hải Nam Đông Nam Á

Nghiên cứu về văn hóa tín ngưỡng Ma Tổ lan rộng trên toàn cầu, từ châu Á đến châu Âu, Bắc Mỹ, Nam Mỹ, châu Phi và châu Đại Dương. Các ngành học liên quan bao gồm Tôn giáo học, Xã hội học, Lịch sử học, và nhiều lĩnh vực khác. Đảo Hải Nam, quê hương của nhiều Hoa kiều, chứng kiến sự truyền bá tín ngưỡng Ma Tổ từ thời nhà Tống. Nghiên cứu tập trung vào sự lan tỏa của tín ngưỡng Ma Tổ ở các nước Đông Nam Á, đặc biệt là Việt Nam, Malaysia, Singapore, và Thái Lan, nơi cộng đồng người Hoa Hải Nam có ảnh hưởng lớn.

1.1. Nghiên cứu về Ma Tổ của đảo Hải Nam tại Việt Nam

Tín ngưỡng Ma Tổ (tức Thiên Hậu trong tiếng Việt) du nhập vào Việt Nam từ thế kỷ XVII cùng với làn sóng di cư của người Hoa. Các học giả như Nguyễn Thị Thanh Xuyên, Nguyễn Ngọc Thơ, Phan Thị Hoa Lý đã nghiên cứu về tín ngưỡng Thiên Hậu. Nguyễn Thị Thanh Xuyên đề cập đến việc người Mân Nam và Hải Nam gọi bà là Đại Mẫu hoặc Ma Tổ. Nguyễn Ngọc Thơ nhấn mạnh tín ngưỡng này có nguồn gốc từ Hoa Nam, bao gồm Hải Nam, và đã trải qua quá trình tái cấu trúc để phù hợp với các cộng đồng tín ngưỡng mới ở Việt Nam. Phan Thị Hoa Lý nghiên cứu dựa trên lý thuyết tiếp biến văn hóa và phương pháp điền dã.

1.2. Nghiên cứu tín ngưỡng Ma Tổ ở các nước Đông Nam Á khác

Ngoài Việt Nam, các quốc gia Đông Nam Á khác như Malaysia, Singapore và Thái Lan cũng chứng kiến sự phát triển của tín ngưỡng Ma Tổ trong cộng đồng người Hoa gốc Hải Nam. Các nghiên cứu tập trung vào vai trò của tín ngưỡng trong việc duy trì bản sắc văn hóa, cố kết cộng đồng và hỗ trợ đời sống tâm linh của người di cư. Sự khác biệt và tương đồng trong thực hành tín ngưỡng Ma Tổ giữa các quốc gia cũng được quan tâm, phản ánh sự đa dạng văn hóa trong khu vực. Tuy nhiên, các nghiên cứu cụ thể tập trung vào người Hoa gốc Hải Nam vẫn còn hạn chế và cần được đẩy mạnh hơn.

II. Vấn Đề Bảo Tồn Văn Hóa Tín Ngưỡng Ma Tổ Thách Thức

Bảo tồn văn hóa tín ngưỡng Ma Tổ đối mặt với nhiều thách thức trong bối cảnh hiện đại. Sự thay đổi kinh tế, xã hội và chính trị ảnh hưởng đến cách thức thực hành tín ngưỡng và vai trò của nó trong cộng đồng. Thế hệ trẻ có thể ít quan tâm hơn đến các giá trị truyền thống, dẫn đến sự suy giảm trong việc truyền bá và duy trì tín ngưỡng. Hơn nữa, việc cân bằng giữa bảo tồn di sản văn hóa và phát triển kinh tế du lịch cũng đặt ra nhiều vấn đề cần giải quyết, đảm bảo rằng tín ngưỡng không bị thương mại hóa và mất đi giá trị cốt lõi.

2.1. Ảnh hưởng của đô thị hóa và hiện đại hóa đến tín ngưỡng

Quá trình đô thị hóa và hiện đại hóa đã làm thay đổi cấu trúc xã hội và lối sống của người dân Hải Nam. Nhiều người trẻ di cư từ nông thôn ra thành thị để tìm kiếm cơ hội việc làm, dẫn đến sự suy giảm dân số ở các vùng quê, nơi tín ngưỡng Ma Tổ có truyền thống lâu đời. Lối sống hiện đại với nhịp độ nhanh và áp lực cao khiến người dân ít có thời gian và tâm trí để tham gia vào các hoạt động tín ngưỡng. Sự du nhập của các giá trị văn hóa phương Tây cũng ảnh hưởng đến nhận thức và thái độ của giới trẻ đối với tín ngưỡng truyền thống.

2.2. Nguy cơ thương mại hóa tín ngưỡng Ma Tổ trong du lịch

Tín ngưỡng Ma Tổ có tiềm năng phát triển du lịch tâm linh, thu hút du khách trong và ngoài nước đến tham quan các đền thờ và tham gia vào các lễ hội. Tuy nhiên, việc khai thác du lịch quá mức có thể dẫn đến thương mại hóa tín ngưỡng, làm mất đi tính thiêng liêng và giá trị văn hóa của nó. Các hoạt động du lịch không kiểm soát có thể gây ra ô nhiễm môi trường, ảnh hưởng đến cảnh quan và không gian linh thiêng của các đền thờ. Cần có các biện pháp quản lý chặt chẽ để đảm bảo du lịch phát triển bền vững, không làm tổn hại đến di sản văn hóa.

III. Nghiên Cứu Thực Hành Nghi Lễ Thờ Cúng Ma Tổ Tại Hải Nam

Nghiên cứu thực hành nghi lễ thờ cúng Ma Tổ tại Hải Nam cho thấy sự đa dạng và phong phú trong các hoạt động tín ngưỡng. Từ các nghi lễ đơn giản tại gia đình đến các lễ hội lớn tại các đền thờ, tín ngưỡng Ma Tổ thể hiện sự gắn kết giữa con người và thần linh, giữa cá nhân và cộng đồng. Các nghi lễ thường bao gồm cúng tế, cầu nguyện, rước kiệu và các hoạt động văn hóa dân gian khác, phản ánh sự pha trộn giữa các yếu tố truyền thống và hiện đại.

3.1. Nghi lễ thờ cúng Ma Tổ trong gia đình

Trong gia đình, việc thờ cúng Ma Tổ thường được thực hiện tại bàn thờ gia tiên. Các thành viên trong gia đình cầu nguyện Ma Tổ ban phước lành, bình an và may mắn. Các nghi lễ thường diễn ra vào các dịp lễ tết, ngày rằm và các ngày quan trọng khác trong năm. Việc thờ cúng Ma Tổ trong gia đình thể hiện sự kính trọng đối với tổ tiên và lòng tin vào sức mạnh bảo hộ của thần linh.

3.2. Lễ hội tại các đền thờ Ma Tổ

Các đền thờ Ma Tổ là trung tâm của các lễ hội lớn, thu hút đông đảo người dân và du khách tham gia. Lễ hội thường kéo dài vài ngày, bao gồm nhiều hoạt động như rước kiệu, biểu diễn nghệ thuật dân gian, cúng tế và cầu nguyện. Các lễ hội là dịp để cộng đồng thể hiện lòng thành kính đối với Ma Tổ, cầu mong sự bình an và thịnh vượng. Các lễ hội cũng là cơ hội để giao lưu văn hóa và tăng cường sự gắn kết cộng đồng. Ví dụ, Lễ hội Ma Tổ ở làng La Mã thị trấn Cửu Sở huyện Lạc Đông là một trong những lễ hội lớn và quan trọng nhất ở Hải Nam.

3.3. Đặc điểm kiến trúc mỹ thuật và bài trí điện thần

Kiến trúc và mỹ thuật của đền thờ Ma Tổ thường mang đậm nét truyền thống Trung Hoa, kết hợp với các yếu tố địa phương của Hải Nam. Các đền thờ thường được xây dựng với quy mô lớn, trang trí công phu và sử dụng các vật liệu quý hiếm. Điện thờ Ma Tổ thường được bài trí trang nghiêm, với tượng Ma Tổ được đặt ở vị trí trung tâm. Các họa tiết trang trí thường mang ý nghĩa tín ngưỡng, thể hiện sự kính trọng và tôn vinh Ma Tổ.

IV. Chức Năng Văn Hóa Tín Ngưỡng Ma Tổ Trong Đời Sống Hải Nam

Văn hóa tín ngưỡng Ma Tổ đóng vai trò quan trọng trong đời sống kinh tế, chính trị và xã hội của đảo Hải Nam. Nó không chỉ đáp ứng nhu cầu tâm linh mà còn có chức năng cố kết cộng đồng, thúc đẩy phát triển kinh tế du lịch và định hình bản sắc văn hóa dân tộc. Trong bối cảnh hiện đại, tín ngưỡng Ma Tổ tiếp tục duy trì sức sống và có những đóng góp tích cực vào sự phát triển của địa phương.

4.1. Chức năng đáp ứng nhu cầu bình an và tâm linh

Trong cuộc sống đầy biến động và thử thách, tín ngưỡng Ma Tổ mang đến sự an ủi và hy vọng cho người dân. Việc cầu nguyện Ma Tổ giúp họ cảm thấy bình an hơn, có thêm động lực để vượt qua khó khăn và tìm kiếm hạnh phúc. Tín ngưỡng cũng giúp họ giải tỏa căng thẳng và lo lắng, duy trì sự cân bằng tinh thần. Ma Tổ được coi là vị thần bảo hộ, che chở cho người dân khỏi những tai ương và rủi ro.

