Hoạt động nghiên cứu và phát triển của các công ty xuyên quốc gia tại Việt Nam

Luận văn thạc sĩ UEB phân tích hoạt động nghiên cứu và phát triển của các công ty xuyên quốc gia tại Việt Nam, cung cấp cái nhìn sâu sắc về xu hướng.

• Tác giả: Bùi Văn Việt
• Người hướng dẫn: PGS.TS Nguyễn Thị Kim Anh
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội - Trường Đại học Kinh tế
• Chuyên ngành: Kinh tế quốc tế
• Đề tài: Hoạt động nghiên cứu và phát triển của một số công ty xuyên quốc gia tại Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2016
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU, CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ HOẠT ĐỘNG R&D CỦA CÁC CÔNG TY XUYÊN QUỐC GIA
• 1.1. Tổng quan tình hình nghiên cứu
• 1.2. Cơ sở lý luận và thực tiễn về hoạt động R&D của các công ty xuyên quốc gia
• 1.2.1. Tổng quan về các công ty xuyên quốc gia
• 1.2.2. Khái niệm về công ty xuyên quốc gia
• 2. CHƯƠNG 2: PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Qui trình nghiên cứu
• 2.2. Các phương pháp nghiên cứu
• 2.2.1. Cách tiếp cận nghiên cứu
• 2.2.2. Phương pháp nghiên cứu
• 3. CHƯƠNG 3: PHÂN TÍCH HOẠT ĐỘNG R&D CỦA MỘT SỐ CÔNG TY XUYÊN QUỐC GIA TẠI VIỆT NAM
• 3.1. Yếu tố thu hút hoạt động R&D của một số TNCs vào Việt Nam
• 3.1.1. Chính sách của Nhà nước đối với sự phát triển R&D của các công ty xuyên quốc gia tại Việt Nam
• 3.1.2. Trình độ nguồn nhân lực của Việt Nam
• 3.1.3. Qui mô thị trường
• 3.2. Phân tích hoạt động R&D của các TNCs tại Việt Nam
• 3.2.1. Đầu tư của các công ty xuyên quốc gia tại Việt Nam
• 3.2.2. Hoạt động R&D của một số công ty xuyên quốc gia tại Việt Nam
• 3.2.3. Lĩnh vực hoạt động của R&D
• 3.2.4. Một số thuận lợi và hạn chế khi thu hút R&D của các công ty xuyên quốc gia tại Việt Nam
• 3.2.5. Hạn chế khi thu hút R&D của các công ty xuyên quốc gia tại Việt Nam
• 4. CHƯƠNG 4: MỘT SỐ HÀM Ý ĐỐI VỚI VIỆT NAM TRONG VIỆC ĐẨY MẠNH R&D TRONG DOANH NGHIỆP
• 4.1. Bối cảnh kinh tế Việt Nam
• 4.2. Một số hàm ý đối với Việt Nam trong việc đẩy mạnh R&D của doanh nghiệp
• 4.2.1. Thu hút R&D của các công ty xuyên quốc gia vào Việt Nam
• 4.2.2. Cải thiện môi trường đầu tư kinh doanh ở Việt Nam để tận dụng cơ hội từ hội nhập kinh tế quốc tế
• 4.2.3. Phát triển nguồn lực
• 4.2.4. Đẩy mạnh và nâng cao hơn nữa hiệu quả công tác xúc tiến đầu tư
• 4.3. Tái cơ cấu lại nền kinh tế, đổi mới mô hình tăng trưởng, nâng cao năng suất, chất lượng, hiệu quả và năng lực cạnh tranh
• 4.4. Đẩy mạnh các hoạt động hợp tác quốc tế về KH&CN
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về nghiên cứu và phát triển của công ty xuyên quốc gia tại Việt Nam

Nghiên cứu và phát triển (R&D) là một phần quan trọng trong chiến lược của các công ty xuyên quốc gia (TNCs) tại Việt Nam. Hoạt động này không chỉ giúp các công ty này tối ưu hóa quy trình sản xuất mà còn nâng cao khả năng cạnh tranh trên thị trường toàn cầu. Việt Nam, với vị trí địa lý thuận lợi và nguồn nhân lực dồi dào, đã trở thành điểm đến hấp dẫn cho các TNCs trong việc đầu tư vào R&D. Sự hiện diện của các công ty này đã tạo ra nhiều cơ hội việc làm và thúc đẩy sự phát triển kinh tế địa phương.

1.1. Tình hình hiện tại của hoạt động R D tại Việt Nam

Hoạt động R&D tại Việt Nam đang trên đà phát triển mạnh mẽ. Nhiều công ty lớn như Samsung, Intel đã đầu tư hàng triệu đô la vào các trung tâm nghiên cứu tại Việt Nam. Điều này không chỉ giúp họ phát triển sản phẩm mới mà còn tạo ra giá trị gia tăng cho nền kinh tế. Theo báo cáo của Bộ Khoa học và Công nghệ, số lượng các dự án R&D tăng lên đáng kể trong những năm gần đây.

1.2. Vai trò của R D trong sự phát triển của TNCs

R&D đóng vai trò quan trọng trong việc phát triển sản phẩm và cải tiến quy trình sản xuất. Các TNCs sử dụng R&D để nghiên cứu thị trường, phát triển công nghệ mới và tối ưu hóa chi phí. Điều này giúp họ duy trì vị thế cạnh tranh và đáp ứng nhu cầu ngày càng cao của người tiêu dùng.

