Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ VĂN HÓA DOANH NGHIỆP VÀ TỔNG QUAN VỀ EVN HANOI 1. Cơ sở lý luận về văn hóa doanh nghiệp 1. Khái niệm về văn hóa Văn hóa gắn liền với sự ra đời của nhân loại, nói một cách khác, văn hóa có từ thuở bình minh của xã hội loài người. Cùng với quá trình phát triển của nhân loại, khái niệm văn hóa càng được bổ sung thêm những nội dung mới.
Bởi văn hóa là một thuật ngữ đa nghĩa. Đó là do bản thân các vấn đề văn hóa rất phức tạp, đa dạng, do vậy các nhà nghiên cứu có những cách tiếp cận khác nhau nên dẫn đến nhiều quan niệm khác nhau về khái niệm Văn hóa: - Chủ tịch Hồ Chí Minh cho rằng “Vì lẽ sinh tồn cũng như mục đích của cuộc sống, loài người mới sáng tạo và phát minh ra ngôn ngữ, chữ viết, đạo đức, pháp luật, khoa học, tôn giáo, văn học, nghệ thuật, những công cụ cho sinh hoạt hằng ngày về mặc, ăn, ở và các phương thức sử dụng. Toàn bộ những sáng tạo và phát minh đó tức là văn hóa". - Theo Tổ chức Giáo dục và Khoa học của Liên Hiệp Quốc UNESCO: "Văn hóa phản ánh và thể hiện một cách tổng quát sống động mọi mặt của đời sống (các cá nhân và các cộng đồng) đã diễn ra trong quá khứ cũng như đang diễn ra trong hiện tại qua bao thế kỷ, nó đã cấu thành nên một hệ thống các giá trị truyền thống, thẩm mỹ và lối sống mà dựa trên đó từng dân tộc tự khẳng định bản sắc riêng của mình” [4.
Có rất nhiều khái niệm về văn hóa được đưa ra, nhưng khái niệm văn hóa của GS. TS Trần Ngọc Thêm được coi là khái niệm tương đối đầy đủ và chính xác, được sử dụng trong nhiều công trình nghiên cứu về văn hóa, đó là: “Văn hóa là một hệ thống hữu cơ các giá trị vật chất và tinh thần do con người sáng tạo và tích lũy qua quá trình hoạt động thực tiễn, trong sự tương tác giữa con người với môi trường tự nhiên và xã hội của mình”.325] Như vậy: Văn hóa được xem là tất cả những giá trị tinh thần do con người sáng tạo và có nghĩa là văn hóa bao gồm các sản phẩm tinh thần mà các cá nhân hay cộng đồng sáng tạo ra trong lịch sử. Văn hóa là toàn bộ những hoạt động tinh thần của con người và xã hội bao gồm kiến thức, các phong tục, tập quán, thói quen và cách ứng xử, 5 Luan van ngôn ngữ, các giá trị thái độ, các hoạt động văn học nghệ thuật, tôn giáo, giáo dục, các phương thức giao tiếp, cách thức tổ chức xã hội…. Khái niệm về văn hóa doanh nghiệp Theo Tổ chức Lao động Quốc tế: "Văn hóa doanh nghiệp là sự trộn lẫn đặc biệt các giá trị, các tiêu chuẩn, thói quen và truyền thống, những thái độ ứng xử và lễ nghi mà toàn bộ chúng là duy nhất đối với một tổ chức đã biết".
Một chuyên gia nghiên cứu các tổ chức, ông Edgar Shein đã định nghĩa: "Văn hóa Công ty là tổng hợp các quan niệm chung mà các thành viên trong công ty học được trong quá trình giải quyết các vấn đề nội bộ và xử lý với các môi trường xung quanh". Đây được coi là một định nghĩa phổ biến và chấp nhận rộng rãi nhất. Trên cơ sở kế thừa các những nghiên cứu của các học giả và theo logic của vấn đề ta đưa ra định nghĩa sau: Văn hóa doanh nghiệp là một hệ thống các giá trị, các chuẩn mực, các quan niệm và hành vi của doanh nghiệp, chi phối hoạt động của mọi thành viên trong doanh nghiệp và tạo nên bản sắc kinh doanh riêng của doanh nghiệp. Văn hoá doanh nghiệp là nhằm tạo ra quy tắc ứng xử cho doanh nghiệp mà không phải tạo ra tác dụng chỉ đạo.
