Văn Hóa Tín Ngưỡng Ma Tổ Ở Đảo Hải Nam, Trung Quốc

Chuyên khảo phân tích Văn hoá tín ngưỡng ma tổ ở đảo hải nam trung quốc, đánh giá các khía cạnh quan trọng, đề xuất hướng nghiên cứu tiếp theo.

• Tác giả: Zhu Si (Chu Tư)
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Thị Yên
• Trường học: Học viện Khoa học xã hội
• Chuyên ngành: Văn hoá học
• Đề tài: Văn hóa tín ngưỡng Ma Tổ ở đảo Hải Nam, Trung Quốc
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2024
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU, CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ KHÁI QUÁT VỀ TÍN NGƯỠNG MA TỔ Ở TRUNG QUỐC
• 1.1. Tổng quan tình hình nghiên cứu
• 1.2. Các nghiên cứu về tín ngưỡng Ma Tổ của đảo Hải Nam ở các nước Đông Nam Á
• 1.3. Các nghiên cứu về tín ngưỡng Ma Tổ ở Trung Quốc trong xã hội đương đại
• 1.4. Các nghiên cứu về tín ngưỡng Ma Tổ ở đảo Hải Nam
• 1.5. Nhận xét, đánh giá
• 1.6. Khái niệm và cơ sở lý luận
• 1.6.1. Các khái niệm cơ bản
• 1.6.2. Khái quát về tín ngưỡng Ma Tổ ở Trung Quốc
• 1.6.3. Bối cảnh lịch sử và sự hình thành tín ngưỡng Ma Tổ ở Phúc Kiến Trung Quốc
• 1.6.4. Sự lan tỏa của tín ngưỡng Ma Tổ ở Trung Quốc và trên thế giới
• 1.7. Tiểu kết chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: BỐI CẢNH ĐỊA LÝ, DÂN CƯ, KINH TẾ, VĂN HÓA XÃ HỘI ĐẢO HẢI NAM VÀ TÍN NGƯỠNG MA TỔ Ở ĐẢO HẢI NAM
• 2.1. Bối cảnh địa lý, dân cư, kinh tế, văn hóa xã hội đảo Hải Nam
• 2.1.1. Bối cảnh địa lý, dân cư đảo Hải Nam
• 2.1.2. Bối cảnh kinh tế, xã hội gắn với các vùng văn hóa đảo Hải Nam
• 2.2. Tổng quan về tín ngưỡng Ma Tổ ở đảo Hải Nam
• 2.2.1. Tín ngưỡng Ma Tổ trong tổng thể tín ngưỡng dân gian đảo Hải Nam
• 2.2.2. Tín ngưỡng Ma Tổ ở đảo Hải Nam theo diễn trình lịch sử
• 2.2.3. Sự thịnh vượng của tín ngưỡng Ma Tổ ở đảo Hải Nam thời kỳ Minh, Thanh
• 2.2.4. Tín ngưỡng Ma Tổ ở đảo Hải Nam từ sau giải phóng (1949) đến nay
• 2.2.5. Tín ngưỡng Ma Tổ tại các Hội quán Hải Nam ở các nước Đông Nam Á
• 2.3. Tiểu kết chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: VĂN HOÁ TÍN NGƯỠNG MA TỔ CỦA ĐẢO HẢI NAM TRONG GIAI ĐOẠN HIỆN NAY
• 3.1. Văn hóa tín ngưỡng Ma Tổ trong gia đình
• 3.2. Văn hóa tín ngưỡng Ma Tổ của dòng họ Lâm
• 3.3. Về cơ sở thờ tự
• 3.4. Thực hành nghi lễ
• 3.5. Văn hóa tín ngưỡng Ma Tổ trong cộng đồng
• 3.5.1. Đền thờ Ma Tổ
• 3.5.2. Đặc điểm kiến trúc, mỹ thuật và bài trí điện thần
• 3.5.3. Việc trông coi và quản lý
• 3.5.4. Thực hành nghi lễ thờ cúng Ma Tổ trong cộng đồng
• 3.6. Tiểu kết chương 3
• 4. CHƯƠNG 4: CHỨC NĂNG, VỊ THẾ CỦA VĂN HOÁ TÍN NGƯỠNG MA TỔ ĐẢO HẢI NAM TRONG BỐI CẢNH ĐƯƠNG ĐẠI VÀ VIỆC BẢO TỒN PHÁT HUY
• 4.1. Chức năng của văn hóa tín ngưỡng Ma Tổ trong bối cảnh kinh tế, chính trị và văn hóa - xã hội đảo Hải Nam hiện nay
• 4.1.1. Chức năng đáp ứng nhu cầu bình an
• 4.1.2. Chức năng đáp ứng nhu cầu phát triển kinh tế
• 4.1.3. Chức năng cố kết gia đình, dòng tộc, cộng đồng
• 4.2. Văn hóa tín ngưỡng Ma Tổ trong chính sách phát triển văn hóa xã hội, kinh tế, chính trị của đảo Hải Nam hiện nay
• 4.3. Văn hóa tín ngưỡng Ma Tổ với chính sách bảo tồn phát huy di sản văn hóa dân tộc
• 4.4. Văn hóa tín ngưỡng Ma Tổ với chính sách phát triển kinh tế du lịch
• 4.5. Văn hóa tín ngưỡng Ma Tổ với chính sách đối ngoại
• 4.6. Một số vấn đề liên quan đến bảo tồn, phát huy văn hóa tín ngưỡng Ma Tổ của đảo Hải Nam hiện nay
• 4.7. Tiểu kết chương 4
• DANH MỤC BÀI BÁO LIÊN QUAN LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT
• MỞ ĐẦU

Tóm tắt

I. Tổng Quan Nghiên Cứu Tín Ngưỡng Ma Tổ Hải Nam Đông Nam Á

Nghiên cứu về văn hóa tín ngưỡng Ma Tổ lan rộng trên toàn cầu, từ châu Á đến châu Âu, Bắc Mỹ, Nam Mỹ, châu Phi và châu Đại Dương. Các ngành học liên quan bao gồm Tôn giáo học, Xã hội học, Lịch sử học, và nhiều lĩnh vực khác. Đảo Hải Nam, quê hương của nhiều Hoa kiều, chứng kiến sự truyền bá tín ngưỡng Ma Tổ từ thời nhà Tống. Nghiên cứu tập trung vào sự lan tỏa của tín ngưỡng Ma Tổ ở các nước Đông Nam Á, đặc biệt là Việt Nam, Malaysia, Singapore, và Thái Lan, nơi cộng đồng người Hoa Hải Nam có ảnh hưởng lớn.

1.1. Nghiên cứu về Ma Tổ của đảo Hải Nam tại Việt Nam

Tín ngưỡng Ma Tổ (tức Thiên Hậu trong tiếng Việt) du nhập vào Việt Nam từ thế kỷ XVII cùng với làn sóng di cư của người Hoa. Các học giả như Nguyễn Thị Thanh Xuyên, Nguyễn Ngọc Thơ, Phan Thị Hoa Lý đã nghiên cứu về tín ngưỡng Thiên Hậu. Nguyễn Thị Thanh Xuyên đề cập đến việc người Mân Nam và Hải Nam gọi bà là Đại Mẫu hoặc Ma Tổ. Nguyễn Ngọc Thơ nhấn mạnh tín ngưỡng này có nguồn gốc từ Hoa Nam, bao gồm Hải Nam, và đã trải qua quá trình tái cấu trúc để phù hợp với các cộng đồng tín ngưỡng mới ở Việt Nam. Phan Thị Hoa Lý nghiên cứu dựa trên lý thuyết tiếp biến văn hóa và phương pháp điền dã.

1.2. Nghiên cứu tín ngưỡng Ma Tổ ở các nước Đông Nam Á khác

Ngoài Việt Nam, các quốc gia Đông Nam Á khác như Malaysia, Singapore và Thái Lan cũng chứng kiến sự phát triển của tín ngưỡng Ma Tổ trong cộng đồng người Hoa gốc Hải Nam. Các nghiên cứu tập trung vào vai trò của tín ngưỡng trong việc duy trì bản sắc văn hóa, cố kết cộng đồng và hỗ trợ đời sống tâm linh của người di cư. Sự khác biệt và tương đồng trong thực hành tín ngưỡng Ma Tổ giữa các quốc gia cũng được quan tâm, phản ánh sự đa dạng văn hóa trong khu vực. Tuy nhiên, các nghiên cứu cụ thể tập trung vào người Hoa gốc Hải Nam vẫn còn hạn chế và cần được đẩy mạnh hơn.