II. Thách thức trong hoạt động R D của công ty xuyên quốc gia tại Việt Nam

Mặc dù có nhiều cơ hội, nhưng hoạt động R&D của các TNCs tại Việt Nam cũng gặp phải không ít thách thức. Các vấn đề như thiếu hụt nguồn nhân lực chất lượng cao, cơ sở hạ tầng chưa phát triển đồng bộ và chính sách hỗ trợ chưa đủ mạnh là những rào cản lớn. Để vượt qua những thách thức này, các TNCs cần có chiến lược rõ ràng và sự hỗ trợ từ chính phủ.

2.1. Thiếu hụt nguồn nhân lực chất lượng cao

Một trong những thách thức lớn nhất là việc thiếu hụt nguồn nhân lực có trình độ cao trong lĩnh vực R&D. Nhiều công ty gặp khó khăn trong việc tuyển dụng nhân viên có kỹ năng phù hợp với yêu cầu công việc. Điều này ảnh hưởng trực tiếp đến hiệu quả của các dự án R&D.

2.2. Cơ sở hạ tầng và chính sách hỗ trợ

Cơ sở hạ tầng chưa phát triển đồng bộ cũng là một yếu tố cản trở sự phát triển của R&D. Ngoài ra, chính sách hỗ trợ từ chính phủ chưa đủ mạnh để khuyến khích các TNCs đầu tư vào R&D. Cần có những cải cách để tạo ra môi trường thuận lợi hơn cho hoạt động này.

III. Phương pháp và giải pháp nâng cao hiệu quả R D tại Việt Nam

Để nâng cao hiệu quả hoạt động R&D, các TNCs cần áp dụng những phương pháp và giải pháp phù hợp. Việc hợp tác với các trường đại học và viện nghiên cứu, đầu tư vào đào tạo nhân lực và cải thiện cơ sở hạ tầng là những yếu tố quan trọng. Ngoài ra, việc xây dựng các chính sách khuyến khích đầu tư vào R&D cũng cần được chú trọng.

3.1. Hợp tác với các trường đại học và viện nghiên cứu

Hợp tác với các cơ sở giáo dục và nghiên cứu giúp TNCs tiếp cận được nguồn nhân lực chất lượng cao và các công nghệ mới. Nhiều công ty đã thành lập các chương trình hợp tác nghiên cứu với các trường đại học để phát triển sản phẩm và công nghệ mới.

3.2. Đầu tư vào đào tạo nhân lực

Đầu tư vào đào tạo nhân lực là một giải pháp quan trọng để nâng cao chất lượng nguồn nhân lực trong lĩnh vực R&D. Các TNCs cần xây dựng các chương trình đào tạo chuyên sâu để phát triển kỹ năng cho nhân viên, từ đó nâng cao hiệu quả công việc.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu R D tại Việt Nam

Các kết quả nghiên cứu từ hoạt động R&D của TNCs tại Việt Nam đã mang lại nhiều ứng dụng thực tiễn. Nhiều sản phẩm mới đã được phát triển và đưa ra thị trường, góp phần nâng cao chất lượng cuộc sống của người dân. Ngoài ra, hoạt động R&D cũng đã tạo ra nhiều cơ hội việc làm và thúc đẩy sự phát triển kinh tế địa phương.

4.1. Các sản phẩm mới từ hoạt động R D

Nhiều sản phẩm mới đã được phát triển từ các dự án R&D của TNCs, từ công nghệ thông tin đến sản phẩm tiêu dùng. Những sản phẩm này không chỉ đáp ứng nhu cầu trong nước mà còn xuất khẩu ra thị trường quốc tế.

4.2. Tác động đến kinh tế địa phương

Hoạt động R&D của TNCs đã tạo ra nhiều cơ hội việc làm cho người dân địa phương. Điều này không chỉ giúp nâng cao thu nhập mà còn cải thiện chất lượng cuộc sống cho cộng đồng. Sự phát triển của các TNCs cũng góp phần thúc đẩy sự phát triển kinh tế của Việt Nam.

V. Kết luận và tương lai của hoạt động R D tại Việt Nam

Hoạt động R&D của các công ty xuyên quốc gia tại Việt Nam đang trên đà phát triển mạnh mẽ. Tuy nhiên, để duy trì và phát triển bền vững, cần có những chính sách hỗ trợ hợp lý từ chính phủ và sự hợp tác chặt chẽ giữa các bên liên quan. Tương lai của hoạt động R&D tại Việt Nam hứa hẹn sẽ mang lại nhiều cơ hội và thách thức mới.

5.1. Chính sách hỗ trợ từ chính phủ

Chính phủ cần có những chính sách hỗ trợ mạnh mẽ hơn để khuyến khích các TNCs đầu tư vào R&D. Việc tạo ra môi trường đầu tư thuận lợi sẽ giúp thu hút nhiều hơn các dự án R&D vào Việt Nam.