4.2. Chức năng cố kết gia đình dòng tộc và cộng đồng

Tín ngưỡng Ma Tổ là sợi dây gắn kết các thành viên trong gia đình, dòng tộc và cộng đồng. Việc cùng nhau tham gia vào các hoạt động tín ngưỡng giúp mọi người chia sẻ niềm tin và giá trị văn hóa chung, tăng cường sự hiểu biết và thông cảm lẫn nhau. Tín ngưỡng cũng giúp duy trì các mối quan hệ xã hội tốt đẹp, xây dựng một cộng đồng đoàn kết và vững mạnh.

4.3. Tín ngưỡng Ma Tổ và phát triển kinh tế du lịch

Chính quyền địa phương đã nhận thức được tiềm năng phát triển du lịch từ tín ngưỡng Ma Tổ và có những chính sách hỗ trợ và khuyến khích. Du lịch tâm linh không chỉ mang lại nguồn thu kinh tế mà còn giúp quảng bá văn hóa và lịch sử của Hải Nam đến với du khách trong và ngoài nước. Tuy nhiên, cần có các biện pháp quản lý chặt chẽ để đảm bảo du lịch phát triển bền vững, không làm tổn hại đến di sản văn hóa.

V. Chính Sách Bảo Tồn Phát Huy Văn Hóa Tín Ngưỡng Ma Tổ

Chính quyền đảo Hải Nam có vai trò quan trọng trong việc bảo tồn và phát huy văn hóa tín ngưỡng Ma Tổ. Điều này bao gồm việc bảo tồn các di tích lịch sử, hỗ trợ các hoạt động văn hóa tín ngưỡng và thúc đẩy du lịch tâm linh. Tuy nhiên, cần có sự cân bằng giữa bảo tồn và phát triển để đảm bảo rằng tín ngưỡng không bị thương mại hóa và mất đi giá trị cốt lõi.

5.1. Bảo tồn di sản văn hóa vật thể và phi vật thể

Chính quyền địa phương cần có các biện pháp để bảo tồn và tu bổ các đền thờ Ma Tổ, đảm bảo rằng chúng không bị xuống cấp và hư hỏng. Đồng thời, cần hỗ trợ các hoạt động văn hóa tín ngưỡng như lễ hội, nghi lễ và các phong tục tập quán liên quan đến Ma Tổ. Việc ghi danh tín ngưỡng Ma Tổ vào danh sách di sản văn hóa phi vật thể cấp quốc gia hoặc quốc tế cũng là một biện pháp quan trọng để nâng cao nhận thức và bảo vệ di sản này.

5.2. Hỗ trợ các hoạt động văn hóa tín ngưỡng

Chính quyền địa phương có thể hỗ trợ tài chính và kỹ thuật cho các hoạt động văn hóa tín ngưỡng liên quan đến Ma Tổ. Điều này bao gồm việc tổ chức các lễ hội, xây dựng cơ sở hạ tầng du lịch và đào tạo nhân lực làm trong lĩnh vực du lịch tâm linh. Việc tạo điều kiện thuận lợi cho các hoạt động tín ngưỡng sẽ giúp duy trì và phát huy giá trị văn hóa của Ma Tổ.

VI. Kết Luận Về Tín Ngưỡng Ma Tổ Ở Đảo Hải Nam Tương Lai

Nghiên cứu về văn hóa tín ngưỡng Ma Tổ ở đảo Hải Nam cho thấy sự phức tạp và đa dạng của một hiện tượng văn hóa dân gian. Tín ngưỡng này không chỉ là một phần quan trọng của đời sống tâm linh mà còn có những đóng góp tích cực vào sự phát triển kinh tế, xã hội và văn hóa của địa phương. Trong tương lai, cần có những nỗ lực chung từ chính quyền, cộng đồng và các nhà nghiên cứu để bảo tồn và phát huy giá trị của tín ngưỡng Ma Tổ, đảm bảo rằng nó sẽ tiếp tục là một phần quan trọng của bản sắc văn hóa Hải Nam.

6.1. Tầm quan trọng của nghiên cứu tiếp theo

Nghiên cứu về tín ngưỡng Ma Tổ ở đảo Hải Nam vẫn còn nhiều khía cạnh chưa được khám phá. Cần có thêm các nghiên cứu chuyên sâu về lịch sử, văn hóa và xã hội của tín ngưỡng này để hiểu rõ hơn về vai trò và ý nghĩa của nó trong đời sống người dân. Các nghiên cứu so sánh với các khu vực khác ở Trung Quốc và các quốc gia Đông Nam Á cũng sẽ giúp làm sáng tỏ hơn về sự đa dạng và biến đổi của tín ngưỡng Ma Tổ.

6.2. Hướng đi cho bảo tồn và phát triển bền vững

Bảo tồn và phát triển bền vững tín ngưỡng Ma Tổ đòi hỏi sự tham gia tích cực của cộng đồng và sự quản lý chặt chẽ của chính quyền địa phương. Cần có các chính sách khuyến khích người dân tham gia vào các hoạt động tín ngưỡng, đồng thời đảm bảo rằng du lịch tâm linh phát triển một cách bền vững, không làm tổn hại đến di sản văn hóa. Việc giáo dục thế hệ trẻ về giá trị của tín ngưỡng cũng là một yếu tố quan trọng để đảm bảo rằng nó sẽ tiếp tục được truyền bá và duy trì trong tương lai.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ chuyên ngành Văn hóa học với đề tài "Văn hoá tín ngưỡng Ma Tổ ở đảo Hải Nam, Trung Quốc" do nghiên cứu sinh Zhu Si (Chu Tư) thực hiện tại Học viện Khoa học xã hội thuộc Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam, dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS.TS. Nguyễn Thị Yên (Hà Nội, 2024, mã số chuyên ngành: 9.40).

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Đảo Hải Nam (còn gọi là Quỳnh Châu, Quỳnh Nhai, gọi tắt là "Quỳnh") nằm ở phía Nam Trung Quốc, sở hữu diện tích lục địa 35,4 nghìn km², diện tích vùng biển khoảng 2 triệu km² cùng đường bờ biển dài 3.743,56 km. Dân cư trên đảo sinh sống chủ yếu bằng các nghề ngư nghiệp, nông nghiệp và du lịch. Với vị trí địa lý ven biển mang tính chất mở cùng lịch sử di dân lâu đời, Hải Nam trở thành không gian giao lưu văn hóa đặc thù, trong đó tín ngưỡng Ma Tổ giữ vị trí trung tâm trong đời sống tâm linh của cư dân duyên hải. Sự kết hợp giữa các yếu tố văn hóa của người di cư (đặc biệt từ Phúc Kiến, Quảng Đông) và cư dân bản địa đã hình thành nên diện mạo tín ngưỡng Ma Tổ thích ứng với môi trường biển đảo.

Tính cấp thiết của đề tài xuất phát từ nhu cầu nhận diện phương thức cấu thành và duy trì tín ngưỡng Ma Tổ trong cộng đồng Hải Nam trước những biến đổi kinh tế, chính trị, xã hội đương đại. Tín ngưỡng này không chỉ phản ánh niềm tin tâm linh mà còn gắn với sự cố kết cộng đồng, giáo dục truyền thống, phát triển du lịch và chính sách bảo tồn di sản văn hóa phi vật thể (được UNESCO ghi danh năm 2009). Khoảng trống nghiên cứu được tác giả xác định là: cho đến nay, chưa có công trình khoa học nào khảo sát và phân tích một cách toàn diện, hệ thống về văn hóa tín ngưỡng Ma Tổ của cộng đồng người Hải Nam từ góc độ văn hóa học, đặc biệt là sự vận hành của tín ngưỡng này ở ba cấp độ (gia đình, dòng họ, cộng đồng) trong mối quan hệ với chính sách của chính quyền địa phương thời kỳ sau cải cách mở cửa (1978) đến nay.

Câu hỏi nghiên cứu

Nghiên cứu tập trung giải quyết hai câu hỏi chính:

1. Văn hóa tín ngưỡng Ma Tổ ở đảo Hải Nam được cấu thành từ những yếu tố cơ bản nào và cách thức thực hành của người dân đương đại diễn ra ra sao?
2. Chức năng và vị thế của văn hóa tín ngưỡng Ma Tổ dưới sự tác động của bối cảnh kinh tế, chính trị, văn hóa - xã hội địa phương hiện nay như thế nào?

Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu

• Mục đích nghiên cứu: Nghiên cứu hệ thống về văn hóa tín ngưỡng Ma Tổ ở đảo Hải Nam, từ đó làm rõ chức năng và vị thế của loại hình tín ngưỡng này dưới tác động của bối cảnh kinh tế, chính trị, văn hóa - xã hội địa phương đương đại.
• Nhiệm vụ nghiên cứu (4 nhiệm vụ):
  1. Nghiên cứu sự hình thành, lan tỏa của văn hóa tín ngưỡng Ma Tổ đảo Hải Nam trong mối liên hệ với bối cảnh địa lý, dân cư, văn hóa biển tại chỗ và với các quốc gia có biển thuộc khu vực Đông Nam Á.
  2. Tìm hiểu văn hóa tín ngưỡng Ma Tổ đảo Hải Nam theo diễn trình lịch sử, các giai đoạn thăng trầm và sự hồi sinh từ sau thời kỳ cải cách mở cửa (1978) đến nay.
  3. Khảo sát thực trạng văn hóa tín ngưỡng Ma Tổ tại đảo Hải Nam giai đoạn hiện nay, chỉ ra tính đa dạng của thực hành tín ngưỡng gắn với nhu cầu của cư dân và các chủ trương, chính sách quản lý của chính quyền địa phương.
  4. Phân tích chức năng đáp ứng nhu cầu đời sống của người dân cùng các yếu tố đặc trưng trong văn hóa tín ngưỡng Ma Tổ và tính cách cư dân đảo Hải Nam.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

• Đối tượng nghiên cứu: Văn hóa tín ngưỡng Ma Tổ tại đảo Hải Nam (Trung Quốc) ở ba cấp độ: gia đình, dòng họ, cộng đồng thông qua hệ thống thiết chế thờ tự (bàn thờ gia đình, nhà thờ họ, đền, miếu) cùng các thực hành nghi lễ và phong tục tập quán liên quan.
• Phạm vi nghiên cứu:
  • Thời gian tư liệu thứ cấp: Khảo sát các di tích, văn bia, thư tịch cổ và địa chí liên quan đến đền thờ Ma Tổ tại đảo Hải Nam từ thời Tống đến nay.
  • Không gian địa bàn khảo sát: Khu vực ven biển phía Đông và phía Tây đảo Hải Nam – nơi tập trung truyền thống tôn thờ Ma Tổ và còn tồn tại các đền thờ cổ.
  • Thời gian điền dã thực địa: Tiến hành từ năm 2019 đến nay (giai đoạn tác giả thực hiện luận án).
  • Nội dung: Tập trung vào các thực hành văn hóa tín ngưỡng Ma Tổ đương đại gắn với nhu cầu dân sinh và chính sách văn hóa - kinh tế của địa phương.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án đã tổng thuật hệ thống các công trình nghiên cứu trong và ngoài Trung Quốc theo ba nhóm hướng nghiên cứu chính:

                               CÁC HƯỚNG NGHIÊN CỨU TIỀN ĐỀ
[Nhóm 1: Tín ngưỡng Ma Tổ              [Nhóm 2: Tín ngưỡng Ma Tổ              [Nhóm 3: Tín ngưỡng Ma Tổ
 ở các nước Đông Nam Á]                ở Trung Quốc đương đại]                tại đảo Hải Nam]
 - Việt Nam: Phan Thị Hoa Lý,           - Kinh tế & Du lịch: Giang Kim Ba,     - Lịch sử & Địa chí: Quỳnh Đài Chí,
   Nguyễn Ngọc Thơ, Lý Thiên Tích...      Phạm Chính Nghĩa, Từ Thanh Thanh...    Vương Nguyên Lâm, Kobayashi...
 - Malaysia: Thạch Thương Kim,          - Chính sách & Di sản: Kha Lực,        - Lan tỏa & Nghi lễ: Lý Hiến Chương,
   Lý Hùng Chi, Lưu Xuân Yến...           Trương Tiểu Nghệ, Tiền Kim Hàng...     Hồ Đông Chí, Tăng Đình...
 - Singapore & Thái Lan: Yen Ching-     - Tái cấu trúc không gian:             - Đương đại & Quy hoạch: Lưu Phúc
   hwang, Tăng Linh, Mã Lệ Na...          Vương Tiêu Băng, Lâm Quốc Bình...      Chú, Châu Thông, Kim Vinh...

1. Các nghiên cứu về tín ngưỡng Ma Tổ của đảo Hải Nam ở Đông Nam Á

• Tại Việt Nam: Các học giả như Phan An, Ngô Hưng Đan, Chế Thị Hồng Hoa, Trần Kinh Hòa, Trần Hồng Liên, Lê Hồng Lý, Nguyễn Xuân Hương đã tìm hiểu về tín ngưỡng Thiên Hậu của người Hoa. Nguyễn Thị Thanh Xuyên (trong nghiên cứu tại Quận 5, TP.HCM) chỉ ra người Mân Nam và Hải Nam thường gọi bà là Đại Mẫu hoặc Ma Tổ. Nguyễn Ngọc Thơ (trong Tín ngưỡng Thiên Hậu vùng Tây Nam Bộ) phân tích quá trình giải kiến tạo nội hàm và tiếp biến văn hóa của tín ngưỡng Thiên Hậu gốc Hoa Nam (bao gồm Hải Nam) khi hội nhập với cộng đồng Việt, Khmer. Phan Thị Hoa Lý (Tín ngưỡng thờ Thiên Hậu ở Việt Nam) vận dụng lý thuyết tiếp biến văn hóa để so sánh kiến trúc đền thờ, lễ vật giữa miền Bắc (chịu ảnh hưởng Tứ Phủ) và miền Nam (bảo lưu sắc thái Hoa Nam rõ nét). Lý Thiên Tích khảo cứu văn bia tại Đền Thiên Hậu thuộc Hội quán Tuệ Thành (TP.HCM) để làm rõ sự dung hợp văn hóa của người Hoa vào xã hội Việt Nam.
• Tại Malaysia: Lý Thiên Tích xác định 3 đặc điểm: đền thờ gắn liền với hội quán; tương tác mật thiết với thờ cúng tổ tiên; người Hoa gốc Hải Nam luôn phối thờ Ma Tổ cùng Thủy Vĩ Thánh Nương và 108 Huynh Đệ Công. Thạch Thương Kim khẳng định tính hỗn hợp, dung hợp của tín ngưỡng dân gian người Hải Nam tại Malaysia. Lưu Xuân Yến khảo sát trường hợp đền Thiên Hậu thuộc Hội quán Hải Nam tại Penang. Lý Hùng Chi (Tổng quan đền Thiên Hậu tại Malaysia) phân tích lịch sử đền Thiên Hậu Cung Lạc Thánh Lĩnh tại Tuyết Long (xây dựng năm 1889).
• Tại Singapore: Yen Ching-hwang (A Social History of the Chinese in Singapore and Malaya) khẳng định vị trí trung tâm của tín ngưỡng Ma Tổ trong cộng đồng di dân. Tăng Linh phân tích ý nghĩa cố kết tộc người; Tăng Vĩ nghiên cứu quá trình phân linh từ Hải Nam sang Singapore; Tiêu Văn Soái khảo sát Thiên Phúc Cung, Việt Hải Thanh Miếu và Thiên Hậu Cung Quỳnh Châu.
• Tại Thái Lan: Lý Thiên Tích, Vu Thu Ngọc và Mã Lệ Na phân tích vai trò của tín ngưỡng Ma Tổ (người Triều Sán gọi là "Thê Thánh Ma") như công cụ truyền thông đa văn hóa và mạng lưới liên kết cộng đồng thương nhân hàng hải.

2. Các nghiên cứu về tín ngưỡng Ma Tổ ở Trung Quốc trong xã hội đương đại

• Mối quan hệ với phát triển kinh tế và du lịch: Giang Kim Ba bàn về định hướng phát triển du lịch văn hóa Ma Tổ dưới góc nhìn toàn cầu. Phạm Chính Nghĩa nghiên cứu trường hợp Đền Hà Lâm (Huệ An, Phúc Kiến) chuyển đổi theo hướng "tài nguyên hóa", tích lũy vốn xã hội, văn hóa và biểu tượng. Từ Thanh Thanh phân tích sự phục hưng của "Tín ngưỡng thờ Ma Tổ Thương hội bán trà" tại Đền Thiên Hậu Phúc Châu hỗ trợ xúc tiến ngành trà trên Con đường Tơ lụa trên biển.
• Mối quan hệ với chính sách nhà nước và di sản hóa: Kha Lực khảo cứu quan hệ nhà nước - xã hội tại đảo Mi Châu, chỉ ra sự phục hưng của tín ngưỡng là quá trình tái tạo chủ động giữa chính sách tôn giáo và nhu cầu dân chúng. Trương Tiểu Nghệ và Lý Hướng Bình so sánh 3 mô hình xây dựng tín ngưỡng tại Thiên Tân (chính phủ dẫn dắt), Phúc Kiến (tinh anh dân gian kết hợp chính quyền) và Quảng Đông (làng xã tự trị). Trần Phán nghiên cứu việc tái thiết Cung Thiên Phi Nam Kinh gắn với kinh tế quận Hạ Quan. Tiền Kim Hàng phân tích lễ hội "Ma Tổ về nhà mẹ" tại Cảng Hiền Lương gắn với cơ chế bảo tồn di sản. Trần Xuân Dương và Lâm Quốc Bình đánh giá hiện tượng hành chính hóa, quy chuẩn hóa lễ hội văn hóa tín ngưỡng. Vương Tiêu Băng và Lâm Hải Thông bàn về sự chuyển hóa từ tín ngưỡng dân gian thành di sản văn hóa phi vật thể của nhân loại.