II. Vấn Đề Bảo Tồn Văn Hóa Tín Ngưỡng Ma Tổ Thách Thức

Bảo tồn văn hóa tín ngưỡng Ma Tổ đối mặt với nhiều thách thức trong bối cảnh hiện đại. Sự thay đổi kinh tế, xã hội và chính trị ảnh hưởng đến cách thức thực hành tín ngưỡng và vai trò của nó trong cộng đồng. Thế hệ trẻ có thể ít quan tâm hơn đến các giá trị truyền thống, dẫn đến sự suy giảm trong việc truyền bá và duy trì tín ngưỡng. Hơn nữa, việc cân bằng giữa bảo tồn di sản văn hóa và phát triển kinh tế du lịch cũng đặt ra nhiều vấn đề cần giải quyết, đảm bảo rằng tín ngưỡng không bị thương mại hóa và mất đi giá trị cốt lõi.

2.1. Ảnh hưởng của đô thị hóa và hiện đại hóa đến tín ngưỡng

Quá trình đô thị hóa và hiện đại hóa đã làm thay đổi cấu trúc xã hội và lối sống của người dân Hải Nam. Nhiều người trẻ di cư từ nông thôn ra thành thị để tìm kiếm cơ hội việc làm, dẫn đến sự suy giảm dân số ở các vùng quê, nơi tín ngưỡng Ma Tổ có truyền thống lâu đời. Lối sống hiện đại với nhịp độ nhanh và áp lực cao khiến người dân ít có thời gian và tâm trí để tham gia vào các hoạt động tín ngưỡng. Sự du nhập của các giá trị văn hóa phương Tây cũng ảnh hưởng đến nhận thức và thái độ của giới trẻ đối với tín ngưỡng truyền thống.

2.2. Nguy cơ thương mại hóa tín ngưỡng Ma Tổ trong du lịch

Tín ngưỡng Ma Tổ có tiềm năng phát triển du lịch tâm linh, thu hút du khách trong và ngoài nước đến tham quan các đền thờ và tham gia vào các lễ hội. Tuy nhiên, việc khai thác du lịch quá mức có thể dẫn đến thương mại hóa tín ngưỡng, làm mất đi tính thiêng liêng và giá trị văn hóa của nó. Các hoạt động du lịch không kiểm soát có thể gây ra ô nhiễm môi trường, ảnh hưởng đến cảnh quan và không gian linh thiêng của các đền thờ. Cần có các biện pháp quản lý chặt chẽ để đảm bảo du lịch phát triển bền vững, không làm tổn hại đến di sản văn hóa.

III. Nghiên Cứu Thực Hành Nghi Lễ Thờ Cúng Ma Tổ Tại Hải Nam

Nghiên cứu thực hành nghi lễ thờ cúng Ma Tổ tại Hải Nam cho thấy sự đa dạng và phong phú trong các hoạt động tín ngưỡng. Từ các nghi lễ đơn giản tại gia đình đến các lễ hội lớn tại các đền thờ, tín ngưỡng Ma Tổ thể hiện sự gắn kết giữa con người và thần linh, giữa cá nhân và cộng đồng. Các nghi lễ thường bao gồm cúng tế, cầu nguyện, rước kiệu và các hoạt động văn hóa dân gian khác, phản ánh sự pha trộn giữa các yếu tố truyền thống và hiện đại.

3.1. Nghi lễ thờ cúng Ma Tổ trong gia đình

Trong gia đình, việc thờ cúng Ma Tổ thường được thực hiện tại bàn thờ gia tiên. Các thành viên trong gia đình cầu nguyện Ma Tổ ban phước lành, bình an và may mắn. Các nghi lễ thường diễn ra vào các dịp lễ tết, ngày rằm và các ngày quan trọng khác trong năm. Việc thờ cúng Ma Tổ trong gia đình thể hiện sự kính trọng đối với tổ tiên và lòng tin vào sức mạnh bảo hộ của thần linh.

3.2. Lễ hội tại các đền thờ Ma Tổ

Các đền thờ Ma Tổ là trung tâm của các lễ hội lớn, thu hút đông đảo người dân và du khách tham gia. Lễ hội thường kéo dài vài ngày, bao gồm nhiều hoạt động như rước kiệu, biểu diễn nghệ thuật dân gian, cúng tế và cầu nguyện. Các lễ hội là dịp để cộng đồng thể hiện lòng thành kính đối với Ma Tổ, cầu mong sự bình an và thịnh vượng. Các lễ hội cũng là cơ hội để giao lưu văn hóa và tăng cường sự gắn kết cộng đồng. Ví dụ, Lễ hội Ma Tổ ở làng La Mã thị trấn Cửu Sở huyện Lạc Đông là một trong những lễ hội lớn và quan trọng nhất ở Hải Nam.

3.3. Đặc điểm kiến trúc mỹ thuật và bài trí điện thần

Kiến trúc và mỹ thuật của đền thờ Ma Tổ thường mang đậm nét truyền thống Trung Hoa, kết hợp với các yếu tố địa phương của Hải Nam. Các đền thờ thường được xây dựng với quy mô lớn, trang trí công phu và sử dụng các vật liệu quý hiếm. Điện thờ Ma Tổ thường được bài trí trang nghiêm, với tượng Ma Tổ được đặt ở vị trí trung tâm. Các họa tiết trang trí thường mang ý nghĩa tín ngưỡng, thể hiện sự kính trọng và tôn vinh Ma Tổ.

IV. Chức Năng Văn Hóa Tín Ngưỡng Ma Tổ Trong Đời Sống Hải Nam

Văn hóa tín ngưỡng Ma Tổ đóng vai trò quan trọng trong đời sống kinh tế, chính trị và xã hội của đảo Hải Nam. Nó không chỉ đáp ứng nhu cầu tâm linh mà còn có chức năng cố kết cộng đồng, thúc đẩy phát triển kinh tế du lịch và định hình bản sắc văn hóa dân tộc. Trong bối cảnh hiện đại, tín ngưỡng Ma Tổ tiếp tục duy trì sức sống và có những đóng góp tích cực vào sự phát triển của địa phương.

4.1. Chức năng đáp ứng nhu cầu bình an và tâm linh

Trong cuộc sống đầy biến động và thử thách, tín ngưỡng Ma Tổ mang đến sự an ủi và hy vọng cho người dân. Việc cầu nguyện Ma Tổ giúp họ cảm thấy bình an hơn, có thêm động lực để vượt qua khó khăn và tìm kiếm hạnh phúc. Tín ngưỡng cũng giúp họ giải tỏa căng thẳng và lo lắng, duy trì sự cân bằng tinh thần. Ma Tổ được coi là vị thần bảo hộ, che chở cho người dân khỏi những tai ương và rủi ro.

4.2. Chức năng cố kết gia đình dòng tộc và cộng đồng

Tín ngưỡng Ma Tổ là sợi dây gắn kết các thành viên trong gia đình, dòng tộc và cộng đồng. Việc cùng nhau tham gia vào các hoạt động tín ngưỡng giúp mọi người chia sẻ niềm tin và giá trị văn hóa chung, tăng cường sự hiểu biết và thông cảm lẫn nhau. Tín ngưỡng cũng giúp duy trì các mối quan hệ xã hội tốt đẹp, xây dựng một cộng đồng đoàn kết và vững mạnh.

4.3. Tín ngưỡng Ma Tổ và phát triển kinh tế du lịch

Chính quyền địa phương đã nhận thức được tiềm năng phát triển du lịch từ tín ngưỡng Ma Tổ và có những chính sách hỗ trợ và khuyến khích. Du lịch tâm linh không chỉ mang lại nguồn thu kinh tế mà còn giúp quảng bá văn hóa và lịch sử của Hải Nam đến với du khách trong và ngoài nước. Tuy nhiên, cần có các biện pháp quản lý chặt chẽ để đảm bảo du lịch phát triển bền vững, không làm tổn hại đến di sản văn hóa.

V. Chính Sách Bảo Tồn Phát Huy Văn Hóa Tín Ngưỡng Ma Tổ

Chính quyền đảo Hải Nam có vai trò quan trọng trong việc bảo tồn và phát huy văn hóa tín ngưỡng Ma Tổ. Điều này bao gồm việc bảo tồn các di tích lịch sử, hỗ trợ các hoạt động văn hóa tín ngưỡng và thúc đẩy du lịch tâm linh. Tuy nhiên, cần có sự cân bằng giữa bảo tồn và phát triển để đảm bảo rằng tín ngưỡng không bị thương mại hóa và mất đi giá trị cốt lõi.