Cách làm này của doanh nghiệp không chỉ có tác dụng thúc đẩy cho doanh nghiệp mình thực hiện được phương thức kinh doanh "lấy con người làm trung tâm", mà còn làm cho năng lực phát triển sản phẩm và năng lực đoàn kết hiệp đồng tập thể của doanh nghiệp trở nên phồn vinh, tăng thêm sự gắn bó của nhân viên với doanh nghiêp. Cấu trúc của văn hóa doanh nghiệp Có nhiều định nghĩa, quan niệm khác nhau về VHDN, do vậy mỗi người nghiên cứu đứng ở từng góc độ, từng khía cạnh định nghĩa lại có một dạng cấu trúc văn hóa doanh nghiệp tương ứng. Nghiên cứu cấu trúc của VHDN dưạ vào các thành tố cấu thành của nó là cách được nhiều nhà nghiên cứu lựa chọn. Cấu trúc của VHDN gồm 2 bộ phận: các giá trị trực quan - hữu hình và các giá trị phi trực quan - vô hình.
Các giá trị trực quan - hữu hình: Các biểu hiện trực quan của VHDN là cái dễ được nhận thấy nó được đó là: kiến trúc tòa nhà, văn phòng, không gian làm việc, cây xanh, cách thức bài trí, sản phẩm, máy móc, thiết bị… hoặc nghi thức, lễ nghi, lễ hội, trang phục, slogan, logo, ấn phẩm tiêu biểu… 6 Luan van - Kiến trúc của doanh nghiệp Kiến trúc của doanh nghiệp bao gồm kiến trúc nội thất và kiến trúc ngoại thất, phần lớn các công ty phát triển hoặc thành đạt đều muốn gây ấn tượng với cộng đồng, nhân viên hoặc đối tác bằng kiến trúc đặc biệt riêng có, thể hiện bản sắc công ty. Kiến trúc ngoại thất bao gồm mặt bằng, cổng, kiến trúc tòa nhà, lối đi. Kiến trúc nội thất cũng được các công ty, tổ chức quan tâm từ những vấn đề lớn như kiểu dáng của bàn ghế, quầy, kệ, bố trí đồ vật, màu sơn… - Biểu tượng thương hiệu (Logo) Logo của doanh nghiệp là loại biểu tượng đơn giản nhưng lại có ý nghĩa lớn, chứa đựng nhiều thông điệp vì vậy các doanh nghiệp rất chú trọng đầu tư vào việc thiết kế logo cho doanh nghiệp mình. Logo thể hiện hình tượng về doanh nghiệp bằng ngôn ngữ của nghệ thuật tạo hình, logo thường đơn giản và dễ nhớ.
Một điển hình cho việc đầu tư, thiết kế, xây dựng và quảng bá logo ở Việt Nam là Tập đoàn Điện lực Việt Nam. Logo của Tập đoàn Điện lực Việt Nam mang ý nghĩa biểu trưng sâu sắc. Về hình ảnh: Hình ảnh ba ngôi sao tượng trưng cho ánh sáng của điện năng là sản phẩm hàng hóa chính của EVN. Ba ngôi sao đồng tâm lớn dần từ trong ra ngoài vừa thể hiện đặc tính kỹ thuật của công nghiệp điện với dòng điện ba pha, vừa thể hiện ánh sáng đang tỏa chiếu tượng trưng cho sự đáp ứng của EVN đối với nhu cầu điện năng ngày càng tăng cao của nền kinh tế quốc dân và đời sống xã hội.
Về màu sắc: Màu sắc của các ngôi sao cũng có ý nghĩa đặc biệt, ngôi sao nhỏ màu vàng nằm giữa ngôi sao lớn hơn màu đỏ gợi lên mối liên hệ với lá cờ Tổ quốc tượng trưng cho hình ảnh Việt Nam, sứ mệnh quan trọng và sự cam kết của EVN đối với đất nước, màu xanh đậm của ngôi sao ngoài cùng thể hiện sự quan tâm tới môi 7 Luan van trường để phát triển EVN một cách bền vững. Vòng tròn hình địa cầu ở ngoài thể hiện mơ ước muốn vươn ra các thị trường khu vực và trên thế giới. Về kiểu chữ: Kiểu chữ Helvetica Black với đặc điểm các nét chữ đều đặn, đặc biệt là khi phóng to hay thu nhỏ vẫn đảm bảo kiểu chữ có độ đậm đồng đều, tạo nên hình ảnh về một EVN với tiềm lực vững chắc, phong cách hiện đại, khả năng phát triển bền vững và hùng mạnh trong tương lai. - Ngôn ngữ, khẩu hiệu (Slogan) Slogan nghĩa cổ là tiếng hô trước khi xung trận của các chiến binh Scotland.
