Chương 1 TỎNG QUAN 1. Tông quan về cây dây thìa canh 1. Phân loại khoa học Cây dây thìa canh là một loài trong CỈẼ Gymnema, Họ Thiên lý {Asclepiadaceae), Bộ Long đởm {Gentianales), Phân lớp Bạc hà {Lamiidae), Lớp Ngọc lan {Maglolỉosida), Ngành Ngọc lan {Maglolioply :a. Chi Gymnema gồm đa sổ là các loài cây thản ieo hay bò.
một ít cây bụi. có nhựa mủ trang. nguyên, mọc đối, không có là kèm. Cụm hoa tán đơn dạng ngôi sao hoặc xim.
Hoa đều, lưỡng tính, cánh hoa đính thành ống ờ dưới, các thùy ở trên xếp xoắn ốc, cỏ phần phụ. Nhị dính trên ống ngập ưong ong tràng, bao phấn dạng mũi tên chụm lại quanh đầu nhụy. Hạt phấn dính nhau thành bộ bốn lớn hay thành khối. Bầu trên thường do hai lá noãn rời dính ở đỉnh, vòi dính có đầu nhụy phình to có 5 góc.
Quả gồm 2 đại, choãi ra một góc tù. Hạt có lông hay cánh (Đỗ Tất Lợi. Đặc điểm hình thái và phân bố Loài Gymnema Sylvestre (Retz. ex Schult bong chi Gymnema còn có tên gọi khác là lõa ty rừng, dây thìa canh, dây muôi.
là một loài thực vật dạng dây leo cao từ 6 - 10 m, nhựa mủ màu vàng, thân có lông dài 8 - 12 cm, to 3 mm. Lá có phiến bầu dục xoan ngược thon, dài 6 - 7 cm, rộng 2,5 - 5 cm. đầu nhọn, có mũi, gân phụ 4 - 6 cặp, rõ ở mặt dưới, nhăn lúc khô, cuống dài 5 - 8 mm. Hoa nhỏ, màu vàng, xếp thành xim dạng tán ở nách lá.
rộng 12-15 mm; đài có lông mịn và rìa lông; tràng không lông ở mặt ngoài, tràng phụ là 5 răng. Quả đại dài 5,5 cm, rộng ở nửa dưới; hạt dẹp, lông mào dài 3 cm. Mùa hoa thảng 7, mùa quả tháng 8. Khi chín quả cùa cây rụng xuống và tách dôi giống 2 chiếc thìa, nên dân gian gọi là cây dây thìa canh hay cây muôi.1 Cây dây thìa canh (Nguồn: Theo Trằn Văn ơn, 2008) Trên thế giới, cây dây thìa canh phân bố tại phía bắc Ẩn Độ và một số vùng nhiệt đới của Châu Phi, úc và Đông Nam Á, Trung Quốc.
Tại Việt Nam, chúng phân bố tại một số nơi ở miền Bắc Việt Nam từ Hài Dương, Hưng Yên, Hải Phòng, Hà Bắc, Ninh Bình tới Thanh Hóa. Giá trị của cây dây thìa canh 1. Giá trị dược liệu của cây dây thìa canh Cây dây thìa canh là cây chứa nhiều hoạt chất có giá trị về dược liệu. Dày thìa canh có tác dụng kích thích tuyến tụy tiết insulin, tăng cường hoạt tính của insulin, ức chế hấp thu glucose ở ruột, làm tăng hoạt tính của enzym hấp thu và sử dụng đường, giảm cholesterol và lipid máu, giúp điều trị bệnh đái tháo đường cách hiệu quả.
Hoạt chất được nhiều nhà khoa học chiết xuất từ cây dây thìa canh là axit gymnemic. Nhiều thí nghiệm lâm sàng trên chuột cống cho thấy dày thìa canh cỏ tác dụng hạ đường huyết tương tự giống như insulin (Trần Vàn ơn. 2008; Hà Thị Bích Ngọc. Theo Komalavalli và Rao (2000) lã thìa canh kích thích hoạt động cùa tim và hệ thống tuần hoàn, gây bài tiết nước tiều.
Lã cũng có tác dụng nhuận tràng do có các dẫn xuất anthraquinon; còn có tính gày nôn. Lá dùng dề làm thuốc tièu hóa, còn dùng tán thành bột để chống độc. Rề sữ dụng đế chừa các bệnh viêm mạch máu, rắn độc cắn, trĩ và các vết thương do dao. còn dùng diệt chây rận.