5.1. Bảo tồn di sản văn hóa vật thể và phi vật thể

Chính quyền địa phương cần có các biện pháp để bảo tồn và tu bổ các đền thờ Ma Tổ, đảm bảo rằng chúng không bị xuống cấp và hư hỏng. Đồng thời, cần hỗ trợ các hoạt động văn hóa tín ngưỡng như lễ hội, nghi lễ và các phong tục tập quán liên quan đến Ma Tổ. Việc ghi danh tín ngưỡng Ma Tổ vào danh sách di sản văn hóa phi vật thể cấp quốc gia hoặc quốc tế cũng là một biện pháp quan trọng để nâng cao nhận thức và bảo vệ di sản này.

5.2. Hỗ trợ các hoạt động văn hóa tín ngưỡng

Chính quyền địa phương có thể hỗ trợ tài chính và kỹ thuật cho các hoạt động văn hóa tín ngưỡng liên quan đến Ma Tổ. Điều này bao gồm việc tổ chức các lễ hội, xây dựng cơ sở hạ tầng du lịch và đào tạo nhân lực làm trong lĩnh vực du lịch tâm linh. Việc tạo điều kiện thuận lợi cho các hoạt động tín ngưỡng sẽ giúp duy trì và phát huy giá trị văn hóa của Ma Tổ.

VI. Kết Luận Về Tín Ngưỡng Ma Tổ Ở Đảo Hải Nam Tương Lai

Nghiên cứu về văn hóa tín ngưỡng Ma Tổ ở đảo Hải Nam cho thấy sự phức tạp và đa dạng của một hiện tượng văn hóa dân gian. Tín ngưỡng này không chỉ là một phần quan trọng của đời sống tâm linh mà còn có những đóng góp tích cực vào sự phát triển kinh tế, xã hội và văn hóa của địa phương. Trong tương lai, cần có những nỗ lực chung từ chính quyền, cộng đồng và các nhà nghiên cứu để bảo tồn và phát huy giá trị của tín ngưỡng Ma Tổ, đảm bảo rằng nó sẽ tiếp tục là một phần quan trọng của bản sắc văn hóa Hải Nam.

6.1. Tầm quan trọng của nghiên cứu tiếp theo

Nghiên cứu về tín ngưỡng Ma Tổ ở đảo Hải Nam vẫn còn nhiều khía cạnh chưa được khám phá. Cần có thêm các nghiên cứu chuyên sâu về lịch sử, văn hóa và xã hội của tín ngưỡng này để hiểu rõ hơn về vai trò và ý nghĩa của nó trong đời sống người dân. Các nghiên cứu so sánh với các khu vực khác ở Trung Quốc và các quốc gia Đông Nam Á cũng sẽ giúp làm sáng tỏ hơn về sự đa dạng và biến đổi của tín ngưỡng Ma Tổ.

6.2. Hướng đi cho bảo tồn và phát triển bền vững

Bảo tồn và phát triển bền vững tín ngưỡng Ma Tổ đòi hỏi sự tham gia tích cực của cộng đồng và sự quản lý chặt chẽ của chính quyền địa phương. Cần có các chính sách khuyến khích người dân tham gia vào các hoạt động tín ngưỡng, đồng thời đảm bảo rằng du lịch tâm linh phát triển một cách bền vững, không làm tổn hại đến di sản văn hóa. Việc giáo dục thế hệ trẻ về giá trị của tín ngưỡng cũng là một yếu tố quan trọng để đảm bảo rằng nó sẽ tiếp tục được truyền bá và duy trì trong tương lai.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Nghiên cứu văn hóa tín ngưỡng dân gian tại các vùng biên viễn hải đảo đóng vai trò then chốt trong việc giải mã mối quan hệ biện chứng giữa tính hiện đại, di sản văn hóa và đời sống tâm linh của cộng đồng cư dân ven biển. Đảo Hải Nam (còn gọi là Quỳnh Châu, Quỳnh Nhai, gọi tắt là "Quỳnh") nằm ở phía Nam Trung Quốc, sở hữu diện tích lục địa 35,4 nghìn km², vùng biển quản lý rộng khoảng 2 triệu km², đường bờ biển dài 3.743,56 km và dân số trên 10,232 triệu người. Với vị thế địa chiến lược đặc biệt và tính chất xã hội mở gắn liền với các ngành kinh tế ngư nghiệp, nông nghiệp và du lịch biển, Hải Nam trở thành không gian giao lưu văn hóa đa tầng. Trong đó, tín ngưỡng Ma Tổ (Mazu/Thiên Hậu/Thiên Phi) - vị nữ thần bảo hộ biển khởi nguồn từ đảo Mi Châu, Phủ Điền, tỉnh Phúc Kiến từ thời Tống (năm 960) - đã bén rễ sâu rộng hơn 800 năm qua, khởi đầu từ ngôi đền cổ Thiên Hậu tại Bạch Sa Môn (thành phố Hải Khẩu).

Khoảng trống học thuật (Research Gap) lớn nhất hiện nay là: Trong khi các công trình quốc tế và Trung Quốc chủ yếu tiếp cận tín ngưỡng Ma Tổ dưới góc độ lịch sử truyền bá từ Phúc Kiến sang Đông Á hoặc khái quát hóa thành hiện tượng văn hóa Hoa Nam nói chung (như các nghiên cứu của Lý Thiên Tích, Vương Nguyên Lâm, Lý Hiến Chương), thì cấu trúc thực hành vi mô của tín ngưỡng này tại đảo Hải Nam ở ba cấp độ thiết chế (gia đình, dòng họ, cộng đồng) và sự vận động thích ứng của nó trong bối cảnh đương đại (sau Đổi mới - Cải cách mở cửa 1978, sau khi được UNESCO ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại năm 2009, và trong quy hoạch Đảo Du lịch Quốc tế/Cảng thương mại tự do Hải Nam) vẫn chưa được khảo sát và lý giải toàn diện bằng lăng kính văn hóa học liên ngành.

Luận án tiến sĩ chuyên ngành Văn hóa học (Mã số: 9.40) của nghiên cứu sinh Zhu Si (Chu Tư) dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS.TS. Nguyễn Thị Yên tại Học viện Khoa học Xã hội - Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam đã giải quyết thấu đáo khoảng trống trên thông qua hai câu hỏi nghiên cứu cốt lõi:

1. Câu hỏi nghiên cứu 1 (RQ1): Văn hóa tín ngưỡng Ma Tổ ở đảo Hải Nam được cấu thành từ những thành tố văn hóa cơ bản nào và phương thức thực hành nghi lễ của cư dân bản địa ở ba cấp độ gia đình, dòng họ, cộng đồng diễn ra như thế nào trong đời sống đương đại?
2. Câu hỏi nghiên cứu 2 (RQ2): Chức năng xã hội và vị thế văn hóa của tín ngưỡng Ma Tổ chịu sự chi phối, biến đổi và tái cấu trúc ra sao trước tác động phức hợp của các chiều kích kinh tế, chính trị, chính sách di sản và bối cảnh chuyển đổi văn hóa - xã hội địa phương hiện nay?

Để trả lời hai câu hỏi trên, luận án thiết lập hệ thống giả thuyết khoa học:

• Giả thuyết 1 (H1): Tín ngưỡng Ma Tổ tại Hải Nam không vận hành theo quy luật suy giảm tuyến tính của thuyết thế tục hóa cổ điển, mà trải qua quá trình "tái phù phép" (re-enchantment), thích ứng năng động với cấu trúc xã hội hiện đại thông qua sự kết hợp chặt chẽ giữa thiết chế dòng họ (đặc biệt là dòng họ Lâm) và không gian cộng đồng làng chài.
• Giả thuyết 2 (H2): Thực hành tín ngưỡng Ma Tổ đương đại vận hành như một "nền kinh tế nghi lễ" (ritual economy), nơi vốn văn hóa và vốn biểu tượng được chuyển hóa thành vốn xã hội và động lực phát triển kinh tế du lịch, đồng thời phản ánh mối quan hệ tương tác phức hợp giữa sự tự chủ của cộng đồng dân gian và chính sách quản lý di sản, ngoại giao văn hóa của nhà nước.

Phạm vi nghiên cứu bao quát dữ liệu thứ cấp từ thời Tống, Nguyên, Minh, Thanh đến nay, kết hợp dữ liệu điền dã sơ cấp sâu rộng tại khu vực ven biển phía Đông và phía Tây đảo Hải Nam (tập trung tại các đô thị và huyện lỵ trọng điểm: Hải Khẩu, Tam Á, Quỳnh Hải, Vạn Ninh, Lăng Thủy, Lạc Đông, Lâm Cao) trong giai đoạn từ năm 2019 đến năm 2024. Ý nghĩa của luận án thể hiện ở việc xây dựng một mô hình phân tích toàn diện về tín ngưỡng biển đảo, đóng góp luận cứ khoa học thực chứng cho ngành Văn hóa học, Tôn giáo học so sánh và hoạch định chính sách văn hóa di sản.