3. Các nghiên cứu về tín ngưỡng Ma Tổ tại đảo Hải Nam

• Về lịch sử và sự truyền bá: Thư tịch cổ Quỳnh Đài Chí (soạn thời Chính Đức 1506-1521 nhà Minh) ghi nhận đền Thiên Hậu xuất hiện muộn nhất vào thời Nguyên tại Quỳnh Sơn, Vạn Châu, Nhai Châu, Cảm Ân. Vương Nguyên Lâm khảo sát thời Minh - Thanh, ghi nhận trong 70 người khởi xướng xây đền có 58 quan chức triều đình và gần 10 thương nhân Quảng Đông, chứng minh vai trò dẫn dắt của quan lại địa phương. Nhà nghiên cứu Nhật Bản Kobayashi (Hải Nam đảo sử) chỉ ra đền Thiên Hậu cổ nhất tại Bạch Sa Luật (Hải Khẩu) được xây dựng từ thời Nguyên. Tổng quan địa chí đảo Hải Nam ghi nhận thời Nguyên có 5 đền, thời Minh - Thanh tăng thêm 42 đền (nhiều nhất ở Văn Xương với 11 đền, Vạn Ninh 7 đền). Lý Quyên và Vương Nguyên Lâm so sánh vị thế tín ngưỡng Ma Tổ (mang tính thương mại, hàng hải) với tín ngưỡng Tiển Phu Nhân (mang tính chính trị sâu sắc). Hồ Đông Chí, Tiết Thế Trung, Lý Hiến Chương, Lý Lộ Lộ, Châu Vĩ Dân, Lý Nhất Minh, Lý Khánh Tân đã khảo cứu sự du nhập tín ngưỡng theo các luồng di dân và Con đường Tơ lụa trên biển. Tăng Đình phân tích 5 bước nghi lễ truyền thống: lễ rượu lớn, lễ rượu sạch, lễ dạo chơi, lễ "về nhà mẹ đẻ" và lễ "lấy tro hương".
• Về bối cảnh đương đại: Lưu Phúc Chú phân tích sự phục hồi của các đền thờ sau giai đoạn suy thoái (1949 và Cách mạng Văn hóa), ghi nhận sự kiện thành lập Hiệp hội Trao đổi Văn hóa Ma Tổ tỉnh Hải Nam (05/01/2011). Trần Cảnh (2007) và Hứa Xuân Mai (2014) ước tính toàn đảo hiện có từ hơn 100 đến 200 ngôi đền. Châu Thông nghiên cứu chiến lược quy hoạch không gian văn hóa Ma Tổ tại khu vực "ba Lê" (Lê Phong, Lê An, Lê Minh) thuộc hồ Lê An. Kim Vinh chỉ ra các hạn chế trong quản lý du lịch tâm linh tại Hải Nam.

Khoảng trống nghiên cứu luận án lựa chọn giải quyết

Mặc dù số lượng tài liệu về Ma Tổ rất phong phú, các nghiên cứu trước đây phần lớn dừng lại ở việc khảo cứu sử liệu địa phương chí, miêu tả đơn lẻ từng ngôi đền hoặc xem xét sự truyền bá chung giữa Phúc Kiến - Quảng Đông sang Đông Nam Á. Chưa có công trình nào khảo sát điền dã thực chứng trên quy mô toàn đảo Hải Nam để phân tích cấu trúc thực hành của tín ngưỡng Ma Tổ tích hợp ở cả ba cấp độ thiết chế (gia đình, dòng họ họ Lâm, cộng đồng làng xã/thương cảng) và đánh giá sự biến đổi chức năng, vị thế của tín ngưỡng này dưới tác động đồng thời của các chính sách nhà nước đương đại (bảo tồn di sản, phát triển du lịch quốc tế, ngoại giao văn hóa).

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý luận và khái niệm

Luận án vận dụng khung lý thuyết và các khái niệm nghiên cứu văn hóa - tôn giáo xã hội:

                            KHUNG LÝ THUYẾT VÀ KHÁI NIỆM TRỤ CỘT
[Lý thuyết "Tái phù phép"]             [Lý thuyết "Kinh tế nghi lễ"]          [Hệ thống Khái niệm Văn hóa học]
 - Philip Taylor (2007): Hiện đại       - Mayfair Yang (2020): Nghi lễ         - Tín ngưỡng & "Cái thiêng"
   hóa không làm triệt tiêu tôn giáo      tôn giáo vận hành như cơ chế           (Ngô Đức Thịnh, Trần Ngọc Thêm).
   mà tạo ra sự "tái phù phép"            tái phân phối vốn xã hội, biểu         - Văn hóa tín ngưỡng dân gian
   (re-enchantment).                      tượng và kích thích kinh tế            (UNESCO 2009, Hoàng Học Quốc).
 - Tín ngưỡng là điểm tựa tâm lý        - Mối liên kết giữa mạng lưới          - Truyền thuyết Lâm Mặc (Chiêu Thừa:
   đáp ứng nhu cầu tìm kiếm bình an.      thương nhân và không gian đền thờ.     Thiên Phi hiển thánh lục).

• Lý thuyết về sự "tái phù phép của hiện đại" (Re-enchantment of Modernity): Dựa trên công trình Modernity and Re-enchantment: Religion in Post-revolutionary Vietnam (2007) do Philip Taylor chủ biên. Lý thuyết này bác bỏ luận điểm thế tục hóa đơn tuyến (cho rằng hiện đại hóa sẽ triệt tiêu tôn giáo), thay vào đó khẳng định hiện đại hóa kích hoạt sự "tái phù phép", nơi các thực hành tín ngưỡng thích ứng linh hoạt, trở thành phương tiện tâm lý giúp con người đương đại đối phó với những biến động, bất ổn kinh tế - xã hội và tìm kiếm sự bình an nội tâm.
• Lý thuyết về "nền kinh tế nghi lễ" (Ritual Economy): Dựa trên công trình Re-enchanting Modernity: Ritual Economy and Society (2020) của Mayfair Yang, nghiên cứu sự phục hưng của các thiết chế nghi lễ truyền thống trong nền kinh tế thị trường Trung Quốc, phân tích cách thức dòng vốn dân gian, mạng lưới kinh doanh và hoạt động công đức tái cấu trúc không gian văn hóa địa phương.
• Hệ thống khái niệm cơ sở:
  • Tín ngưỡng: Tiếp cận quan điểm của Ngô Đức Thịnh (niềm tin hướng về "cái thiêng" đối lập với "trần tục"), Trần Ngọc Thêm (nhu cầu tinh thần hướng về sự mầu nhiệm), Nguyễn Quốc Tuấn, Đào Duy Anh, cùng các quan điểm nhân học - tôn giáo học của E.B. Tylor (Văn hóa nguyên thủy), S.A. Tokarev, Claude Lévi-Strauss.
  • Văn hóa tín ngưỡng: Giá trị vật chất và tinh thần tích hợp trong sinh hoạt tín ngưỡng, tồn tại trong thực hành đời sống hàng ngày như phương tiện sáng tạo văn hóa (theo Mullen, Ngô Đức Thịnh).
  • Ma Tổ và Văn hóa tín ngưỡng Ma Tổ: Dựa trên Thiên Phi hiển thánh lục của Chiêu Thừa (thời Minh), ghi nhận Ma Tổ tên thật là Lâm Mặc, sinh năm 960 (năm Kiến Long nguyên niên thời Tống) tại đảo Mi Châu (Phủ Điền, Phúc Kiến), có khả năng quan sát thiên văn, cứu giúp ngư dân trên biển. Thuật ngữ "Văn hóa tín ngưỡng Ma Tổ" được chuẩn hóa từ hội thảo Phủ Điền năm 1987 và công trình Khái luận về Ma Tổ học (Hoàng Học Quốc, 2013), bao gồm 3 cấp độ: nhân vật/nghi lễ/di tích; công nghệ hàng hải/hội quán; và các giá trị văn học nghệ thuật, kiến trúc, kim thạch.

Phương pháp nghiên cứu

Luận án áp dụng phương pháp tiếp cận định tính chuyên ngành Văn hóa học kết hợp nghiên cứu liên ngành Khoa học xã hội (Dân tộc học/Nhân học, Xã hội học, Tôn giáo học, Lịch sử học):

1. Phương pháp phân tích tài liệu: Xử lý văn bản lịch sử, bi ký, địa chí cổ (Quỳnh Đài Chí, các bản địa chí huyện) và các báo cáo, tạp chí khoa học của Trung Quốc, Việt Nam, các nước Đông Nam Á.
2. Phương pháp khảo sát điền dã dân tộc học:
   • Sử dụng các thao tác: ghi chép thực địa, ghi âm, chụp ảnh, quay phim, quan sát tham dự trực tiếp các sinh hoạt thờ cúng thường nhật và lễ hội.
   • Thực hiện phỏng vấn sâu, phỏng vấn hồi cố các chủ thể văn hóa: Trưởng ban quản lý di tích, thủ nhang, chức sắc trông coi đền, người cao tuổi dòng họ Lâm và các chuyên gia nghiên cứu.
3. Phương pháp so sánh: So sánh loại hình và biến đổi văn hóa giữa tín ngưỡng Ma Tổ tại Phúc Kiến (gốc) với Hải Nam (tiếp nhận); so sánh thực hành của cộng đồng người Hoa gốc Hải Nam tại Đông Nam Á (đặc biệt là tại miền Bắc và miền Nam Việt Nam).