ờ nước ta tại một sổ địa phương trong tỉnh Hoà Bình, đồng bào dân tọc Mương con dung ngọn lá non loài cây náy làm rau ăn rất lành bụng. Người ta dùng ngọn non cay dâ} thìa canh nâu với măng chua, thịt bõ, thịt trâu, ãn bổ, mát, lành bụng (Bùi Việt Hùng, 2011). Axit gymnemic có trong dây thìa canh có các tác dụng dược lý sau: Tác dụne hạ đương huyêt của bột lá khô dây thìa canh đã được ghi nhận trẽn thỏ được sây đái tháo đường thực nghiệm băng alloxan do làm giảm hoạt tinh của enzym tân tạo đườne và đảo ngược quá trình biến đổi thể trạng ở gan trong suốt giai đoạn tăng đường huyết. và cộng sự (2002), cho uống cao iá dãy thìa canh (400 mg/ngày) cho 27 bệnh nhân đái tháo đường phụ thuộc ịnsưhn được điều trị với insulin làm hạ glucose huyết, hemoglobin glycosyl hoá.
protein glycosyl hoá huyết tương khi đói và nhu cầu về insulin. Ngoài ra, cao lá cây dây thìa canh còn làm giảm nồng độ lipid huyết thanh tới gần mức bình thường Theo Komalavalli và cộng sự (2000) che độ ăn đi kèm với bột lá dầy thìa canh trên chuột cống, thì nhận thấy mức đường huyết trở về mức binh thường trong 4 ngày so với 10 ngày ở lô chuột không được dùng dây thìa canh. Dịch chiểt nước của lá dây thìa canh với liều 20 mg/ngày ưong 20 - 60 ngày làm cân bằng mửc đường huyết ở chuột cổng được gây đái tháo đường thực nghiệm bằng streptozptocm (STZ) do phục hồi tế bào ở đảo tụy. Dịch chiết dây thìa canh đã làm tăng gấp đỏi số lượng đảo tụy và tế bào p.
Tác dụng hạ lipid máu: Dịch chiết dây thìa canh có tác động lên chuyển hỏa lipid, làm giảm các chất béo tiêu hóa được, làm tăng bài tiết các sterol trung tính và axit sterol qua phân, ngoài ra còn làm giảm tổng lượng cholesterol toàn phần và mức triglycerid trong huyết tương (Bishayee A và cs, 1992) Tác dụng làm mất đi cảm giác ngọt: Tác dụng này do gurmarin. Polypeptid phân lập được từ dây thìa canh gây ra. Nó làm ức chế chọn lọc cảm giác ngọt mà không ảnh hưởng đến các vị giác khác ở chuột cống. Cơ chế của gurmarin được cho là tác dụng trên thần kinh cảm giác của chuột.
Tác dụng mất cảm giác ngọt của gurmarin kéo dài khá lâu 2 - 3 giờ, tác dụng này sẽ mẩt đi nhanh chóng dưới tác dụng của chất kháng gurmarin Ưong huyêt tương hoặc p-cyclodextnn tren chuọt. Giá trị kinh tế của cây (lây thìa canh Cay day thìa canh là một loại cây thuốc nam mọc tự nhiên ở một số vùng của nưoc ta khong chi co tac dụng vê mặt y học, cây dáy thìa canh còn có giá trị về mặt kinh te va đây củng là cây trông “xóa đói giảm nghèo" cửa người dân tộc vùng cao. Tuy nluen, loại cay quý này đang dân cạn kiệt trước việc kha: ỉhác ổ ạt cùa người dân. Day thua canh là một loại cây dạng leo dễ trồng, phu hợn với điều kiện nước ta.
chi cân đât tơi xôp, nhiêu mùn, thoát nước là có thể phá: triển tốt. Nó không đòi hòi tôn công chăm sóc, kỹ thuật canh tác cao nhưng lại mans ĩẽá trệ kinh tế cao cho nsười trông. Cây dây thìa canh sẽ là cây có tiềm năng lớn trong ■- hẹ-c là nguồn nguyên liệu cho ngành dược và mang lại kinh tế cho người trồng. Qua trồng thử nghiệm tại xã Yên Ninh (Nam Định ■ chữ thấy cây phát triển tốt.
sau 1 năm đã có thể thu hoạch, năng suất trung bình đạt 3 tấn lá khô/ha/năm. giá trị kinh te ước đạt gần 80 triệu đồng/ha. Đặc biệt sau khi thu hoạch, gốc cùa cây lại tiếp tục tái sinh ra dây và lá mới mà không cần phải trồng lại nén rất thuận lợi cho việc canh tác đại trà. Việc đưa cây dây thìa canh vào trồng thừ nghiệm tại xã Yên Ninh đang mở ra hướng mới trong phát triển cây dược liệu mang lại giá trị kinh tế cao cho bà con nông dân.