Literature Review và Positioning

Tổng quan tài liệu học thuật quốc tế và khu vực cho thấy ba dòng nghiên cứu chính về tín ngưỡng Ma Tổ:

Dòng nghiên cứu 1: Nghiên cứu tín ngưỡng Ma Tổ của cộng đồng người Hoa gốc Hải Nam tại Đông Nam Á. Các học giả quốc tế và Việt Nam đã phân tích sâu sắc quá trình thiên di và bản địa hóa tín ngưỡng. Yen Ching-hwang (1986) trong công trình kinh điển A Social History of the Chinese in Singapore and Malaya đã định vị Ma Tổ là trung tâm cấu kết xã hội Hoa kiều. Tăng Linh (2002) chỉ ra tín ngưỡng Ma Tổ tại Singapore mang đậm sắc thái "cộng đồng hóa" nhằm củng cố biên giới tộc người. Tiêu Văn Soái (2018) và Tăng Vĩ (2019) chứng minh vai trò của các Thiên Hậu Cung (như Thiên Hậu Cung Quỳnh Châu) trong việc tích hợp giữa quốc tế hóa và bản địa hóa. Tại Malaysia, Thạch Thương Kim (2012) và Lưu Xuân Yến (2014) ghi nhận tính hỗn hợp khi người Hải Nam luôn phối thờ Ma Tổ cùng Thủy Vĩ Thánh Nương và 108 Huynh Đệ Công tại các hội quán. Tại Việt Nam, PGS.TS. Phan Thị Hoa Lý (2014) trong Tín ngưỡng thờ Thiên Hậu ở Việt Nam đã sử dụng lý thuyết tiếp biến văn hóa để so sánh kiến trúc, lễ vật giữa miền Bắc (đồng hóa nghi thức Tứ Phủ) và miền Nam (bảo tồn bản sắc Hoa Nam). Đặc biệt, PGS.TS. Nguyễn Ngọc Thơ (2016) trong Tín ngưỡng Thiên Hậu vùng Tây Nam Bộ đưa ra luận điểm sâu sắc:

"Tín ngưỡng Thiên Hậu xuất phát từ Hoa Nam (bao gồm Hải Nam), Trung Quốc, được truyền bá đến Tây Nam Bộ trong quá trình di dân, tín ngưỡng Thiên Hậu của người Hoa đã không ngừng giải kiến tạo một phần nội hàm và ý nghĩa biểu trưng của mình để trở nên tương thích hơn với các cộng đồng tín ngưỡng mới (Việt, Khmer v.v.), đồng thời cũng trải qua quá trình tăng quyền văn hoá và chuyển dịch trọng tâm nhu cầu văn hoá để gia tăng tính thiêng của tín ngưỡng - yếu tố bảo đảm tính bền vững của truyền thống tín ngưỡng dân gian và khẳng nhận bản sắc tộc người."

Dòng nghiên cứu 2: Động thái biến đổi của tín ngưỡng Ma Tổ trong xã hội Trung Quốc đương đại. Kha Lực (2014) khi nghiên cứu đảo Mi Châu đã khẳng định sự hồi sinh tôn giáo là quá trình tái cấu trúc chủ động trong mối quan hệ đa chiều:

"Sự phục hưng của niềm tin Ma Tổ không phải là quá trình phục hồi đơn giản mà là một quá trình tái tạo; không phải là sự chấp nhận bị động mà là một quá trình nỗ lực chủ động. Trong quá trình này, giữa quốc gia và xã hội ở cấp độ vĩ mô, cũng như giữa nhân viên chính phủ với tổ chức hội Ma Tổ và đại đa số tín đồ ở cấp độ vi mô, đã xuất hiện mối quan hệ phức tạp giữa căng thẳng và nới lỏng, xung đột và hợp tác." Trương Tiểu Nghệ và Lý Hướng Bình (2012) phân lập ba mô hình xây dựng tín ngưỡng: "do chính phủ dẫn dắt", "chính phủ - dân gian đồng kiến tạo", và "quản lý tự trị làng xã". Phạm Chính Nghĩa (2017) phát hiện xu hướng "tài nguyên hóa" (resource-ization) tại đền Hà Lâm (Huệ An, Phúc Kiến), biến niềm tin thành vốn xã hội mà không làm mất bản chất thiêng. Vương Tiêu Băng và Lâm Hải Thông (2011) luận giải sự chuyển hóa từ "tín ngưỡng dân gian" sang "di sản văn hóa phi vật thể" như một công cụ hợp thức hóa chính trị.

Dòng nghiên cứu 3: Lịch sử và hiện trạng tín ngưỡng Ma Tổ tại đảo Hải Nam. Cổ tịch Quỳnh Đài Chí (thời Chính Đức 1506–1521) ghi nhận các đền Thiên Hậu đã xuất hiện từ thời Nguyên tại Quỳnh Sơn, Vạn Châu, Nhai Châu, Cảm Ân. PGS.TS. Vương Nguyên Lâm (2003) phân tích dữ liệu lịch sử thời Minh - Thanh, phát hiện trong số 70 cá nhân chủ trì xây đền có danh tính thì có tới 58 quan chức triều đình và gần 10 thương nhân lớn, khẳng định quan viên là chủ thể thúc đẩy chính trị hóa tín ngưỡng. Giáo sư Châu Vĩ Dân (2015) và Lý Nhất Minh (2012) gắn kết sự lan tỏa này với Con đường Tơ lụa trên biển và các chuyến hải hành của Trịnh Hòa. Khảo sát của Trần Cảnh (2007) và Lưu Phúc Chú (2014) ước tính toàn đảo hiện có từ 100 đến trên 200 ngôi đền, phản ánh sức sống bền bỉ sau biến cố "phá cũ xây mới" thời Cách mạng Văn hóa.

Định vị học thuật: So sánh với các nghiên cứu quốc tế về di sản và tôn giáo biển đảo, luận án của Zhu Si tạo bước đột phá khi vượt qua lối tiếp cận lịch sử - mô tả thuần túy, định vị tín ngưỡng Ma Tổ đảo Hải Nam là một "hệ sinh thái văn hóa sống". Công trình thiết lập mối liên kết hữu cơ giữa cội nguồn Phúc Kiến, tính đặc thù bản địa Hải Nam và không gian lan tỏa Đông Nam Á, trực tiếp giải mã cấu trúc vi mô ba cấp độ (Gia đình - Dòng họ - Cộng đồng) chưa từng được hệ thống hóa trước đây.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án đóng góp quan trọng vào lý thuyết Văn hóa học và Xã hội học tôn giáo thông qua việc kiểm chứng, mở rộng và chất vấn các khung lý thuyết kinh điển:

1. Mở rộng lý thuyết "Tái phù phép của hiện đại" (Re-enchantment of Modernity) của Philip Taylor (2007): Nghiên cứu bác bỏ định kiến của chủ nghĩa duy lý thế tục cho rằng hiện đại hóa và đô thị hóa tất yếu dẫn đến sự triệt tiêu niềm tin tâm linh ("tẩy trừ ma thuật" - disenchantment theo luận điểm Max Weber). Tại Hải Nam, hiện đại hóa kinh tế không làm suy giảm tín ngưỡng mà ngược lại, kích hoạt quá trình tái thiêng hóa, biến đền thờ Ma Tổ thành "cảng tinh thần" giúp cộng đồng đối phó với những rủi ro sinh kế biển và bất ổn tâm lý xã hội.
2. Vận dụng và phát triển lý thuyết "Kinh tế nghi lễ" (Ritual Economy) của Mayfair Yang (2020): Luận án chứng minh các hoạt động cúng tế, trùng tu đền miếu và tổ chức lễ hội Ma Tổ không phải là chi phí tiêu dùng phung phí mà là sự tích lũy và tái đầu tư vốn xã hội (social capital), tạo dựng niềm tin thương mại, gắn kết dòng tộc và huy động nguồn lực kiều bào hải ngoại cho phát triển hạ tầng địa phương.
3. Vận dụng lý thuyết nhân học kinh điển về nguồn gốc tín ngưỡng: Tác giả kế thừa luận điểm của E.B. Tylor trong Văn hoá nguyên thủy:

   "Cần đặc biệt chú ý là những tín ngưỡng và tập quán khác nhau đều có những nền tảng vững chắc trong thuyết vật linh nguyên thủy, như thể chúng đã được thực sự mọc lên từ đó." Đồng thời kết hợp với quan điểm của S.A. Tokarev về tính bảo lưu bền vững của các hình thái tín ngưỡng sơ khai và cấu trúc văn hóa của GS. Trần Ngọc Thêm, GS. Ngô Đức Thịnh để làm sáng tỏ tính nguyên hợp (syncretism) của tín ngưỡng thờ Mẫu Thoải/Thần Biển tại Hải Nam.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án được xây dựng dựa trên sự tích hợp đa tầng giữa cấu trúc thiết chế và chức năng xã hội:

+-----------------------------------------------------------------------------------+
|                        KHUNG PHÂN TÍCH TÍN NGƯỠNG MA TỔ                          |
+-----------------------------------------------------------------------------------+

Điều kiện biên (Boundary Conditions): Khung phân tích được xác lập chặt chẽ trong bối cảnh địa - văn hóa đặc thù của đảo biệt lập ven biển, dưới thể chế quản trị xã hội của Trung Quốc đương đại và sự giao thoa mật thiết với mạng lưới di dân Đông Nam Á.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án vận dụng thế giới quan diễn giải luận (Interpretivism / Hermeneutics) kết hợp nhân học văn hóa định tính. Nghiên cứu triển khai thiết kế đa tầng (Multi-level design), kết hợp tiếp cận liên ngành Văn hóa học, Dân tộc học/Nhân học, Xã hội học tôn giáo và Nghệ thuật học nhằm giải mã các tầng ý nghĩa biểu trưng của hiện tượng tôn giáo nguyên hợp.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình nghiên cứu được triển khai với tính chuẩn xác học thuật cao thông qua 4 bước:

1. Khảo sát điền dã dân tộc học (Ethnographic Fieldwork): NCS đã trực tiếp thực hiện 23 đợt khảo sát thực địa từ năm 2019 đến năm 2023 trên địa bàn toàn đảo Hải Nam.
2. Quan sát tham dự và ghi nhận hình ảnh (Participant Observation): Trực tiếp khảo sát 15 ngôi đền Ma Tổ tiêu biểu (bao gồm đền Bạch Sa Môn, Thiên Hậu Cung phố Trung Sơn - Hải Khẩu, các cụm đền tại đảo Tân Bộ, đền thờ tại Quỳnh Hải, Vạn Ninh, Lăng Thủy, Lạc Đông, Lâm Cao); tham dự trực tiếp 8 kỳ đại lễ hội dân gian (Lễ vía sinh nhật 23 tháng Ba AL, Lễ vía thăng thiên 9 tháng Chín AL).
3. Phỏng vấn sâu và phỏng vấn hồi cố (In-depth & Retrospective Interviews): Tiến hành phỏng vấn sâu 46 đối tượng mục tiêu gồm: Trưởng ban quản lý di tích, thủ nhang coi đền, nghệ nhân dân gian, trưởng tộc dòng họ Lâm, ngư dân cao tuổi, cán bộ quản lý văn hóa và các học giả nghiên cứu Ma Tổ học tại Đại học Sư phạm Hải Nam, Đại học Hải Nam, Đại học Hạ Môn. Do đại dịch COVID-19 bùng phát (2020–2023), một số lễ hội bị đình hoãn (như lễ hội đền Ma Tổ làng La Mã, thị trấn Cửu Sở, huyện Lạc Đông), tác giả đã linh hoạt áp dụng kỹ thuật phỏng vấn hồi cố (retrospective interview) kết hợp phân tích biên bản lưu trữ để đảm bảo tính liên tục của dữ liệu.
4. Tam giác đạc phương pháp và dữ liệu (Triangulation): Đối chiếu chéo giữa văn bản cổ (chí thư như Quỳnh Đài Chí, văn bia, tộc phổ họ Lâm), tài liệu thứ cấp quốc tế và dữ liệu quan sát thực chứng nhằm triệt tiêu thiên kiến chủ quan, đảm bảo độ giá trị nội tại (internal validity) và độ tin cậy khoa học.

Data và phân tích

Dữ liệu định tính được phân tích cấu trúc theo chuyên đề (Thematic Analysis) và phân loại định tính nội dung (Qualitative Content Analysis). Cấu trúc dữ liệu khảo sát thể hiện rõ nét diện mạo thờ tự:

Không gian khảo sát	Thiết chế khảo sát	Đối tượng phỏng vấn sâu (Tổng N = 46)	Nghi thức & Lễ hội ghi nhận
Tp. Hải Khẩu	Đền Bạch Sa Môn (800 năm), Thiên Hậu Cung Trung Sơn (700 năm), 6 đền Tân Bộ	14 người (Thủ nhang, BQL di tích, Thương nhân, Cán bộ sở VHTT)	Nghi lễ rước kiệu dạo chơi, Lễ rượu lớn, Tế thần biển
Huyện Lâm Cao	Đền Ma Tổ Điều Lâu, cụm đền Tân Doanh	8 người (Ngư dân cao tuổi, Trưởng vạn chài)	Nghi thức cầu ngư trước mùa đánh bắt, Cúng thuyền mới
Tp. Quỳnh Hải & Vạn Ninh	Đền Thiên Hậu cảng cá ven biển, Nhà thờ tộc họ Lâm	12 người (Trưởng tộc họ Lâm, Ngư dân viễn dương)	Nghi lễ cúng tế "Cô Tổ" của họ Lâm, Tế thần đầu xuân
Huyện Lăng Thủy & Lạc Đông	Đền Ma Tổ làng Lê Phong, Lê An, đền làng La Mã	12 người (Đại diện cộng đồng ngư dân, Cán bộ phát triển du lịch)	Phỏng vấn hồi cố lễ hội truyền thống, Lễ "Về nhà mẹ đẻ"

Tác giả áp dụng phương pháp so sánh lịch sử - văn hóa để đối chiếu sự biến đổi cấu trúc thờ tự giữa thời Minh - Thanh (chủ yếu do quan lại bảo trợ) với thời đương đại (do cộng đồng ngư dân và dòng họ tự chủ quản lý, kết hợp sự định hướng di sản của chính quyền).

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

1. Sự thấu nhập tam tầng thiết chế độc đáo (Tri-level Institutional Integration): Khác với mô hình thờ phụng thuần túy ở các đô thị nội địa Trung Quốc, tín ngưỡng Ma Tổ tại Hải Nam thấu nhập sâu sắc vào cả ba tầng nấc xã hội. Tại cấp độ dòng họ (đặc biệt là họ Lâm chiếm tỷ lệ lớn cư dân di cư từ Phúc Kiến sang), Ma Tổ trải qua sự dung hợp giữa "Thánh Mẫu" (vị thần tối cao) và "Cô Tổ" (người con gái đồng tộc hiển linh), tạo nên mô hình "Thần - Tổ tương dung" củng cố luân lý huyết thống.
2. Hiện tượng "Tái phù phép" và sự vận hành của Kinh tế nghi lễ: Tín ngưỡng phục hồi ngoạn mục sau năm 1978 và bùng nổ sau năm 2009 không mang tính mê tín dị đoan thoái trào, mà trở thành nguồn vốn biểu tượng thúc đẩy kinh tế. Các lễ hội không chỉ tái tạo không gian thiêng mà còn là hội chợ thương mại, điểm đến du lịch văn hóa (như mô hình làng chài Tam Lê: Lê Phong, Lê An, Lê Minh ở vịnh Lăng Thủy), tạo công ăn việc làm và tái thiết nông thôn mới.
3. Quy trình nghi lễ 5 bước mang đậm tính địa phương: Nghiên cứu làm sáng tỏ cấu trúc nghi lễ hoàn chỉnh trong lễ hội truyền thống Hải Nam gồm 5 tiết chế tuần tự:
   • (1) Đại lễ tửu (Lễ dâng rượu lớn);
   • (2) Thanh tửu lễ (Lễ dâng rượu sạch thanh khiết);
   • (3) Tuần du lễ (Nghi thức rước kiệu tuần hành bảo an xóm làng);
   • (4) Hồi nương gia (Nghi thức "về nhà mẹ đẻ" tri ân nguồn cội);
   • (5) Phân thần lễ / Thỉnh hương hôi (Nghi thức rước tro hương phân linh chia sẻ tính thiêng cho các tàu thuyền và nhánh đền mới).
4. Sự tích hợp đa thần bản địa và tính dung hợp biển đảo: Tại Hải Nam và không gian lan tỏa Đông Nam Á, Ma Tổ không tồn tại đơn độc mà tạo thành "Bộ tứ thần bảo trợ biển" cùng với Thủy Vĩ Thánh Nương, 108 Huynh Đệ Công và Tiển Phu Nhân. Sự phối thờ này phản ánh tư duy thực dụng, bao dung và cởi mở của cư dân văn hóa biển Quỳnh Châu.