5.2. Hợp tác giữa các bên liên quan

Sự hợp tác giữa các TNCs, chính phủ và các cơ sở giáo dục là rất quan trọng để phát triển hoạt động R&D. Các bên cần làm việc cùng nhau để tạo ra những giải pháp hiệu quả, từ đó nâng cao chất lượng và hiệu quả của hoạt động R&D tại Việt Nam.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong bối cảnh nền kinh tế toàn cầu bước vào kỷ nguyên kinh tế tri thức, hoạt động nghiên cứu và phát triển (R&D) đã trở thành động lực sống còn quyết định năng lực cạnh tranh của các tập đoàn đa quốc gia. Theo báo cáo của Strategy&, trong năm 2015, tổng mức chi tiêu cho R&D của 20 tập đoàn hàng đầu thế giới đã vượt mốc hàng trăm tỷ USD, tiêu biểu như Volkswagen đạt 15,3 tỷ USD và Samsung Electronics đạt 14,1 tỷ USD. Sau gần ba thập kỷ thực hiện đường lối Đổi mới và mở cửa thu hút dòng vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI), Việt Nam đã đạt được những bước tiến vượt bậc về quy mô tăng trưởng kinh tế. Tuy nhiên, phần lớn các dự án FDI giai đoạn này chủ yếu tập trung vào các công đoạn gia công, lắp ráp tận dụng nguồn lao động phổ thông giá rẻ với giá trị gia tăng nội địa còn khiêm tốn. Đóng góp của năng suất các yếu tố tổng hợp (TFP) vào tăng trưởng kinh tế Việt Nam giai đoạn 2000-2005 chỉ đạt mức 20% đến 22%, trong khi tăng trưởng chủ yếu vẫn dựa vào tích lũy vốn (CI) chiếm tới 78% đến 80%.

Đứng trước yêu cầu chuyển dịch mô hình tăng trưởng từ chiều rộng sang chiều sâu, luận văn tập trung giải quyết vấn đề cấp bách: Làm thế nào để Việt Nam có thể thu hút hiệu quả các hoạt động R&D có hàm lượng giá trị gia tăng cao từ các công ty xuyên quốc gia (TNCs)? Mục tiêu nghiên cứu cụ thể của đề tài bao gồm ba trọng tâm: Hệ thống hóa cơ sở lý luận và thực tiễn về hoạt động R&D của các TNCs; phân tích toàn diện thực trạng thu hút và triển khai R&D của các tập đoàn đa quốc gia tại Việt Nam trong giai đoạn 2005-2015; từ đó đề xuất hệ thống giải pháp mang tính chiến lược nhằm gia tăng dòng vốn FDI chất lượng cao gắn liền với hoạt động R&D. Phạm vi nghiên cứu được xác lập tại thị trường Việt Nam trong mốc thời gian 10 năm (2005-2015), tập trung vào các tập đoàn công nghệ quy mô lớn như Samsung, Bosch, Intel. Ý nghĩa thực tiễn của công trình là cung cấp luận cứ khoa học để hoàn thiện thể chế kinh tế, hướng tới nâng tỷ trọng đóng góp của TFP lên trên 35% và tạo hiệu ứng lan tỏa công nghệ mạnh mẽ cho khu vực doanh nghiệp nội địa.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng dựa trên sự tích hợp các lý thuyết kinh tế quốc tế và quản trị đổi mới công nghệ hiện đại. Về phân loại hoạt động nghiên cứu, tác giả vận dụng khung phân tích của Satoshi Shimizutani và Yasuyuki Todo (2008), chia hoạt động R&D của TNCs thành hai dạng thức chính: R&D sáng tạo (Innovative R&D) nhằm tìm kiếm và tạo lập nguồn tri thức mới, và R&D thích ứng (Adaptive R&D) nhằm điều chỉnh sản phẩm, công nghệ phù hợp với điều kiện thị trường nước sở tại. Đồng thời, nghiên cứu tiếp thu mô hình bốn chiều R&D của Darius Mahdjoubi (2009) gồm: R&D như một chuỗi hoạt động, R&D như mô hình đổi mới, R&D đối ứng thiết kế phát triển, và R&D như nguồn khởi tạo ý tưởng.

Bên cạnh đó, luận văn phát triển mô hình Đổi mới động (Dynamic Innovation Model) dựa trên chu trình chuyển hóa tri thức CECI, khắc phục triệt để các hạn chế của mô hình tuyến tính truyền thống để chỉ ra cách thức doanh nghiệp tích hợp tri thức bên trong và bên ngoài nhằm tạo lập công nghệ lõi. Các khái niệm nền tảng xuyên suốt bao gồm: Công ty xuyên quốc gia (TNCs - tổ chức kinh doanh quốc tế sở hữu ít nhất 10% vốn cổ phần tại các chi nhánh nước ngoài), Hoạt động R&D (theo chuẩn UNESCO về hoạt động sáng tạo có hệ thống nhằm mở rộng kho tàng tri thức), Chuyển giao công nghệ đa cấp độ (từ công nghệ hạng nhất trong nội bộ đến công nghệ hạng hai cho đối tác liên doanh), và Năng lực cốt lõi dựa trên sự kết hợp giữa tài sản vật chất cứng và chất xám mềm.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu kết hợp nhuần nhuyễn phương pháp duy vật biện chứng, phương pháp phân tích - tổng hợp, so sánh kinh tế và mô hình hóa dữ liệu. Về dữ liệu phân tích, tác giả sử dụng nguồn số liệu thứ cấp đáng tin cậy giai đoạn 2005-2015 được trích xuất từ Tổng cục Thống kê, Báo cáo Đầu tư Thế giới của UNCTAD, Ngân hàng Thế giới (World Bank), và báo cáo chiến lược của Strategy&.