Ngày nay, slogan được hiểu như khẩu hiệu thương mại của một doanh nghiệp hay một tổ chức. Nhiều doanh nghiệp sử dụng những câu chữ đặc biệt, ví von, ẩn dụ hay một sắc thái ngôn ngữ để truyền tải ý nghĩa cụ thể tới nhân viên, khách hàng, đối tác và cộng đồng. Ở Việt Nam hầu hết các doanh nghiệp đều đã và đang xây dựng cho mình những khẩu hiệu riêng, nhiều doanh nghiệp đã thành công trong việc gây dựng khẩu hiệu trong lòng khách hàng. Ví dụ như: Tập đoàn Điện lực Việt Nam: "EVN - Thắp sáng niềm tin" Tổng Công ty Điện lực TP Hà Nội: "Trách nhiệm - Trí tuệ - Thanh lịch" Tập đoàn viễn thông Quân đội Viettel: “Hãy nói theo cách của bạn”.
Cafe Trung Nguyên: “Khơi nguồn sáng tạo.” Honda: “Tôi yêu Việt Nam” Biti’s: “Nâng niu bàn chân Việt.” Ngôn ngữ, khẩu hiệu thể hiện triết lý kinh doanh, mục đích kinh doanh của doanh nghiệp, nó thường gắn liền với đặc thù của từng doanh nghiệp, ở từng lĩnh vực sản xuất kinh doanh. - Màu sắc chủ đạo, đồng phục CBNV Mỗi doanh nghiệp thường chọn cho mình màu sắc chủ đạo để tạo ra sự khác biệt và là điểm nhấn của chính doanh nghiệp đó. Màu sắc chủ đạo thường gắn liền với quá trình ra đời và phát triển, nó thường được lựa chọn bởi các thành viên sáng lập và biểu hiện ở mọi lúc, mọi nơi trong doanh nghiệp. Từ màu sơn của trụ sở, quần áo đồng phục đến biển hiệu và thẻ nhân viên… Đề khẳng định hình ảnh đối với khách hàng và cộng đồng, một trong những công cụ vô cùng thiết yếu và hiệu quả là tạo ra những bộ đồng phục mang nét văn hóa, 8 Luan van màu sắc truyền thống và đặc trưng của công ty.
Quần áo đồng phục còn thể hiện màu cờ, sắc áo, sự chuyên nghiệp và nghiêm túc trong công việc. Khi khoác lên mình bộ đồng phục thì mỗi CBNV đều ý thức được rằng mình là người của doanh nghiệp, phải có trách nhiệm xây dựng hình ảnh doanh nghiệp đồng thời nhân viên trong doanh nghiệp sẽ thấy điểm chung để dễ dàng gần gũi nhau hơn. Đồng phục công sở là một yếu tố căn bản tạo nên sự khác biệt của một thương hiệu, thể hiện tính quy mô, đẳng cấp của tổ chức. Chính vì vậy, đồng phục công sở đã đồng hành cùng sự phát triển của công ty và giúp ghi một dấu ấn sâu đậm về hình ảnh của công ty trong mắt khách hàng.
- Nghi lễ, lễ hội Đó là những hoạt động đã được dự kiến từ trước và được chuẩn bị kĩ lưỡng dưới hình thức các hoạt động, sự kiện văn hóa – xã hội được thực hiện định kì hoặc bất thường được tổ chức vì lợi ích của người tham dự nhằm nhấn mạnh các giá trị riêng hoặc tôn vinh các tập thể, cá nhân, gương điển hình tiên tiến trong lao động, sản xuất hoặc rèn luyện. Có bốn loại nghi lễ doanh nghiệp cơ bản: Chuyển giao, củng cố, nhắc nhở và liên kết.