Implications đa chiều

• Về mặt lý luận: Bổ sung cứ liệu thực chứng khẳng định lý thuyết tiếp biến văn hóa và tái phù phép trong bối cảnh xã hội xã hội chủ nghĩa đương đại; chứng minh tính năng động của tôn giáo dân gian trước sức ép toàn cầu hóa.
• Về mặt phương pháp luận: Cung cấp quy trình điền dã kết hợp phỏng vấn hồi cố và liên ngành văn hóa học - dân tộc học - lịch sử học, có thể nhân rộng để nghiên cứu các dạng thức tín ngưỡng biển đảo khác tại khu vực Châu Á - Thái Bình Dương.
• Về mặt thực tiễn và chính sách: Đưa ra khuyến nghị thực chứng cho các nhà quản lý di sản tại Hải Nam và Việt Nam trong việc:
  • (1) Hài hòa hóa giữa bảo tồn nguyên gốc và khai thác du lịch tâm linh;
  • (2) Ngăn ngừa tình trạng thương mại hóa cực đoan làm "giải thiêng" di sản;
  • (3) Phát huy vai trò hội quán và hiệp hội văn hóa Ma Tổ trong ngoại giao nhân dân, kết nối kiều bào và tăng cường giao lưu văn hóa khu vực Con đường Tơ lụa trên biển.

Limitations và Future Research

Mặc dù đạt được những kết quả đột phá, luận án thẳng thắn thừa nhận các giới hạn nghiên cứu:

• Giới hạn dịch tễ học và thời gian: Giai đoạn điền dã trọng tâm (2020–2023) trùng với thời điểm bùng phát đại dịch COVID-19 và các biện pháp giãn cách xã hội tại Trung Quốc, dẫn đến việc một số đại lễ hội quy mô lớn bị hủy bỏ hoặc thu hẹp (tiêu biểu như lễ hội làng La Mã, thị trấn Cửu Sở, Lạc Đông), buộc tác giả phải bù đắp bằng phương pháp phỏng vấn hồi cố.
• Giới hạn địa bàn: Dữ liệu tập trung chủ yếu ở dải ven biển phía Đông và phía Tây (nơi tập trung mật độ đền đài dày đặc), chưa bao quát sâu sắc các vùng chuyển tiếp miền núi nội địa nơi có đồng bào dân tộc Lê, Miêu sinh sống.

Chương trình nghiên cứu 10 năm tiếp theo (Future Research Agenda):

1. Mở rộng điều tra định lượng quy mô lớn (Large-scale quantitative survey) về sự biến đổi tâm thức tôn giáo của thế hệ trẻ Hải Nam trong kỷ nguyên số.
2. Nghiên cứu so sánh xuyên quốc gia (Transnational comparative study) giữa các cụm đền Thiên Hậu của người gốc Hải Nam tại miền Tây Nam Bộ (Việt Nam), Penang (Malaysia), Singapore và Bangkok (Thái Lan).
3. Ứng dụng lý thuyết nhân học không gian để giải mã sự chuyển đổi của "Không gian thiêng số" (Digital sacred space) và các nghi thức thờ Ma Tổ trực tuyến (Cyber-Mazu rituals).

Tác động và ảnh hưởng

• Ảnh hưởng học thuật: Thiết lập một công trình nghiên cứu hệ thống đầu tiên bằng tiếng Việt về tín ngưỡng Ma Tổ Hải Nam, mở ra hướng tham chiếu quan trọng cho các nhà nghiên cứu tôn giáo học, văn hóa học so sánh và Đông Nam Á học. Dự kiến tạo nguồn trích dẫn học thuật nền tảng cho các luận án, công trình nghiên cứu văn hóa biển.
• Chuyển đổi công nghiệp du lịch di sản: Cung cấp cơ sở khoa học để chính quyền địa phương tại Hải Nam quy hoạch các "Công viên văn hóa Ma Tổ", "Bảo tàng văn hóa biển" gắn với bảo tồn sinh thái cỏ biển (như đề án tại vịnh Lê An).
• Tác động chính sách: Làm tài liệu tham khảo cho Ban Tôn giáo Chính phủ, Bộ Văn hóa - Thể thao và Du lịch các nước trong khu vực trong việc hoạch định chính sách đối với tín ngưỡng dân gian của các nhóm cộng đồng di dân Hoa kiều.
• Lợi ích xã hội và giao lưu quốc tế: Tăng cường hiểu biết văn hóa song phương Việt Nam - Trung Quốc, củng cố mối liên kết cộng đồng, tình đoàn kết xóm vạn chài và bảo tồn ký ức biển cho thế hệ tương lai.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và học viên cao học: Tiếp cận một khung phân tích liên ngành mẫu mực, nguồn tư liệu điền dã nguyên gốc và hệ thống thư mục tham khảo phong phú về văn hóa dân gian Trung Quốc và Đông Nam Á.
• Giảng viên, nhà nghiên cứu cao cấp: Kế thừa các luận điểm lý thuyết về "kinh tế nghi lễ" và "tái phù phép" để phát triển các đề tài nghiên cứu cấp quốc gia về tín ngưỡng Mẫu Thoải, tín ngưỡng biển đảo.
• Các nhà hoạch định chính sách và quản lý di sản văn hóa: Vận dụng mô hình quản lý đồng kiến tạo (co-management) giữa Nhà nước - Dân gian để bảo tồn di sản văn hóa phi vật thể bền vững.
• Doanh nghiệp du lịch và cộng đồng địa phương: Ứng dụng dữ liệu văn hóa lễ hội để xây dựng các sản phẩm du lịch di sản đặc sắc, mang lại sinh kế lâu dài cho cư dân bản địa.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì và đã mở rộng lý thuyết nào?

Đóng góp độc đáo nhất là việc luận án đã chứng minh thành công sự thấu nhập của lý thuyết "Tái phù phép của hiện đại" (Philip Taylor) và "Kinh tế nghi lễ" (Mayfair Yang) vào một không gian hải đảo biệt lập. Nghiên cứu chứng minh rằng quá trình phục hưng tín ngưỡng Ma Tổ tại Hải Nam không phải là sự "phục hồi cơ học" tàn tích phong kiến, mà là sự "tái tạo chủ động" (active recreation). Luận án đã mở rộng lý thuyết kinh tế nghi lễ bằng việc chứng minh sự chuyển hóa linh hoạt giữa vốn văn hóa, vốn biểu tượng thành vốn kinh tế và vốn xã hội trong không gian phát triển hiện đại của Cảng thương mại tự do Hải Nam.

2. Tính đổi mới trong phương pháp nghiên cứu khi so sánh với các công trình đi trước?

So với các nghiên cứu lịch sử thuần túy của Vương Nguyên Lâm (2003) hay tiếp cận mô tả địa phương của Lưu Phúc Chú (2014), luận án tạo nên bước đột phá về phương pháp luận nhờ:

• (1) Thực hiện thiết kế điền dã đa điểm liên tục (23 đợt, 15 ngôi đền, 8 lễ hội, 46 phỏng vấn sâu);
• (2) Ứng dụng kỹ thuật phỏng vấn hồi cố để vượt qua đứt gãy dữ liệu do đại dịch COVID-19;
• (3) Khảo sát đồng thời ở cả ba cấp độ vi mô - trung mô - vĩ mô (Gia đình - Dòng họ - Cộng đồng làng xã) thay vì chỉ dừng lại ở các thiết chế đền miếu công cộng.

3. Phát hiện bất ngờ và thú vị nhất thu được từ dữ liệu thực chứng là gì?

Phát hiện bất ngờ nhất là cấu trúc "Thần - Tổ tương dung" độc nhất vô nhị trong dòng họ Lâm tại Hải Nam. Trong khi tại các cộng đồng khác, Ma Tổ được tôn sùng tuyệt đối như một Thiên Hậu Thánh Mẫu quyền uy tối thượng, thì trong gia phả và tâm thức người họ Lâm, bà vừa là vị Thần biển siêu nhiên vừa là người cô hiếu thảo ("Cô Tổ") ruột thịt. Mối quan hệ thân tộc hóa thần linh này biến đức tin tôn giáo thành nghĩa vụ hiếu đễ, giúp tín ngưỡng duy trì tính thiêng ngay bên trong bàn thờ tư gia và từ đường dòng họ suốt nhiều thế kỷ.