Chỉ số khảo sát thực địa	Số lượng / Dữ liệu thực tế
Thời gian triển khai	Từ năm 2019 đến năm 2024
Số đợt điền dã	23 đợt khảo sát
Địa bàn điền dã chính	TP. Hải Khẩu, TP. Tam Á, Quỳnh Hải, Vạn Ninh, Lăng Thủy, Lạc Đông...
Số lượng đền miếu khảo sát	15 ngôi đền Ma Tổ tiêu biểu
Số lượng lễ hội tham dự	8 buổi lễ hội Ma Tổ
Số lượng người phỏng vấn sâu	46 cá nhân (Trưởng ban quản lý, thủ nhang, nghệ nhân, chức sắc, chuyên gia)
Ghi chú trở ngại thực địa	Giai đoạn 2020–2023 do dịch Covid-19, một số đền hoãn lễ hội (như đền làng La Mã, Ttr Cửu Sở, huyện Lạc Đông), tác giả kết hợp phỏng vấn hồi cố và tài liệu thứ cấp

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu, cơ sở lý luận và khái quát về tín ngưỡng Ma Tổ ở Trung Quốc

Chương 1 thiết lập nền tảng học thuật cho toàn bộ luận án thông qua việc điểm luận chi tiết các công trình nghiên cứu về Ma Tổ tại Đông Nam Á (Việt Nam, Malaysia, Singapore, Thái Lan), Trung Quốc đương đại và đảo Hải Nam; đồng thời xây dựng khung khái niệm và cơ sở lý luận.

Về mặt khái quát lịch sử, chương này trình bày bối cảnh ra đời của tín ngưỡng Ma Tổ tại đảo Mi Châu (Phủ Điền, Phúc Kiến) từ thời Tống. Luận án phân tích văn bản Thiên Phi hiển thánh lục để làm rõ sự tích nhân vật Lâm Mặc với 5 đặc điểm mầu nhiệm (sinh ra không khóc, thông minh tinh thông kinh Phật, đắc thủ phù lục đạo pháp năm 13–16 tuổi, am hiểu luồng lạch biển cả, hiển linh cứu hộ tàu thuyền). Chương 1 cũng hệ thống hóa các giai đoạn sắc phong của các triều đại phong kiến (Tống, Nguyên, Minh, Thanh) chuyển hóa vị thế từ "Thần Nữ", "Thiên Phi" đến "Thiên Hậu", "Thiên Thượng Thánh Mẫu", thúc đẩy tín ngưỡng lan tỏa dọc vùng duyên hải Trung Quốc và theo Con đường Tơ lụa trên biển vươn ra toàn cầu.

                           DIỄN TRÌNH LAN TỎA TÍN NGƯỠNG MA TỔ
[Giai đoạn Khởi nguồn]                 [Giai đoạn Thể chế hóa]                [Giai đoạn Di sản & Quốc tế]
 - Thời Tống (từ năm 960).              - Triều Nguyên, Minh, Thanh.           - Thế kỷ XIX - XX: Theo chân di
 - Đảo Mi Châu, Phủ Điền,               - Sắc phong từ "Thần Nữ",               dân sang Đông Nam Á.
   tỉnh Phúc Kiến.                        "Thiên Phi" đến "Thiên Hậu".         - 2009: UNESCO công nhận Di sản
 - Xuất phát từ niềm tin bảo hộ         - Gắn với mạng lưới thương             văn hóa phi vật thể đại diện của
   ngư dân duyên hải.                     thuyền và sứ thần triều đình.          nhân loại.

Chương 2: Bối cảnh địa lý, dân cư, kinh tế, văn hóa xã hội đảo Hải Nam và tín ngưỡng Ma Tổ ở đảo Hải Nam

Chương 2 làm rõ môi trường dung dưỡng tín ngưỡng Ma Tổ thông qua phân tích các điều kiện địa - văn hóa của đảo Hải Nam:

• Bối cảnh tự nhiên và dân cư: Vị trí hải đảo biệt lập ở cực Nam Trung Quốc với đường bờ biển dài 3.743,56 km tạo ra lối sống phụ thuộc sâu sắc vào biển cả. Lịch sử di dân liên tục từ đất liền (đặc biệt là các luồng di dân Mân Nam - Phúc Kiến và Lĩnh Nam - Quảng Đông) đã mang theo văn hóa tín ngưỡng gốc đến Hải Nam.
• Không gian văn hóa và hệ thống tín ngưỡng: Tín ngưỡng Ma Tổ định vị trong bức tranh tín ngưỡng dân gian đa dạng của Hải Nam, đan xen và phối hợp cùng tín ngưỡng Tiển Phu Nhân (nữ thủ lĩnh lịch sử Lĩnh Nam), Thủy Vĩ Thánh Nương và 108 Huynh Đệ Công.
• Diễn trình lịch sử tín ngưỡng Ma Tổ tại Hải Nam:
  • Thời Tống - Nguyên: Bắt đầu du nhập; ngôi đền cổ nhất được xây dựng tại Bạch Sa Môn (Hải Khẩu) với lịch sử hơn 800 năm. Thời Nguyên ghi nhận 5 ngôi đền chính thức.
  • Thời Minh - Thanh: Giai đoạn phát triển thịnh vượng nhất. Dưới sự thúc đẩy của tầng lớp quan lại (58 vị quan triều đình) và các thương nhân di dân, toàn đảo xây thêm 42 ngôi đền tại 13 châu huyện (tập trung nhiều nhất tại Văn Xương và Vạn Ninh). Đền thờ thường kết hợp mô hình Hội quán thương mại.
  • Từ năm 1949 đến nay: Trải qua giai đoạn gián đoạn do phong trào "dẹp bỏ mê tín", "phá cũ xây mới" thời Cách mạng Văn hóa khiến nhiều đền miếu bị phá hủy. Sau cải cách mở cửa (1978) và dấu mốc UNESCO ghi danh năm 2009, tín ngưỡng phục hưng mạnh mẽ với hơn 100 đến 200 cơ sở thờ tự được phục dựng do người dân tự quản hoặc chính quyền hỗ trợ.
• Quan hệ lan tỏa sang Đông Nam Á: Khái quát mạng lưới Hội quán Hải Nam tại Việt Nam, Malaysia, Singapore, Thái Lan – nơi Ma Tổ được phụng thờ như biểu tượng gắn kết cộng đồng kiều bào đồng hương.

Thời kỳ lịch sử	Số lượng đền miếu ghi nhận	Đặc điểm không gian và lực lượng thúc đẩy
Thời Tống - Nguyên	5 đền (sớm nhất: Bạch Sa Môn, Bạch Sa Luật tại Hải Khẩu)	Du nhập theo ngư dân và thương thuyền Phúc Kiến; phân bố tại các cửa biển lớn (Quỳnh Sơn, Vạn Châu, Nhai Châu, Cảm Ân).
Thời Minh - Thanh	Tăng thêm 42 đền (khắp 13 châu huyện; Văn Xương 11 đền, Vạn Ninh 7 đền)	Giai đoạn thịnh vượng nhất; do 58 quan lại địa phương và gần 10 thương nhân Quảng Đông dẫn dắt xây dựng; gắn với thiết chế Hội quán.
Thời kỳ 1949 – 1978	Đa số đền miếu bị phá hủy hoặc đình chỉ hoạt động	Bị gián đoạn bởi các phong trào "dẹp bỏ mê tín" và thời kỳ Cách mạng Văn hóa.
Từ 1978 đến nay	Hơn 100 – 200 ngôi đền phục hồi và xây mới	Phục hưng mạnh mẽ nhờ Cải cách mở cửa và sự kiện UNESCO (2009); quản lý đa dạng (dân tự quản, nhà nước xếp hạng di tích, thành lập Hiệp hội Trao đổi Văn hóa Ma Tổ 2011).

Chương 3: Văn hoá tín ngưỡng Ma Tổ của đảo Hải Nam trong giai đoạn hiện nay

Chương 3 là phần kết quả điền dã thực chứng trọng tâm của luận án, miêu tả chi tiết thực hành tín ngưỡng Ma Tổ theo 3 cấp độ cấu trúc xã hội:

                            CẤU TRÚC 3 CẤP ĐỘ THỰC HÀNH TÍN NGƯỠNG
[Cấp độ Gia đình]                      [Cấp độ Dòng họ (Họ Lâm)]              [Cấp độ Cộng đồng (Làng / Cảng)]
 - Bàn thờ Ma Tổ tại tư gia.            - Nhà thờ họ Lâm (Lâm thị tông từ).    - Hệ thống đền, miếu, Thiên Hậu Cung.
 - Nghi lễ thường nhật ngày rằm,        - Phụng thờ Ma Tổ với tư cách          - Ban quản lý di tích, thủ nhang trông coi.
   mùng một, trước khi ra khơi.           "Cô Tổ" (Tổ cô của dòng tộc).         - Đại lễ vía Ma Tổ (23/3 và 9/9 Âm lịch),
 - Cầu bình an, tài lộc gia đạo.        - Cố kết huyết thống và gia tộc.         nghi thức rước kiệu, tế lễ, diễn xướng.