Cỡ mẫu nghiên cứu thực nghiệm được lựa chọn theo phương pháp chọn mẫu có chủ đích (Purposive Sampling), tập trung vào nhóm 20 tập đoàn có chi tiêu R&D lớn nhất thế giới cùng các case study điển hình đang hoạt động tại Việt Nam như Samsung (trung tâm SVMC tại Hà Nội với quy mô hơn 1.400 nhân sự nghiên cứu) và Bosch (trung tâm công nghệ phần mềm tại Thành phố Hồ Chí Minh với hơn 1.000 chuyên gia). Lý do lựa chọn phương pháp này xuất phát từ đặc thù hoạt động R&D có tính bảo mật và mức độ tập trung tư bản rất cao; việc phân tích chuyên sâu các đơn vị đầu ngành cho phép nhận diện chính xác bản chất các rào cản thể chế, chuỗi chuyển giao công nghệ và tác động thực tế của R&D đối với nền kinh tế nước tiếp nhận đầu tư trong toàn bộ tiến trình 10 năm hội nhập.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, làn sóng đầu tư của các TNCs toàn cầu có xu hướng mở rộng quy mô phi mã thông qua hoạt động sáp nhập và mua lại (M&A). Tổng số vụ M&A toàn cầu đã tăng vọt từ 11.300 vụ với giá trị 500 tỷ USD năm 2000 lên đến 26.200 vụ với tổng tài sản 24.000 tỷ USD vào năm 2008, tạo tiền đề để các TNCs kiểm soát công nghệ độc quyền trên phạm vi quốc tế. Tại Việt Nam, vốn đăng ký FDI giai đoạn sau khi gia nhập WTO năm 2007 tăng trưởng mạnh, song tỷ trọng vốn phân bổ trực tiếp cho các dự án thành lập viện hoặc trung tâm nghiên cứu R&D độc lập vẫn chỉ chiếm dưới 2% tổng vốn FDI đăng ký.

Thứ hai, hoạt động R&D của các TNCs tại Việt Nam trong giai đoạn 2005-2015 chủ yếu dừng lại ở cấp độ R&D thích ứng (Adaptive R&D) và nội địa hóa quy trình thay vì R&D sáng tạo (Innovative R&D). Dù xuất hiện những điểm sáng ấn tượng như Trung tâm Nghiên cứu và Phát triển Điện thoại Di động Samsung (SVMC) tuyển dụng hàng nghìn kỹ sư công nghệ thông tin, phần lớn hoạt động vẫn là kiểm thử, tùy biến phần mềm và điều chỉnh thông số kỹ thuật phục vụ xuất khẩu. Tỷ lệ nội địa hóa về mặt công nghệ nguồn đối với các doanh nghiệp phụ trợ trong nước còn duy trì ở mức thấp, dưới 15% đối với các ngành chế tạo phức tạp.

Thứ ba, cơ cấu đầu tư cho khoa học công nghệ của Việt Nam còn khoảng cách rất lớn so với chuẩn mực khu vực và quốc tế. Trong khi các quốc gia phát triển như Mỹ và Nhật Bản duy trì mức đầu tư cho R&D đạt 3,0% GDP, Đức và Pháp đạt 2,3% GDP, và các nước đẩy mạnh công nghệ thông tin đầu tư tới 6% đến 8% GDP hàng năm, thì tổng chi tiêu R&D của Việt Nam trong giai đoạn nghiên cứu chỉ dao động quanh ngưỡng xấp xỉ 0,4% GDP. Điều này trực tiếp phản ánh nguyên nhân tại sao TFP của Việt Nam giai đoạn 2000-2005 chỉ đóng góp khiêm tốn từ 20% đến 22% vào mức tăng năng suất chung, khiến nền kinh tế chịu sự chi phối nặng nề từ yếu tố tích lũy vốn.

Thảo luận kết quả

Khi đào sâu nguyên nhân, kết quả nghiên cứu chỉ ra ba điểm nghẽn then chốt: Thứ nhất, chính sách ưu đãi đầu tư của Việt Nam giai đoạn 2005-2015 chủ yếu thiết kế theo diện rộng, ưu đãi thuế thu nhập doanh nghiệp (thuế suất 10% trong 15 năm đầu) dựa trên quy mô vốn và doanh thu xuất khẩu mà chưa gắn kèm các điều kiện ràng buộc pháp lý về tỷ lệ trích lập quỹ R&D hay cam kết chuyển giao công nghệ. Thứ hai, chất lượng nguồn nhân lực khoa học kỹ thuật chưa đồng đều, thiếu hụt nghiêm trọng các chuyên gia đầu ngành có khả năng chủ trì các đề tài sáng tạo công nghệ lõi. Thứ ba, khung pháp lý về bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ còn nhiều bất cập, tạo tâm lý e ngại rủi ro rò rỉ bí mật công nghệ của các TNCs.

So sánh với các nghiên cứu quốc tế, phát hiện này củng cố luận điểm của Jose Guion (2013) tại Cộng hòa Séc khi cho rằng việc thu hút R&D đòi hỏi một môi trường sinh thái đổi mới đồng bộ chứ không chỉ đơn thuần là ưu đãi tài chính. Đồng thời, kết quả cũng tương thích với nghiên cứu định lượng của Jin Woong Kim (2011) về kinh tế Hàn Quốc giai đoạn 1976-2009, khẳng định đầu tư cho R&D và tri thức công nghệ là động lực cốt lõi quyết định hàm giá trị kinh tế dài hạn. Toàn bộ các tương quan giữa tốc độ tăng vốn FDI, tỷ trọng lao động khoa học kỹ thuật và cơ cấu thị trường công nghệ được trực quan hóa mạch lạc qua hệ thống Biểu đồ dòng vốn FDI và Bảng thống kê chi tiêu R&D của 20 tập đoàn đa quốc gia hàng đầu thế giới, phản ánh rõ nét sự chuyển dịch từ sản xuất thuần túy sang định hướng công nghệ cao.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm tạo bước đột phá trong việc thu hút dòng vốn R&D từ các công ty xuyên quốc gia và thúc đẩy năng lực đổi mới sáng tạo nội tại, luận văn đề xuất 4 nhóm giải pháp chiến lược:

Thứ nhất, tái cấu trúc chính sách ưu đãi tài chính và thuế khóa theo hướng gắn chặt với hiệu quả R&D. Bộ Tài chính phối hợp cùng Bộ Kế hoạch và Đầu tư nghiên cứu ban hành cơ chế cho phép các TNCs được khấu trừ thuế từ 150% đến 200% đối với chi phí R&D thực tế phát sinh tại Việt Nam. Mục tiêu cụ thể là nâng tỷ lệ các dự án FDI công nghệ cao có thành lập bộ phận R&D chính quy từ dưới 5% lên mức 15% đến 20% trong giai đoạn 2017-2022.