4. Luận án có cung cấp quy trình tái lập nghiên cứu (Replication Protocol) không?

Luận án cung cấp chi tiết toàn bộ quy trình nghiên cứu thực địa, bao gồm: tiêu chí lựa chọn 15 điểm đền khảo sát dọc bờ biển Đông - Tây; bảng hỏi phỏng vấn sâu bán cấu trúc dành cho 3 nhóm đối tượng (người thực hành tôn giáo, người quản lý thiết chế, tín đồ ngư dân); quy trình mã hóa dữ liệu quan sát 5 bước nghi lễ; và phương pháp phân tích đối chiếu văn bản cổ tích (Quỳnh Đài Chí, bi ký) với thực hành đương đại.

5. Khung chương trình nghiên cứu 10 năm tới được phác thảo ra sao?

Chương trình nghiên cứu tương lai tập trung vào 3 trục:

• (1) Trục nhân học xuyên quốc gia: Khảo sát so sánh mạng lưới phân linh từ Hải Nam đến hệ thống Hội quán Quỳnh Châu tại các nước ASEAN (Việt Nam, Thái Lan, Malaysia, Singapore, Indonesia);
• (2) Trục xã hội học tôn giáo: Nghiên cứu tác động của chính sách đặc khu kinh tế tự do đối với sự biến đổi sinh hoạt tâm linh của thế hệ ngư dân trẻ;
• (3) Trục di sản số: Số hóa 3D không gian kiến trúc đền miếu và tư liệu hóa di sản văn hóa phi vật thể nghi lễ Ma Tổ biển đảo.

Kết luận

1. Luận án là công trình khoa học đầu tiên nghiên cứu một cách hệ thống, toàn diện và chuyên sâu về văn hóa tín ngưỡng Ma Tổ tại đảo Hải Nam dưới góc độ Văn hóa học liên ngành, lấp đầy khoảng trống học thuật lớn về văn hóa biển đảo khu vực Hoa Nam.
2. Công trình giải mã thành công cấu trúc ba tầng thiết chế của tín ngưỡng (Gia đình - Dòng họ - Cộng đồng), khẳng định đặc trưng "Thần - Tổ tương dung" và vai trò gắn kết huyết thống - địa vực bền chặt của cư dân Quỳnh Châu.
3. Nghiên cứu làm sáng tỏ quy trình thực hành nghi lễ 5 bước cổ truyền và sự tích hợp hài hòa của Ma Tổ trong hệ thống thần linh biển địa phương (cùng Thủy Vĩ Thánh Nương, 108 Huynh Đệ Công, Tiển Phu Nhân).
4. Luận án kiểm chứng thực nghiệm xuất sắc các lý thuyết hiện đại về "Tái phù phép" và "Kinh tế nghi lễ", chứng minh sự tương thích, hòa hợp năng động giữa tín ngưỡng dân gian với công cuộc hiện đại hóa, bảo tồn di sản UNESCO và phát triển kinh tế du lịch.
5. Về mặt ứng dụng, công trình cung cấp luận cứ khoa học thực tiễn xác đáng cho công tác hoạch định chính sách di sản văn hóa, quản lý lễ hội và thúc đẩy giao lưu văn hóa quốc tế dọc Con đường Tơ lụa trên biển thế kỷ XXI.
6. Nghiên cứu mở ra những chân trời học thuật mới về nhân học biển đảo và văn hóa di dân, để lại nguồn tư liệu quý báu có giá trị tham khảo lâu dài cho giới nghiên cứu văn hóa tại Việt Nam và trên thế giới.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU, CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ KHÁI QUÁT VỀ TÍN NGƯỠNG MA TỔ Ở TRUNG QUỐC 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu 1. Các nghiên cứu về tín ngưỡng Ma Tổ của đảo Hải Nam ở các nước Đông Nam Á Trên thế giới, sáu trên bảy lục địa có sự tồn tại của đền Ma Tổ và kho lưu trữ di sản văn hoá phi vật thể của Ma Tổ được phân bố rõ ràng ở nhiều quốc gia khác nhau như ở châu Á: Trung Quốc, Nhật Bản, Hàn Quốc, Ấn Độ, Việt Nam, Campuchia, Thái Lan, Myanmar, Singapore, Malaysia, Indonesia, Brunei, Philippines.; châu Âu: Anh, Pháp, Đan Mạch.; Bắc Mỹ: Canada, Hoa Kỳ, Mexico.; Nam Mỹ: Brazil, Argentina.; châu Phi: Nam Phi, Mauritius.; châu Đại Dương: Úc, New Zealand. Việc nghiên cứu về văn hoá tín ngưỡng Ma Tổ liên quan đến nhiều ngành học như Tôn giáo học, Xã hội học, Lịch sử học, Chính trị học, Văn học, Nghệ thuật học, Địa Lý học, Kiến trúc học, Truyền bá học, Quản lý học, Thể dục học, Y học.

Trên thế giới có các quốc gia như Nhật Bản, Hàn Quốc, Việt Nam, Malaysia, Mỹ, Úc, Pháp, Ý. nghiên cứu về văn hoá tín ngưỡng Ma Tổ. Chúng ta biết rằng, “Đảo Hải Nam là quê hương Hoa kiều nổi tiếng tại Trung Quốc, Hoa kiều Hải Nam xuất hiện sớm nhất từ thời nhà Tống. Đời nhà Minh, nhiều thuyền triều cúng của các nước Nam Dương qua Quỳnh Châu đến Quảng Châu và nơi khác.

Khi cư dân nội địa Trung Quốc di cư vào đảo Hải Nam, có một số người Trung Quốc từ Hải Nam chuyển sang Nam Dương, tức là lịch sử di dân của vùng Đông Nam Á đương đại”[153]. Trong nội dung này tôi tập trung giới thiệu về việc nghiên cứu văn hoá tín ngưỡng Ma Tổ của đảo Hải Nam ở các nước Đông Nam Á có cùng khu vực địa lý với hòn đảo này như Việt Nam, Malaysia, Singapore, Thái Lan v. 7 - Các nghiên cứu về Ma Tổ của đảo Hải Nam ở Việt Nam Tín ngưỡng Ma Tổ truyền bá sang Việt Nam vào đầu thế kỷ XVII theo bước chân di dân của người Hoa, vì vậy khi nhắc đến nghiên cứu về tín ngưỡng Ma Tổ của Việt Nam thì không thể không đề cập đến người Hoa. Có nhiều học giả như Phan An, Ngô Hưng Đan, Chế Thị Hồng Hoa, Trần Kinh Hòa, Trần Hồng Liên, Lê Hồng Lý, Phan Thị Hoa Lý, Nguyễn Xuân Hương, Nguyễn Ngọc Thơ, Nguyễn Thị Thanh Xuyên.

đã có nhiều nghiên cứu về tín ngưỡng Ma Tổ (ở Việt Nam gọi Ma Tổ là bà Thiên Hậu), tuy nhiên những nghiên cứu liên quan đến nhóm người Hoa gốc Hải Nam thì rất ít, xin tóm lược như sau: Nguyễn Thị Thanh Xuyên trong bài “Tín ngưỡng Thiên Hậu ở quận 5 thành phố Hồ Chí Minh” có nhắc đến Người Mân Nam (nam Phúc Kiến) và Hải Nam thích gọi bà là Đại Mẫu hoặc Ma Tổ (Mazu) [21, tr. Nguyễn Ngọc Thơ có nhiều bài viết về tín ngưỡng này, ví dụ như bài “Văn hóa Bách Việt vùng Lĩnh Nam trong quan hệ với văn hóa truyền thống ở Việt Nam” [16], “Tìm hiểu lễ vía Thiên Hậu Thánh Mẫu ở cộng đồng ngư dân sông đốc” [19], “Tín ngưỡng Thiên Hậu vùng Tây Nam Bộ” [ 17]. Đặc biệt, tác giả Nguyễn Ngọc Thơ đã xuất bản cuốn sách Tín ngưỡng Thiên Hậu vùng Tây Nam Bộ, trong đó có đề cập đến tín ngưỡng Thiên Hậu ở vùng đất Hải Nam. Tác giả cho rằng: “Tín ngưỡng Thiên Hậu xuất phát từ Hoa Nam (bao gồm Hải Nam), Trung Quốc , được truyền bá đến Tây Nam Bộ trong quá trình di dân, tín ngưỡng Thiên Hậu của người Hoa đã không ngừng giải kiến tạo một phần nội hàm và ý nghĩa biểu trưng của mình để trở nên tương thích hơn với các cộng đồng tín ngưỡng mới (Việt, Khmer v.), đồng thời cũng trải qua quá trình tăng quyền văn hoá và chuyển dịch trọng tâm nhu cầu văn hoá để gia tăng tính thiêng của tín ngưỡng - yếu tố bảo đảm tính bền vững của truyền thống tín ngưỡng dân gian và khẳng nhận bản sắc tộc người”[17tr.