• Văn hóa tín ngưỡng Ma Tổ trong gia đình: Phân tích vị trí bàn thờ Ma Tổ trong không gian nhà ở của cư dân miền biển; thực hành thắp hương, khấn vái vào các ngày sóc, vọng (mùng một, ngày rằm), các dịp xuất hành đi biển hay buôn bán xa, nhằm tìm kiếm sự bảo trợ bình an và may mắn cho các thành viên trong gia đình.
• Văn hóa tín ngưỡng Ma Tổ của dòng họ Lâm: Khảo sát các nhà thờ họ Lâm tại Hải Nam, nơi Ma Tổ được tôn xưng là "Cô Tổ" (người con gái tổ tiên của dòng họ). Phân tích cấu trúc cơ sở thờ tự của tông tộc, quy chế tế tự hàng năm và các thực hành nghi lễ riêng biệt của con cháu họ Lâm nhằm khẳng định danh dự gia tộc và củng cố mối liên kết huyết thống.
• Văn hóa tín ngưỡng Ma Tổ trong cộng đồng:
  • Cơ sở thờ tự: Khảo sát 15 ngôi đền Ma Tổ tiêu biểu ven biển Hải Nam; phân tích đặc điểm quy hoạch không gian gắn liền với bến cảng, làng chài; nghệ thuật kiến trúc truyền thống Hoa Nam, kỹ thuật điêu khắc kim thạch và cách bài trí điện thần (Ma Tổ ở trung tâm, tả hữu có Thiên Lý Nhãn, Thuận Phong Nhĩ, phối thờ cùng Thủy Vĩ Thánh Nương, Tiển Phu Nhân).
  • Mô hình quản lý: Khảo sát cơ chế vận hành từ ban quản trị dân gian tự quản làng xã đến các ban quản lý di tích có sự hướng dẫn của chính quyền và sự tham gia của Hiệp hội Trao đổi Văn hóa Ma Tổ.
  • Thực hành nghi lễ cộng đồng: Khảo tả chi tiết các hội lễ chính (ngày sinh 23/3 Âm lịch và ngày hóa thân 9/9 Âm lịch). Tường thuật trình thức 5 bước nghi lễ cổ truyền: lễ rượu lớn, lễ rượu sạch, lễ rước kiệu dạo chơi (tuần du), nghi lễ "về nhà mẹ đẻ" và nghi thức "lấy tro hương" phân thần.

Chương 4: Chức năng, vị thế của văn hoá tín ngưỡng Ma Tổ đảo Hải Nam trong bối cảnh đương đại và việc bảo tồn phát huy

Chương 4 tập trung luận giải chức năng xã hội và vị thế chính trị - văn hóa của tín ngưỡng trong bối cảnh hiện đại:

• Các chức năng xã hội chủ yếu:
  • Chức năng đáp ứng nhu cầu bình an: Là điểm tựa tâm linh giúp ngư dân và cư dân hải đảo giải tỏa lo âu trước rủi ro thiên tai biển cả, tái lập cân bằng tâm lý xã hội.
  • Chức năng thúc đẩy phát triển kinh tế: Vận hành nền "kinh tế nghi lễ", thu hút các nguồn lực tài trợ, công đức của giới doanh nhân, thương nhân để tái thiết hạ tầng công cộng và không gian văn hóa.
  • Chức năng cố kết xã hội: Kết nối các cá nhân trong gia đình, các chi phái trong dòng tộc họ Lâm và củng cố tình đoàn kết cộng đồng cư dân làng chài.
• Vị thế của tín ngưỡng trong chính sách phát triển của chính quyền địa phương:
  • Chính sách bảo tồn di sản văn hóa: Triển khai các đề án bảo tồn di sản văn hóa phi vật thể sau khi UNESCO vinh danh; phục dựng các đền miếu cổ thành di tích lịch sử - văn hóa các cấp.
  • Chính sách kinh tế du lịch: Tích hợp đền Ma Tổ vào quy hoạch phát triển Đảo Du lịch Quốc tế Hải Nam, xây dựng các công viên văn hóa, bảo tàng và tour du lịch tâm linh (điển hình như quy hoạch tại khu vực ba làng Lê Phong, Lê An, Lê Minh ở hồ Lê An).
  • Chính sách ngoại giao văn hóa: Tận dụng mạng lưới tín ngưỡng Ma Tổ để đẩy mạnh giao lưu nhân dân, kết nối kiều bào Hoa kiều Hải Nam tại Đông Nam Á và tăng cường giao lưu xuyên eo biển với Đài Loan, Hồng Kông, Ma Cao.
• Vấn đề bảo tồn và phát huy: Luận án chỉ ra các bất cập đương đại như quy mô miếu mạo manh mún, hạ tầng giao thông kết nối chưa hoàn thiện, năng lực quản lý của ban trị sự dân gian còn hạn chế, mức độ tham gia của cộng đồng chưa đồng đều và nguy cơ thương mại hóa làm phai nhạt tính thiêng.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp mới về mặt lý luận

1. Làm sáng tỏ hướng tiếp cận văn hóa học: Luận án khẳng định giá trị của việc nghiên cứu tín ngưỡng hải thần không chỉ từ góc độ tôn giáo học thuần túy hay lịch sử học, mà từ góc nhìn văn hóa học tích hợp, đặt thực hành tín ngưỡng trong chỉnh thể văn hóa biển và môi trường sinh thái nhân văn hải đảo.
2. Làm rõ các chiều cạnh cấu trúc thực hành: Luận án phân tích toàn diện văn hóa tín ngưỡng Ma Tổ ở ba tầng bậc thiết chế tương liên: gia đình (cầu an gia đạo), dòng họ họ Lâm (tôn vinh tổ phụ/cô tổ) và cộng đồng làng xã (hội quán thương mại và lễ hội bảo an), chứng minh tính đa dạng và linh hoạt của thực hành văn hóa dân gian.
3. Khẳng định quy luật giao lưu, tiếp biến văn hóa: Chứng minh tín ngưỡng Ma Tổ có nguồn gốc từ Phúc Kiến khi du nhập vào Hải Nam đã tích hợp sâu sắc với văn hóa bản địa, dung hợp với hệ thống thần linh địa phương (Tiển Phu Nhân, Thủy Vĩ Thánh Nương) và tiếp tục biến đổi khi lan tỏa sang cộng đồng người Hoa ở Đông Nam Á.
4. Vận dụng lý thuyết đương đại vào bối cảnh cụ thể: Vận dụng lý thuyết "tái phù phép của hiện đại" (Philip Taylor) và "kinh tế nghi lễ" (Mayfair Yang) để lý giải quá trình phục hồi mạnh mẽ của tín ngưỡng Ma Tổ tại Hải Nam sau năm 1978, không phải là sự thụ động lặp lại quá khứ mà là sự tái tạo văn hóa chủ động trước các biến đổi kinh tế - chính trị.

Đóng góp mới về mặt thực tiễn

1. Cung cấp hệ thống tư liệu điền dã thực chứng: Luận án đóng góp nguồn tư liệu điền dã chi tiết (23 đợt khảo sát, 15 ngôi đền, 8 lễ hội, 46 phỏng vấn sâu) phản ánh chân thực diện mạo đền miếu, cách bài trí điện thờ và quy trình tế lễ Ma Tổ tại Hải Nam giai đoạn 2019–2024.
2. Tư liệu tham khảo cho nghiên cứu so sánh Việt Nam - Trung Quốc: Đóng góp nguồn dữ liệu học thuật phục vụ công tác giảng dạy, nghiên cứu so sánh về văn hóa tín ngưỡng dân gian, tín ngưỡng thờ Nữ thần biển giữa Việt Nam và Trung Quốc.
3. Cung cấp căn cứ cho công tác quản lý di sản và phát triển du lịch: Đưa ra các cứ liệu thực tế hỗ trợ các nhà quản lý văn hóa, hoạch định chính sách du lịch trong việc xử lý mối quan hệ giữa bảo tồn tính thiêng của di sản văn hóa phi vật thể và khai thác phát triển kinh tế du lịch tâm linh bền vững.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế của nghiên cứu: Do quá trình điền dã thực địa của nghiên cứu sinh (2019–2024) diễn ra trùng với thời điểm bùng phát của dịch bệnh Covid-19 (2020–2023), một số đền thờ tại Hải Nam đã tạm hoãn hoặc không tổ chức lễ hội định kỳ (tiêu biểu như đền Ma Tổ tại làng La Mã, thị trấn Cửu Sở, huyện Lạc Đông). Vì vậy, tác giả không thể trực tiếp tham dự quan sát toàn bộ các lễ hội này mà phải bổ sung bằng phương pháp phỏng vấn hồi cố và khai thác tư liệu thứ cấp. Ngoài ra, địa bàn khảo sát thực tế tập trung trọng điểm ở khu vực ven biển phía Đông và phía Tây, chưa bao quát toàn bộ các điểm thờ tự nhỏ lẻ nằm sâu trong nội địa đảo.
• Hướng nghiên cứu tiếp theo:
  • Mở rộng khảo sát điền dã đối với toàn bộ các cơ sở thờ tự Ma Tổ tại vùng sâu nội địa và các đảo nhỏ thuộc Biển Đông.
  • Thực hiện các nghiên cứu so sánh chuyên sâu giữa thực hành tín ngưỡng Ma Tổ của cộng đồng người Hoa gốc Hải Nam định cư tại các nước Đông Nam Á (Việt Nam, Malaysia, Singapore, Thái Lan) với thực hành tại chính đảo Hải Nam để làm rõ sự biến đổi căn tính tộc người qua các thế hệ di dân.

---

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo chuyên khảo dành cho:

• Nghiên cứu sinh, học viên cao học và giảng viên: Chuyên ngành Văn hóa học, Nhân học, Tôn giáo học, Lịch sử học, Đông phương học và Trung Quốc học. Các chương nghiên cứu về cơ sở lý luận ("tái phù phép", "kinh tế nghi lễ"), phương pháp điền dã dân tộc học và nội dung khảo cứu thực hành 3 cấp độ (Chương 3) là nguồn tư liệu học thuật giá trị.
• Nhà quản lý văn hóa và cán bộ hoạch định chính sách: Cung cấp bức tranh thực tế về sự tương tác giữa chính sách bảo tồn di sản phi vật thể của nhà nước và nhu cầu tâm linh của người dân; là tài liệu tham khảo hữu ích cho việc quản lý lễ hội dân gian và xây dựng quy hoạch du lịch văn hóa tâm linh.
• Các nhà nghiên cứu văn hóa người Hoa: Cung cấp dữ liệu đối sánh quan trọng để tìm hiểu về mạng lưới hội quán, sự chuyển di văn hóa tín ngưỡng từ Hoa Nam sang khu vực Đông Nam Á.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Ngôi đền Ma Tổ cổ nhất tại đảo Hải Nam có niên đại như thế nào và nằm ở đâu?