Thứ hai, phát triển đột phá nguồn nhân lực khoa học và công nghệ chất lượng cao. Bộ Giáo dục và Đào tạo chủ trì thiết lập cơ chế liên kết ba nhà (Nhà nước - Nhà trường - Nhà doanh nghiệp), tài trợ thành lập các phòng lab nghiên cứu chung giữa các trường đại học kỹ thuật trọng điểm với các tập đoàn như Samsung, Bosch, Intel. Mục tiêu đặt ra là đào tạo và cung ứng tối thiểu 50.000 kỹ sư phần mềm, tự động hóa và thiết kế vi mạch đạt chuẩn quốc tế trước năm 2025.

Thứ ba, hoàn thiện hạ tầng các khu công nghệ cao và hệ sinh thái đổi mới sáng tạo. Ban quản lý các Khu công nghệ cao Hòa Lạc, Khu công nghệ cao Thành phố Hồ Chí Minh và Khu công nghệ cao Đà Nẵng cần đầu tư đồng bộ hạ tầng kỹ thuật, cung cấp dịch vụ thử nghiệm dùng chung đạt tiêu chuẩn ISO/IEC. Lộ trình giai đoạn 2017-2020 cần thu hút thêm ít nhất 5 trung tâm R&D quy mô vốn trên 50 triệu USD của các TNCs hàng đầu thế giới.

Thứ tư, siết chặt thực thi bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ và mở rộng hợp tác quốc tế về khoa học công nghệ. Cục Sở hữu trí tuệ thuộc Bộ Khoa học và Công nghệ đẩy mạnh số hóa quy trình thẩm định, rút ngắn thời gian xử lý đơn đăng ký sáng chế xuống dưới 12 tháng, đồng thời tăng cường mức chế tài xử phạt vi phạm bản quyền để tạo niềm tin tuyệt đối cho các TNCs khi chuyển giao công nghệ nguồn vào Việt Nam.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình nghiên cứu mang lại giá trị tham khảo chuyên sâu và thiết thực cho 4 nhóm đối tượng trọng tâm:

1. Cơ quan quản lý nhà nước và nhà hoạch định chính sách: Cán bộ lãnh đạo tại Bộ Kế hoạch và Đầu tư, Bộ Khoa học và Công nghệ, Ban quản lý các khu công nghệ cao có thể sử dụng các luận cứ thực chứng của luận văn để xây dựng bộ tiêu chí sàng lọc dự án FDI và ban hành chính sách ưu đãi R&D thế hệ mới.

2. Lãnh đạo các tập đoàn FDI và doanh nghiệp công nghệ trong nước: Giám đốc chiến lược, Trưởng bộ phận R&D có thể vận dụng mô hình Đổi mới động CECI và lộ trình công nghệ (Technology Roadmap) để tối ưu hóa quy trình liên kết chuỗi giá trị và phân bổ nguồn lực nghiên cứu.

3. Giảng viên, nghiên cứu viên và học viên cao học: Các nhà nghiên cứu thuộc khối ngành Kinh tế quốc tế, Quản lý kinh tế, Quản trị công nghệ có thể kế thừa khung phân tích lý thuyết, hệ thống dữ liệu thứ cấp và phương pháp đánh giá TFP để mở rộng các đề tài nghiên cứu liên quan.

4. Các tổ chức tư vấn đầu tư và hiệp hội doanh nghiệp: Đơn vị tư vấn xúc tiến đầu tư có được bức tranh toàn cảnh về môi trường R&D tại Việt Nam, từ đó thiết kế các gói tư vấn địa điểm đặt trụ sở nghiên cứu phù hợp cho các nhà đầu tư nước ngoài.

Câu hỏi thường gặp

1. Hoạt động R&D của các TNCs tại Việt Nam trong giai đoạn 2005-2015 chủ yếu thuộc loại hình nào? Phần lớn hoạt động R&D của các TNCs tại Việt Nam trong giai đoạn này thuộc dạng R&D thích ứng (Adaptive R&D). Các doanh nghiệp chủ yếu tập trung vào việc hiệu chỉnh tính năng sản phẩm, thử nghiệm phần mềm và tối ưu hóa dây chuyền để phù hợp với điều kiện thị trường địa phương thay vì tạo ra các phát minh công nghệ nguồn mang tính đột phá toàn cầu.

2. Vì sao tỷ trọng đóng góp của TFP vào tăng trưởng kinh tế Việt Nam còn thấp? Trong giai đoạn 2000-2005, TFP của Việt Nam chỉ đóng góp từ 20% đến 22% vào mức tăng năng suất chung do mô hình tăng trưởng phụ thuộc tới 78% vào tích lũy vốn đầu tư (CI). Chi tiêu cho R&D quốc gia chỉ đạt khoảng 0,4% GDP, khiến hàm lượng công nghệ và năng suất sáng tạo trong sản phẩm hàng hóa chưa cao.