8 Tác giả Phan Thị Hoa Lý trong sách Tín ngưỡng thờ Thiên Hậu ở Việt Nam dựa vào lý thuyết tiếp biến văn hoá và phương pháp điền dã, kết hợp với dữ liệu lịch sử đã giới thiệu về tín ngưỡng Thiên Hậu của người Hoa gốc Hải Nam ở ở Tp.Hồ Chí Minh, Huế và Hội An về mặt kiến trúc (đền thờ), lịch sử truyền bá của tín ngưỡng Ma Tổ, lễ hội thờ cúng và đặc điểm sùng bái của họ. Theo nhận định của tác giả này thì nhìn chung, nghi lễ thờ cúng Thiên Hậu của người gốc Hoa Hải Nam ở Việt Nam đa phần là giống nhau, đều thờ cúng ở Hội quán với tổ tiên, cái khác ở đây là về kiến trúc, càng đi xuống phía Nam thì các kiến trúc và nghi lễ cùng lễ vật thờ cúng càng hoàn chỉnh hơn (giống với kiến trúc, nghi lễ đền thờ Ma Tổ của Trung Quốc hơn). Cụ thể là ở miền Bắc kiến trúc đền thờ với màu xám, màu trắng làm chủ đạo trong khi kiến trúc ở miền Nam nhiều màu sắc đa dạng hơn như cam, đỏ. giống với vùng Hoa Nam Trung Quốc.

Ngoài ra, lễ vật thờ cúng của mỗi vùng cũng có chút khác biệt, ví dụ như ở phố Hiến, những đồ thờ cúng tương tự như thờ Tứ Phủ như xôi, trầu, oản, mâm ngũ quả. còn ở miền Nam thì có bánh bao chay, bí đao, đậu phụ, cà chua, cà rốt. và cả hải sản, rất giống với vùng Hoa Nam Trung Quốc, nghĩa là bảo tồn bản sắc Ma Tổ Trung Quốc rõ nét hơn so với ở miền Bắc[8]. Lý Thiên Tích (Trung Quốc) trong bài viết “Một nghiên cứu sơ bộ về niềm tin Ma Tổ của người Hoa tại Việt Nam--lấy Đền Thiên Hậu Hội quán Tuệ Thành của Thành phố Hồ Chí Minh là ví dụ”, vừa phân tích hai bia ký trong hội quán, vừa miêu tả tình hình truyền bá của tín ngưỡng Ma Tổ của người Hoa tại Việt Nam.

Sau đó, trần thuật về việc xây dựng, biến đổi và chức năng của đền Thiên Hậu tại Hội Quán Tuệ Thành. Cuối cùng, tác giả cho rằng đền Thiên Hậu đó đã trở thành một di tích văn hoá và lịch sử của Việt Nam, điều này tiết lộ rằng niềm tin Ma Tổ của người Hoa ở Việt Nam đã được dung hòa vào văn hoá địa phương [108]. 9 - Các nghiên cứu về tín ngưỡng Ma Tổ của đảo Hải Nam ở Malaysia Cũng Lý Thiên Tích trong bài viết “Nhìn nhận về tín ngưỡng Ma Tổ của người Hoa và Hoa kiều tại Malaysia” có giới thiệu qua tình hình truyền bá của tín ngưỡng Ma Tổ tại Malaysia, sau đó phân tích ra ba đặc điểm, là: (1) Đền Ma Tổ được liên kết chặt chẽ với hội quán; (2) Tín ngưỡng Ma Tổ thờ cúng tổ tiên tương tác với nhau; (3) Người Hoa gốc Hải Nam luôn luôn thờ cúng Ma Tổ với Thủy Vĩ Thánh Nương và 108 Huynh Đệ Công [104]. Thạch Thương Kim (Trung Quốc) trong bài “Điều tra về tín ngưỡng dân gian của người Hoa gốc Hải Nam tại Malaysia” có nhắc đến, các vị thần chính trong tín ngưỡng dân gian của người Hoa gốc Hải Nam tại Malaysia bao gồm Thiên Hậu, Thủy Vĩ Thánh Nương, Huynh Đệ Công, Tiển Phu Nhân.

Ở Malaysia, việc thờ thần biển dần dần mất tục xưa, trở thành một tiêu chí để phân biệt nhóm phương ngôn Hải Nam, nên tín ngưỡng dân gian của người Hoa gốc Hải Nam tại Malaysia có tính hỗn hợp, bao dung và thậm chí là tùy tiện [157]. Lưu Xuân Yến (Trung Quốc) trong bài “Đặc điểm của tín ngưỡng Ma Tổ của người Hoa tại Penang Malaysia - lấy ngôi đền Thiên hậu Hội quán Hải Nam tại Penang làm ví dụ”, tác giả dùng phương pháp điều tra điền dã và phân tích trường hợp cá biệt, vừa miêu tả kỹ về lịch sử, nhân khẩu của người hoa tại Penang, vừa giải thích mối quan hệ chặt chẽ giữa người Hoa tại Penang và tín ngưỡng Ma Tổ. Bên cạnh đó, tác giả đã tóm tắt được đặc điểm tín ngưỡng Ma Tổ của người Hoa tại Malaysia như luôn luôn liên quan đến tộc người, người dự đa phần theo tông tộc mà tế cúng, khác với đặc điểm của Ma Tổ Mi Châu, Phủ Điền, Phúc Kiến [137]. Lý Hùng Chi (Trung Quốc) trong cuốn “Tổng quan đền Thiên Hậu tại Malaysia” có nhắc đến người thờ cúng Thiên Hậu Thánh Mẫu nhiều nhất là người Phúc Kiến, sau đó là người Hải Nam.

Ở Malaysia có nhiều đền Thiên Hậu Cung, trong đó Thiên Hậu Cung Lạc Thánh Lĩnh của hội quán Hải Nam tại Tuyết Long là đền nổi tiếng nhất. Đền này xây dựng vào năm 1889 và trùng tu vào năm 1960 và năm 1989, vì lịch sử lâu dài và kiến trúc tinh tế mà ngôi đền này trở thành điểm du lịch nổi tiếng của Kuala Lumpur. Hình như tín ngưỡng Thiên Hậu (cũng gọi là Ma Tổ) được phổ biến trong người Hoa tại Malaysia [115]. - Các nghiên cứu về Ma Tổ của đảo Hải Nam ở Singapore Yen Ching-hwang (Úc) trong cuốn A Social History of the Chinese in Singapore and Malay (Lịch sử xã hội của người Hoa tại Singapore và Malay) cho rằng tín ngưỡng Ma Tổ là một trong những tín ngưỡng được Hoa kiều tin tưởng trong xã hội lịch sử Malaysia và Singapore [38].

Tăng Linh (Trung Quốc) trong bài “Thần Minh” trong ranh giới của cộng đồng: Một nghiên cứu về tín ngưỡng Ma Tổ của Singapore vào thời đại di dân” cho biết tín ngưỡng Ma Tổ là một phần quan trọng của cuộc sống tôn giáo người Hoa tại Singapore. Sau khi dựa trên sự phân tích về tài liệu lịch sử và so sánh hình thái Ma Tổ địa phương và Ma Tổ của Mẫn Việt (bao gồm Hải Nam) phát hiện ra, tín ngưỡng Ma Tổ Singapore chủ yếu có ý nghĩa đoàn kết tộc người, nên mang đậm sắc thái cộng đồng hóa [167]. Tăng Vĩ (Trung Quốc) trong bài viết “Nghiên cứu về sự truyền bá và bản địa hoá văn hoá Ma Tổ tại Singapore” có viết, sau khi tín ngưỡng Ma Tổ không ngừng phân linh (bao gồm trường hợp phân linh từ đảo Hải Nam) sang nước ngoài, trong đó có Singapore. Vì vậy, tác giả tập trung trình bày về quá trình truyền bá và bản địa hoá của tín ngưỡng Ma Tổ tại Singapore, qua đó 11 cung cấp một trường hợp về sự tích hợp hữu cơ của quốc tế hoá và bản địa hoá về văn hoá Ma Tổ.