Theo các thư tịch cổ (Quỳnh Đài Chí, Hải Nam đảo sử của Kobayashi) và khảo sát thực địa của luận án, ngôi đền Ma Tổ có lịch sử lâu đời nhất tại đảo Hải Nam là Đền Thiên Hậu nằm ở Bạch Sa Môn (thuộc Bạch Sa Luật, thành phố Hải Khẩu), được xây dựng từ thời nhà Tống - Nguyên, có lịch sử hơn 800 năm.

2. Tín ngưỡng Ma Tổ ở đảo Hải Nam được thực hành qua những cấp độ xã hội nào?

Luận án chỉ ra tín ngưỡng Ma Tổ tại Hải Nam được cấu thành và thực hành qua 3 cấp độ xã hội cụ thể:

• Cấp độ gia đình: Thờ cúng tại bàn thờ tư gia, thực hành nghi lễ ngày sóc vọng và cầu bình an trước các chuyến đi biển.
• Cấp độ dòng họ: Thực hành tại các nhà thờ họ Lâm, nơi Ma Tổ được tôn xưng là "Cô Tổ" của dòng họ họ Lâm nhằm củng cố liên kết huyết thống.
• Cấp độ cộng đồng: Thực hành tại hệ thống đền, miếu, Thiên Hậu Cung gắn với các bến cảng, làng chài, do ban quản lý di tích hoặc ban trị sự dân gian điều hành thông qua các đại lễ hội vía Ma Tổ (ngày 23/3 và 9/9 Âm lịch).

3. Nghi lễ cúng tế Ma Tổ truyền thống tại cộng đồng ngư dân Hải Nam gồm các bước cơ bản nào?

Theo khảo sát của luận án, lễ hội Ma Tổ truyền thống tại các vùng duyên hải Hải Nam (như thị trấn Đông Doanh, Phô Tiền, Thanh Lan) bao gồm 5 bước nghi thức chính:

1. Lễ rượu lớn (đại tửu lễ)
2. Lễ rượu sạch (tịnh tửu lễ)
3. Lễ dạo chơi (tuần du / rước kiệu thần)
4. Nghi lễ "về nhà mẹ đẻ"
5. Nghi thức "lấy tro hương" trong lễ phân thần

4. Tầng lớp nào đóng vai trò chủ đạo trong việc xây dựng và phát triển các đền thờ Ma Tổ tại Hải Nam thời Minh - Thanh?

Dẫn chứng từ nghiên cứu lịch sử của PGS.TS. Vương Nguyên Lâm trong địa chí Minh - Thanh, trong số 70 người đứng tên chủ trì xây dựng các đền thờ Ma Tổ tại Hải Nam, có tới 58 người là quan chức triều đình địa phương (chủ yếu là quan tri huyện, quan phủ) và gần 10 người là thương nhân (đa số quê quán tại Quảng Đông). Điều này chứng minh quan lại triều đình và giới thương nhân là hai lực lượng xã hội chủ chốt thúc đẩy sự phát triển mạnh mẽ của tín ngưỡng Ma Tổ tại Hải Nam thời kỳ này.

5. Dữ liệu khảo sát điền dã thực tế của luận án được thực hiện với quy mô ra sao?

Nghiên cứu sinh đã triển khai 23 đợt khảo sát thực địa từ năm 2019 đến năm 2024 tại các địa bàn ven biển của đảo Hải Nam (Hải Khẩu, Tam Á, Quỳnh Hải, Vạn Ninh, Lăng Thủy...). Tác giả đã khảo sát trực tiếp 15 ngôi đền Ma Tổ tiêu biểu, tham dự 8 buổi lễ hội và thực hiện phỏng vấn sâu 46 cá nhân liên quan gồm trưởng ban quản lý di tích, thủ nhang, chức sắc và các nhà nghiên cứu chuyên môn.

---

Kết luận

Luận án tiến sĩ "Văn hoá tín ngưỡng Ma Tổ ở đảo Hải Nam, Trung Quốc" của tác giả Zhu Si là công trình chuyên khảo văn hóa học nghiên cứu hệ thống về tín ngưỡng Nữ thần biển Ma Tổ tại đảo Hải Nam từ nguồn gốc lịch sử đến thực hành đương đại. Dựa trên khung lý thuyết về sự "tái phù phép của hiện đại" và "kinh tế nghi lễ" kết hợp 23 đợt điền dã thực chứng, luận án đã làm rõ cấu trúc thực hành tín ngưỡng ở ba cấp độ gia đình, dòng họ và cộng đồng làng xã. Nghiên cứu khẳng định tín ngưỡng Ma Tổ tại Hải Nam là sản phẩm của quá trình giao lưu tiếp biến văn hóa sâu sắc giữa cư dân di dân và bản địa, đồng thời chứng minh vị thế thích ứng linh hoạt của tín ngưỡng này trong việc đáp ứng nhu cầu tâm lý bình an của người dân và đóng góp vào các chính sách bảo tồn di sản, phát triển kinh tế du lịch và ngoại giao văn hóa của địa phương trong xã hội hiện đại.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU, CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ KHÁI QUÁT VỀ TÍN NGƯỠNG MA TỔ Ở TRUNG QUỐC 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu 1. Các nghiên cứu về tín ngưỡng Ma Tổ của đảo Hải Nam ở các nước Đông Nam Á Trên thế giới, sáu trên bảy lục địa có sự tồn tại của đền Ma Tổ và kho lưu trữ di sản văn hoá phi vật thể của Ma Tổ được phân bố rõ ràng ở nhiều quốc gia khác nhau như ở châu Á: Trung Quốc, Nhật Bản, Hàn Quốc, Ấn Độ, Việt Nam, Campuchia, Thái Lan, Myanmar, Singapore, Malaysia, Indonesia, Brunei, Philippines.; châu Âu: Anh, Pháp, Đan Mạch.; Bắc Mỹ: Canada, Hoa Kỳ, Mexico.; Nam Mỹ: Brazil, Argentina.; châu Phi: Nam Phi, Mauritius.; châu Đại Dương: Úc, New Zealand. Việc nghiên cứu về văn hoá tín ngưỡng Ma Tổ liên quan đến nhiều ngành học như Tôn giáo học, Xã hội học, Lịch sử học, Chính trị học, Văn học, Nghệ thuật học, Địa Lý học, Kiến trúc học, Truyền bá học, Quản lý học, Thể dục học, Y học.

Trên thế giới có các quốc gia như Nhật Bản, Hàn Quốc, Việt Nam, Malaysia, Mỹ, Úc, Pháp, Ý. nghiên cứu về văn hoá tín ngưỡng Ma Tổ. Chúng ta biết rằng, “Đảo Hải Nam là quê hương Hoa kiều nổi tiếng tại Trung Quốc, Hoa kiều Hải Nam xuất hiện sớm nhất từ thời nhà Tống. Đời nhà Minh, nhiều thuyền triều cúng của các nước Nam Dương qua Quỳnh Châu đến Quảng Châu và nơi khác.

Khi cư dân nội địa Trung Quốc di cư vào đảo Hải Nam, có một số người Trung Quốc từ Hải Nam chuyển sang Nam Dương, tức là lịch sử di dân của vùng Đông Nam Á đương đại”[153]. Trong nội dung này tôi tập trung giới thiệu về việc nghiên cứu văn hoá tín ngưỡng Ma Tổ của đảo Hải Nam ở các nước Đông Nam Á có cùng khu vực địa lý với hòn đảo này như Việt Nam, Malaysia, Singapore, Thái Lan v. 7 - Các nghiên cứu về Ma Tổ của đảo Hải Nam ở Việt Nam Tín ngưỡng Ma Tổ truyền bá sang Việt Nam vào đầu thế kỷ XVII theo bước chân di dân của người Hoa, vì vậy khi nhắc đến nghiên cứu về tín ngưỡng Ma Tổ của Việt Nam thì không thể không đề cập đến người Hoa. Có nhiều học giả như Phan An, Ngô Hưng Đan, Chế Thị Hồng Hoa, Trần Kinh Hòa, Trần Hồng Liên, Lê Hồng Lý, Phan Thị Hoa Lý, Nguyễn Xuân Hương, Nguyễn Ngọc Thơ, Nguyễn Thị Thanh Xuyên.