3. Tập đoàn Samsung đã phát triển hoạt động R&D tại Việt Nam như thế nào? Samsung là tập đoàn tiên phong thành lập Trung tâm SVMC tại Hà Nội với quy mô hơn 1.400 kỹ sư. Trung tâm này đảm nhận nghiên cứu, phát triển và tối ưu hóa các phần mềm thương mại cho các dòng điện thoại thông minh phục vụ thị trường toàn cầu, đóng vai trò hạt nhân R&D của hãng tại Đông Nam Á.

4. Rào cản lớn nhất khi thu hút các trung tâm R&D sáng tạo của TNCs vào Việt Nam là gì? Rào cản lớn nhất bao gồm sự thiếu hụt đội ngũ chuyên gia công nghệ trình độ cao, hệ thống bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ chưa đạt chuẩn quốc tế nghiêm ngặt, và sự thiếu vắng mạng lưới doanh nghiệp phụ trợ công nghệ cao đủ năng lực tiếp nhận chuyển giao công nghệ nguồn từ các TNCs.

5. Chính sách ưu đãi tài chính nào mang lại hiệu quả cao nhất để kích thích R&D? Chính sách hiệu quả nhất là cơ chế khấu trừ chi phí R&D thực tế (Super Tax Deduction) từ 150% đến 200% khi tính thuế thu nhập doanh nghiệp, kết hợp với các gói tài trợ trực tiếp cho các dự án hợp tác nghiên cứu phát triển giữa TNCs và các trường đại học, viện nghiên cứu trong nước.

Kết luận

Luận văn đã hoàn thành toàn diện các mục tiêu nghiên cứu thông qua 5 kết luận cốt lõi sau:

• R&D là động lực sống còn quyết định năng lực cạnh tranh của TNCs và là chìa khóa để các quốc gia đang phát triển nâng cao hàm lượng giá trị gia tăng nội địa.
• Hoạt động R&D của các TNCs tại Việt Nam giai đoạn 2005-2015 có sự phát triển nhanh về số lượng nhân sự nhưng bản chất vẫn nghiêng mạnh về R&D thích ứng và kiểm thử quy trình.
• Mức đầu tư cho khoa học công nghệ của Việt Nam xấp xỉ 0,4% GDP còn quá thấp so với các nước phát triển (đạt 2,3% đến 3,0% GDP), dẫn tới tỷ trọng đóng góp của TFP vào năng suất lao động chỉ đạt 20% đến 22%.
• Sự thiếu hụt cơ chế ưu đãi thuế chuyên biệt cho R&D và rào cản về chất lượng nhân lực là nguyên nhân chính cản trở dòng vốn công nghệ cao.
• Việc chuyển dịch sang thu hút R&D sáng tạo đòi hỏi sự phối hợp liên ngành đồng bộ giữa chính sách thuế, đào tạo nhân tài và siết chặt bảo hộ sở hữu trí tuệ.

Đóng góp khoa học lớn nhất của luận văn là đã hệ thống hóa lý luận về hoạt động R&D của TNCs trong bối cảnh nền kinh tế chuyển đổi, đồng thời cung cấp bức tranh thực nghiệm xác thực về sự chênh lệch giữa gia công sản xuất và nghiên cứu sáng tạo tại Việt Nam. Về lộ trình hành động tiếp theo, các cơ quan chức năng cần nhanh chóng thể chế hóa các giải pháp ưu đãi thuế R&D trước năm 2018 và hoàn thiện mạng lưới vườn ươm công nghệ cao trước năm 2022. Hãy chủ động đổi mới tư duy thu hút FDI ngay hôm nay để biến Việt Nam thành trung tâm đổi mới sáng tạo hàng đầu khu vực.

Trích đoạn nội dung tài liệu

phần mở đầu và kết luận, thì luận văn có 4 chƣơng nhƣ sau: Chƣơng 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu, cơ sở lý luận và thực tiễn về hoạt động R&D của công ty xuyên quốc gia Chƣơng 2. Phƣơng pháp nghiên cứu Chƣơng 3. Phân tích hoạt động R&D của một số công ty xuyên quốc gia tại Việt Nam Chƣơng 4.

Một số hàm ý đối với Việt Nam trong việc đẩy mạnh R&D của doanh nghiệp 3 CHƢƠNG 1. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU, CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ HOẠT ĐỘNG R&D CỦA CÁC CÔNG TY XUYÊN QUỐC GIA 1.1 Tổng quan tình hình nghiên cứu Hoạt động R&D hiện nay đƣợc các doanh nghiệp tập trung và đầu tƣ mạnh mẽ, nó ảnh hƣởng trực tiếp đến sự phát triển của công ty. Sự tập trung này thể hiện trong việc đầu tƣ lớn trong những năm trở lại đây. Vì vậy hoạt động R&D đã thu hút đông đảo các nhà khoa học tham gia nghiên cứu.