Được biết hiện nay cây dây thìa canh cũng đang được trồng thi điểm tại các tỉnh: Nam Định, Quảng Ninh và sẽ phát triển thành vùng nguyên liệu cung cấp cho các nhà máy sản xuất dược phẩm trong nước. Cây dây thìa canh được trồng khảo nghiệm tại xã Hải Lộc (Hâi Hậu) tinh Nam Định, sau 4 năm tiến hành thu thập mẫu, phân loại, nghiên cứu thành phần hóa học, kết quả cho thấy cây dây thìa canh ừồng tại Hải Lộc cũng tương đương cày dày thìa canh mọc tự nhiên. Đến nay tổng diện tích trồng cây dây thìa canh ờ Hài Lộc đã lên tới 3,2 ha. Trong năm 2013, xã vận động người dân tiểp tục mở rộng diện tích ưồng cây dây thìa canh.
Hiện nay xã đã xây dựng mô hình trồng cây dây thìa canh theo phương pháp sản xuất an toàn VietGAP. Tình hình nghiên cứu trên thế giói và Việt Nam về cây dây thìa canh 1. Tình hình nghiên cứu trên thế giói Lin Long và cộng sự (2013) đà nghiên cứu tác dụng dược lý cùa dây thìa canh có tác dụng giảm đường huyết, giảm mờ máu. chống sâu răng và còn có tác dụng giảm nhẹ vị ngọt, được coi là dược liệu truyền thống, phạm vi ứng dụng rộng rãi.
Những 6 năm gân dây. các nhà nghiên cứu trong vá ngoài Trung Quốc đã phát hiện dây thìa canh còn có các tác dụng dược lý khác như kháng khuẩn, kháng virus, chống u, kháng viêm, chống oxy hóa, chống bức xạ và điều hòa miễn dịch. Sharma và Bansal (2010) đã tái sinh thành cóng cắy dây thìa canh (Gymnema Sylvestre) băng công nghệ nuôi cây mô tế bào bằng sử dụng chồi ngọn và chồi bên của cay trương thanh (2-3 năm tuôi) lam vật liệu khởi đáu. Qua nshiên cứu ưên cho thấy hệ so tạo choi cao nhat đạt được trong môi trường MS có be suns BA: 4.44 mM và kinetin (4,64 mM), với môi trường MS/2 kết họp IAA, tỷ lệ tạo rễ nsơài vườn ươm đạt 80%.
Pandey (2012) đã tiến hành các thí nghiệm ô đồng ruộng từ năm 2004 đên năm 2007 nhăm nghiên cứu xây dựng kỹ thuật trồng '.:à: cây dây thia canh. Các thí nghiệm khác nhau đã được tiến hành nhằm đánh giá khả năng nảy mẩm của hạt. kỹ thuật nhân giống vô tính và trồng loài cây này. Nghiên cưu cho thấy dây thìa canh có thể trồng thành công bang hạt cũng như bàng biện pháp giảm cành ở khoảng cách 50 X 50 cm.
Việc xử lý trước hạt giống bang nước lạnh trong 24 giờ làm tăng khả năng này mầm của hạt. Cành giâm có đường kính từ 10 - 15 mm và có 3 đốt là phù hợp nhất đê làm nguyên liệu nhân giống vô tính. Thời gian nhân giống vô tính thích hợp nhàt là vào tháng 3 và tháng 7. Kết quả các thí nghiệm xử lý hom giống băng hormon sinh trường cho thấy nhúng cành giâm vào dung dịch IBA 500 ppm trong 30 phút cho khả năng ra rễ cao nhất (52,50%).
Pragya Tiwari và cộng sự (2014) đã tiến hành nghiên cứu thành phần hóa học và tác dụng dược lý của dây thìa canh cho thấy dây thìa canh ngoài tác dụng chữa bệnh tiểu đường, còn chữa các bệnh như viêm khớp, lợi tieu. loang xương, tang cholesterol, tim mạch, hen suyên, táo bón, nhiêm khuân, tieu hoa V a chong Vlem.