đã có nhiều nghiên cứu về tín ngưỡng Ma Tổ (ở Việt Nam gọi Ma Tổ là bà Thiên Hậu), tuy nhiên những nghiên cứu liên quan đến nhóm người Hoa gốc Hải Nam thì rất ít, xin tóm lược như sau: Nguyễn Thị Thanh Xuyên trong bài “Tín ngưỡng Thiên Hậu ở quận 5 thành phố Hồ Chí Minh” có nhắc đến Người Mân Nam (nam Phúc Kiến) và Hải Nam thích gọi bà là Đại Mẫu hoặc Ma Tổ (Mazu) [21, tr. Nguyễn Ngọc Thơ có nhiều bài viết về tín ngưỡng này, ví dụ như bài “Văn hóa Bách Việt vùng Lĩnh Nam trong quan hệ với văn hóa truyền thống ở Việt Nam” [16], “Tìm hiểu lễ vía Thiên Hậu Thánh Mẫu ở cộng đồng ngư dân sông đốc” [19], “Tín ngưỡng Thiên Hậu vùng Tây Nam Bộ” [ 17]. Đặc biệt, tác giả Nguyễn Ngọc Thơ đã xuất bản cuốn sách Tín ngưỡng Thiên Hậu vùng Tây Nam Bộ, trong đó có đề cập đến tín ngưỡng Thiên Hậu ở vùng đất Hải Nam. Tác giả cho rằng: “Tín ngưỡng Thiên Hậu xuất phát từ Hoa Nam (bao gồm Hải Nam), Trung Quốc , được truyền bá đến Tây Nam Bộ trong quá trình di dân, tín ngưỡng Thiên Hậu của người Hoa đã không ngừng giải kiến tạo một phần nội hàm và ý nghĩa biểu trưng của mình để trở nên tương thích hơn với các cộng đồng tín ngưỡng mới (Việt, Khmer v.), đồng thời cũng trải qua quá trình tăng quyền văn hoá và chuyển dịch trọng tâm nhu cầu văn hoá để gia tăng tính thiêng của tín ngưỡng - yếu tố bảo đảm tính bền vững của truyền thống tín ngưỡng dân gian và khẳng nhận bản sắc tộc người”[17tr.

8 Tác giả Phan Thị Hoa Lý trong sách Tín ngưỡng thờ Thiên Hậu ở Việt Nam dựa vào lý thuyết tiếp biến văn hoá và phương pháp điền dã, kết hợp với dữ liệu lịch sử đã giới thiệu về tín ngưỡng Thiên Hậu của người Hoa gốc Hải Nam ở ở Tp.Hồ Chí Minh, Huế và Hội An về mặt kiến trúc (đền thờ), lịch sử truyền bá của tín ngưỡng Ma Tổ, lễ hội thờ cúng và đặc điểm sùng bái của họ. Theo nhận định của tác giả này thì nhìn chung, nghi lễ thờ cúng Thiên Hậu của người gốc Hoa Hải Nam ở Việt Nam đa phần là giống nhau, đều thờ cúng ở Hội quán với tổ tiên, cái khác ở đây là về kiến trúc, càng đi xuống phía Nam thì các kiến trúc và nghi lễ cùng lễ vật thờ cúng càng hoàn chỉnh hơn (giống với kiến trúc, nghi lễ đền thờ Ma Tổ của Trung Quốc hơn). Cụ thể là ở miền Bắc kiến trúc đền thờ với màu xám, màu trắng làm chủ đạo trong khi kiến trúc ở miền Nam nhiều màu sắc đa dạng hơn như cam, đỏ. giống với vùng Hoa Nam Trung Quốc.

Ngoài ra, lễ vật thờ cúng của mỗi vùng cũng có chút khác biệt, ví dụ như ở phố Hiến, những đồ thờ cúng tương tự như thờ Tứ Phủ như xôi, trầu, oản, mâm ngũ quả. còn ở miền Nam thì có bánh bao chay, bí đao, đậu phụ, cà chua, cà rốt. và cả hải sản, rất giống với vùng Hoa Nam Trung Quốc, nghĩa là bảo tồn bản sắc Ma Tổ Trung Quốc rõ nét hơn so với ở miền Bắc[8]. Lý Thiên Tích (Trung Quốc) trong bài viết “Một nghiên cứu sơ bộ về niềm tin Ma Tổ của người Hoa tại Việt Nam--lấy Đền Thiên Hậu Hội quán Tuệ Thành của Thành phố Hồ Chí Minh là ví dụ”, vừa phân tích hai bia ký trong hội quán, vừa miêu tả tình hình truyền bá của tín ngưỡng Ma Tổ của người Hoa tại Việt Nam.

Sau đó, trần thuật về việc xây dựng, biến đổi và chức năng của đền Thiên Hậu tại Hội Quán Tuệ Thành. Cuối cùng, tác giả cho rằng đền Thiên Hậu đó đã trở thành một di tích văn hoá và lịch sử của Việt Nam, điều này tiết lộ rằng niềm tin Ma Tổ của người Hoa ở Việt Nam đã được dung hòa vào văn hoá địa phương [108]. 9 - Các nghiên cứu về tín ngưỡng Ma Tổ của đảo Hải Nam ở Malaysia Cũng Lý Thiên Tích trong bài viết “Nhìn nhận về tín ngưỡng Ma Tổ của người Hoa và Hoa kiều tại Malaysia” có giới thiệu qua tình hình truyền bá của tín ngưỡng Ma Tổ tại Malaysia, sau đó phân tích ra ba đặc điểm, là: (1) Đền Ma Tổ được liên kết chặt chẽ với hội quán; (2) Tín ngưỡng Ma Tổ thờ cúng tổ tiên tương tác với nhau; (3) Người Hoa gốc Hải Nam luôn luôn thờ cúng Ma Tổ với Thủy Vĩ Thánh Nương và 108 Huynh Đệ Công [104]. Thạch Thương Kim (Trung Quốc) trong bài “Điều tra về tín ngưỡng dân gian của người Hoa gốc Hải Nam tại Malaysia” có nhắc đến, các vị thần chính trong tín ngưỡng dân gian của người Hoa gốc Hải Nam tại Malaysia bao gồm Thiên Hậu, Thủy Vĩ Thánh Nương, Huynh Đệ Công, Tiển Phu Nhân.

Ở Malaysia, việc thờ thần biển dần dần mất tục xưa, trở thành một tiêu chí để phân biệt nhóm phương ngôn Hải Nam, nên tín ngưỡng dân gian của người Hoa gốc Hải Nam tại Malaysia có tính hỗn hợp, bao dung và thậm chí là tùy tiện [157]. Lưu Xuân Yến (Trung Quốc) trong bài “Đặc điểm của tín ngưỡng Ma Tổ của người Hoa tại Penang Malaysia - lấy ngôi đền Thiên hậu Hội quán Hải Nam tại Penang làm ví dụ”, tác giả dùng phương pháp điều tra điền dã và phân tích trường hợp cá biệt, vừa miêu tả kỹ về lịch sử, nhân khẩu của người hoa tại Penang, vừa giải thích mối quan hệ chặt chẽ giữa người Hoa tại Penang và tín ngưỡng Ma Tổ. Bên cạnh đó, tác giả đã tóm tắt được đặc điểm tín ngưỡng Ma Tổ của người Hoa tại Malaysia như luôn luôn liên quan đến tộc người, người dự đa phần theo tông tộc mà tế cúng, khác với đặc điểm của Ma Tổ Mi Châu, Phủ Điền, Phúc Kiến [137]. Lý Hùng Chi (Trung Quốc) trong cuốn “Tổng quan đền Thiên Hậu tại Malaysia” có nhắc đến người thờ cúng Thiên Hậu Thánh Mẫu nhiều nhất là người Phúc Kiến, sau đó là người Hải Nam.

Ở Malaysia có nhiều đền Thiên Hậu Cung, trong đó Thiên Hậu Cung Lạc Thánh Lĩnh của hội quán Hải Nam tại Tuyết Long là đền nổi tiếng nhất. Đền này xây dựng vào năm 1889 và trùng tu vào năm 1960 và năm 1989, vì lịch sử lâu dài và kiến trúc tinh tế mà ngôi đền này trở thành điểm du lịch nổi tiếng của Kuala Lumpur. Hình như tín ngưỡng Thiên Hậu (cũng gọi là Ma Tổ) được phổ biến trong người Hoa tại Malaysia [115]. - Các nghiên cứu về Ma Tổ của đảo Hải Nam ở Singapore Yen Ching-hwang (Úc) trong cuốn A Social History of the Chinese in Singapore and Malay (Lịch sử xã hội của người Hoa tại Singapore và Malay) cho rằng tín ngưỡng Ma Tổ là một trong những tín ngưỡng được Hoa kiều tin tưởng trong xã hội lịch sử Malaysia và Singapore [38].

Tăng Linh (Trung Quốc) trong bài “Thần Minh” trong ranh giới của cộng đồng: Một nghiên cứu về tín ngưỡng Ma Tổ của Singapore vào thời đại di dân” cho biết tín ngưỡng Ma Tổ là một phần quan trọng của cuộc sống tôn giáo người Hoa tại Singapore. Sau khi dựa trên sự phân tích về tài liệu lịch sử và so sánh hình thái Ma Tổ địa phương và Ma Tổ của Mẫn Việt (bao gồm Hải Nam) phát hiện ra, tín ngưỡng Ma Tổ Singapore chủ yếu có ý nghĩa đoàn kết tộc người, nên mang đậm sắc thái cộng đồng hóa [167]. Tăng Vĩ (Trung Quốc) trong bài viết “Nghiên cứu về sự truyền bá và bản địa hoá văn hoá Ma Tổ tại Singapore” có viết, sau khi tín ngưỡng Ma Tổ không ngừng phân linh (bao gồm trường hợp phân linh từ đảo Hải Nam) sang nước ngoài, trong đó có Singapore. Vì vậy, tác giả tập trung trình bày về quá trình truyền bá và bản địa hoá của tín ngưỡng Ma Tổ tại Singapore, qua đó 11 cung cấp một trường hợp về sự tích hợp hữu cơ của quốc tế hoá và bản địa hoá về văn hoá Ma Tổ.