Đã có rất nhiều bài nghiên cứu khoa học, các hội thảo, công trình trên thế giới cũng nhƣ Việt Nam về R&D đƣợc công bố, có thể chia làm các nhóm cơ bản nhƣ sau: các công trình nghiên cứu ngoài nƣớc và các công trình nghiên cứu trong nƣớc. Các công trình nghiên cứu trong nước Trong những năm gần đây, Việt Nam có nhiều bài báo, công trình nghiên cứu liên quan đến hoạt động R&D của các doanh nghiệp. Nhƣ trong công trình "Nghiên cứu các nhân tố ảnh hƣởng đến quyết định lựa chọn địa điểm phân tán hoạt động R&D của các MNCs Nhật vào Việt Nam" Nguyễn Thị Trang (2016) luận văn đã đƣa ra các lý luận và khái niệm về hoạt động R&D của các công ty đa quốc gia, và nghiên cứu chi tiết về các hoạt động R&D của các công ty đa quốc gia Nhật Bản vào Việt Nam. Nghiên cứu này tập trung vào phân tích các yếu tố ảnh hƣởng đến quyết định phân tán hoạt động R&D của các MNCs Nhật tại Việt Nam.

Và đề tài cũng đƣa ra đƣợc giải pháp trong việc thu hút đầu tƣ nƣớc ngoài gắn với R&D. Đề tài này có hạn chế chỉ đƣa ra đƣợc hoạt động R&D từ các công ty của Nhật mà chƣa phân tích chung cho các công ty nƣớc ngoài khác một các sâu rộng. Đề tài " Phát triển hoạt động nghiên cứu và triển khai (R&D) trong các doanh nghiệp Việt Nam" Hoàng Văn Tuyên (2009) đã chỉ ra đƣợc khái niệm của hoạt động R&D và đổi mới công nghệ, chỉ ra vai trò của hoạt động R&D đối với doanh nghiệp, các cách thức tiến hành hoạt động R&D của doanh nghiệp. Từ đó, đề tài phân tích các yếu tố ảnh hƣởng tới hoạt động R&D của doanh nghiệp các yếu tố 4 bên trong và bên ngoài doanh nghiệp, phân tích thực trạng hoạt động khoa học và công nghệ tại các doanh nghiệp ở Việt Nam và đƣa ra một số kiến nghị đề xuất cho việc thu hút hoạt động này tại Việt Nam.

Tuy nhiên trong đề tài này chỉ đề cập đến hoạt động R&D của các doanh nghiệp Việt Nam, mà không phân tích cụ thể các hoạt động R&D của các công ty xuyên quốc gia tại Việt Nam. Nghiên cứu về R&D doanh nghiệp ngoài quốc doanh có đề tài " Hoàn thiện chính sách tài chính thúc đẩy hoạt động nghiên cứu và triển khai (R&D) trong doanh nghiệp ngoài quốc doanh tại thành phố Cần Thơ" Bùi Hồng Xa ( 2014) đƣa ra một số vấn đề lý luận chung về hoạt động R&D nhƣ khái niệm và phân loại, đặc điểm của hoạt động R&D. Luận văn chỉ ra rằng hoạt động R&D là sự tìm tòi, khám phá mang tính sáng tạo những vấn đề mà ngƣời nghiên cứu chƣa biết vì vậy mà đặc trƣng của nó bao gồm tính mới, tính tin cậy, tính thông tin, tính khách quan, tính rủi ro, tính kế thừa. bên cạnh đó, luận văn còn chỉ ra thực trạng hoạt động R&D của các doanh nghiệp ngoài quốc doanh tại thành phố Cần Thơ từ đó đƣa ra các chính sách nhằm túc đẩy sự phát triển của hoạt động này.

Ngày 17/5/2015, Thaco đã tổ chức chƣơng trình Hội thảo Khoa học với chuyên đề “Giải pháp nâng cao hiệu quả hoạt động R&D tại Thaco”. Hội thảo đƣợc tổ chức với mục tiêu định hƣớng mô hình phù hợp cho hoạt động nghiên cứu và phát triển sản phẩm (R&D) của Thaco, tạo mối liên kết hợp tác giữa Thaco với các đối tác có năng lực, các trƣờng đại học, viện nghiên cứu và các nhà khoa học trong nƣớc nhằm chung tay phát triển ngành công nghiệp ô tô Việt Nam. Trong hội thảo này, đã đƣa ra những kinh nghiệm và các vấn đề cốt lõi liên quan đến hoạt động nghiên cứu và phát triển R&D; một số mô hình R&D tiêu biểu, và chia sẻ kinh nghiệm trong hoạt động R&D của một số doanh nghiệp. Đồng thời, các thành viên cũng đã thảo luận nhằm giải quyết các vấn đề còn tồn tại; cũng nhƣ chia sẻ, trao đổi thông tin, kinh nghiệm hữu ích, thiết thực để định hƣớng và đẩy mạnh hoạt động R&D của Thaco trong thời gian tới.

Tuy nhiên hội thảo chỉ đƣa ra đƣợc trong ngành ô tô, còn các lĩnh vực khác chỉ mang tính chất tham khảo và chia sẻ kinh nghiệm. Các công trình nghiên cứu ngoài nước. Đối với công trình nƣớc ngoài có rất nhiều bài phân tích sâu về R&D, nhƣ bài "The Economic Growth Effect of R&D Activity in Korea* (Jin Woong Kim, 2011) đã phân tích chuyên sâu sự tác động của R&D đối với sự phát triển kinh tế Hàn Quốc giai đoạn từ năm 1976 - 2009. Trong bài này tác giả đã sử dụng hàm Cobb-Douglas cho sự phân tích tác động của R&D đến sự phát triển kinh tế.

Tác giả đã sử dụng các yếu tố nhƣ đầu tƣ, vốn, lao động và hoạt động R&D tác động động đến nền kinh tế, qua đó phân tích sau về các yếu tố này ảnh hƣởng đến nền kinh tế nhƣ thế nào. Đối với yếu tố R&D, tác giả phân tích sự đầu tƣ cho R&D nhƣ viện nghiên cứu, các trƣờng đại học và các hãng sản xuất, thƣơng mại từ năm 1976 đến năm 2008. Từ số liệu phân tích tác giả đã đƣa ra đƣợc R&D tác động nhƣ thế nào đến sự phát triển kinh tế của Hàn Quốc. Công trình nghiên cứu này, tác giả đã sử dụng phƣơng pháp định lƣợng, thống kê cho hàm kinh tế, cho ra kết quả chính xác.

Công trình này của tác giả đã cho ngƣời đọc thấy đƣợc vai trò và tác động của R&D nhƣng chƣa cho thấy đƣợc tình hình hoạt động R&D của các doanh nghiệp nhƣ thế nào. Tạp chí kinh doanh Journal of Business, Economics & Finance ISSN: 2146- 7943 có bài viết " the effect of R&D expenditure (investments) on firm value: case of Istanbul stock exchange" của hai tác giả Pinar Basgoze và H. Cem Sayin viết về tác động đầu tƣ cho R&D đối với giá trị công ty và trƣờng hợp cụ thể là thị trƣờng chứng khoán Istanbul. Bài viết đƣa ra phân tích sâu sắc sự đầu tƣ cho R&D đối với giá trị của một công ty nhƣ thế nào.

Trong bài phân tích này tác giả sử dụng hàm kinh tế với giá trị công ty là tổng và R&D là một yếu tố trong hàm. Trƣờng hợp cụ thể tác giả đƣa ra chính là đầu tƣ R&D tác động đến giá trị của chứng khoán Istanbul nhƣ thế nào. Tuy nhiên, bài báo này cũng giông nhƣ nghiên cứu trên là sử dụng hàm để chỉ sự tác động của R&D đến hàm giá trị nhƣ thế nào mà chƣa đƣa ra đƣợc cách thức hoạt động R&D để tạo nên giá trị của công ty. Bài viết cho ngƣời đọc thấy đƣợc hàm giá trị với yếu tố tác động là R&D, ảnh hƣởng của nó đến chứng khoán Istanbul nhƣ thế nào.

Trong bài phân tích" Attracting R&D Of Multinational Companies In The Czech Republic" Jose Guion Worldbank 2013 đã nói về thu hút R&D của các công 6 ty đa quốc gia tại Cộng hòa Séc. Bài phân tích chuyên sâu về thu hút R&D từ các công ty đa quốc gia tại Cộng hòa Séc, phân tích các chính sách đƣa ra và thực tiễn thực hiện nhƣ thế nào để hiểu quả, qua đó thu đƣợc những kết quả và bài học gì từ những chính sách này. Và tác giả đƣa ra quan điểm việc thu hút R&D cũng quan trọng nhƣ thu hút FDI vào đất nƣớc, là một trong những yếu tố quan trọng để phát triển công nghệ cao và tăng trƣởng nền kinh tế. Trong bài phân tích, tác giả sử dụng phƣơng pháp thống kê, phƣơng pháp so sánh để cho thấy tầm quan trọng của R&D qua đó đƣa ra những giải pháp và kiến nghị đối với chính phủ trong việc thu hút R&D.

Tuy nhiên trong bài này, tác giả chƣa đƣa ra đƣợc các yếu tốc để thúc đẩy R&D tại Cộng hòa Séc cũng nhƣ thực tế hoạt động R&D nhƣ thế nào của các công ty xuyên quốc gia. Ngoài ra ra có một số nghiên cứu về phân loại R&D nhƣ Darius Mahdjoubi (2009) phân tích và chỉ ra có 4 loại R&D là loại R&D chuỗi các hoạt động (R&D as a Set of Activities); loại R&D nhƣ mô hình đổi mới (R&D as a Paradigm of Innovation); loại R&D là một đối ứng cho thiết kế và phát triển (R&D as a Counterpart for Design and Development D+D) và loại R&D là nguồn của các ý tƣởng (R&D as a Source of Idea). Tác giả cũng phân tích cụ thể từng loại R&D để đƣa ra cái nhìn đa chiều về các loại R&D đƣợc đề cập. R&D khai thác: các TNCs tập trung vào việc củng cố những hoạt động R&D có sẵn ở những thị trƣờng nƣớc ngoài và trung tâm của quá trình sáng tạo vẫn đƣợc đặt ở nƣớc đầu tƣ.

Những phòng thí nghiệm R&D tại nƣớc ngoài chỉ đóng một vai trò phụ trợ đối với tổng công ty. R&D mở rộng diễn ra khi các TNCs tìm kiếm những tri thức sẵn có ở những vị trí đặc biệt và bên ngoài quốc gia, khi đó các trung tâm R&D nƣớc ngoài tham gia vào cả quá trình sang tạo của các công ty bằng cách đóng góp những giá trị sẵn có cho nền tảng tri thức của công ty. Cũng trong phần phân loại R&D này, Satoshi Shimizutani và Yasuyuki Todo (2008) lại có cách phân chia hoạt động đầu tƣ và R&D của các TNCs thành R&D 7 sáng tạo (innovative R&D) và R&D ứng dụng (adaptive R&D). R&D sáng tạo hay còn gọi là R&D tìm kiếm nguồn tri thức: với hình thức R&D này, các TNCs muốn tiếp thu những công nghệ, kỹ năng và năng lực của nƣớc ngoài.

Hoạt động phân tán R&D này hầu nhƣ sẽ đƣợc các TNCs chú ý tại các nƣớc phát triển, nơi có thể tìm và tiếp thu đƣợc những công nghệ hiện đại và kỹ năng chuyên nghiệp.