Chương 1: Tổng quan về truyện trinh thám Việt Nam trong tiến trình văn học Việt Nam hiện đại. Chương 2: Nghệ thuật xây dựng nhân vật và cốt truyện của truyện trinh thám Việt Nam Chương 3: Tổ chức không gian nghệ thuật, kết cấu, ngôi kể và điểm nhìn của truyện trinh thám Việt Nam. 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com CHƢƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ TRUYỆN TRINH THÁM VIỆT NAM TRONG TIẾN TRÌNH VĂN HỌC VIỆT NAM HIỆN ĐẠI 1. Khái niệm truyện trinh thám Có khá nhiều cách định nghĩa về “truyện trinh thám”.
Từ điển Oxfordkhi tra cứu “Definition of detective story noun” đã ghi rõ khái niệm “detective story” có nghĩa: “a story in which there is a murder or other crime and a detective who tries to solve it” (tạm dịch: trinh thám là một câu chuyện mà ở đó, có một tên giết người hoặc các tên tội phạm khác, và có một thám tử cố gắng để giải quyết những điều đó). Từ điển này cũng cung cấp thêm một số thông tin: Các nhà văn nổi tiếng nhất người Anh về các câu chuyện trinh thám có thể kể đến như Arthur Conan Doyle, Agatha Christie và Ruth Rendell. Loại câu chuyện trinh thám của người Anh thường được đặt trong một ngôi nhà rộng lớn và thường thì ngay từ đầu truyện, một vụ giết người sẽ được phát hiện. Sau đó, một nhóm nhỏ các nhân vật được nghi ngờ là đã phạm tội giết người sẽ được quy thành “những kẻ tình nghi”, và đến cuối cùng thì kẻ thủ ác là một nhân vật ít ai ngờ tới.
Còn ở Mỹ, các câu chuyện trinh thám thường liên quan đến cảnh sát hoặc những cuộc phiêu lưu của một thám tử tư, thường có tính bạo lực và có sự thực tế cao hơn. Câu chuyện về các thám tử hay còn được gọi là “tiểu thuyết trinh thám” hoặc “tiểu thuyết tội phạm”. Trả lời cho câu hỏi “Nền văn học Việt Nam đã có thể loại văn học trinh thám hay chưa?”, nhà văn Nguyễn Quang Thiều bày tỏ quan điểm: “Chúng ta đã đọc văn học trinh thám từ rất lâu. Nhưng đây cũng là lần đầu tiên tôi trả lời câu hỏi như thế nào là trinh thám? Theo tôi khi mà xã hội của chúng ta có nhiều mặt trái, khiến con người ta không phân biệt được đâu là tốt, đâu là xấu thì đó là điều kiện để văn học trinh thám phát triển.
Trinh thám không chỉ là câu chuyện về một vụ án, nó còn là câu chuyện nhiều lớp lang, đòi hỏi con người ta phải tư duy logic một cách cao độ” [50]. Văn học trinh thám Việt Nam bắt đầu manh nha từ thập niên 30 của thế kỷ trước, nhờ những ảnh hưởng từ văn hóa phương Tây, và lẽ dĩ nhiên, văn học trinh thám phương Tây được giới thiệu và biết đến nhiều hơn tại Việt Nam. Dù đã có những tiếp xúc nhất định với thể loại văn học này thông qua sự truyền bá của thực 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com dân Pháp từ trước đó, nhưng cho tới khi Mảnh trăng thu(được in dài kỳ trên báo Phụ nữ Tân văn năm 1930) của Bửu Đình –tác phẩm đầu tiên được cho là mang nhiều dấu ấn của yếu tố trinh thám xuất hiện, thì thể loại văn học mới thực sự được phổ biến rộng rãi hơn ở nước ta. Cho đến khi có sự xuất hiện của Thế Lữ và Phạm Cao Củng với một loạt các tác phẩm trinh thám đúng nghĩa thì công chúng Việt Nam đã khá là quen thuộc với thể loại văn học này.
Gần đây, truyện trinh thám Việt Nam đã có nhiều những bước tiến lớn, với sự xuất hiện của rất nhiều những tác giả và tác phẩm mới và có dấu ấn riêng biệt. Tuy nhiên, trước năm 1975, văn học này tại Việt Nam không được đề cao. Không nhiều các tác giả chấp nhận mạo hiểm chọn một vùng đất quá lạ lẫm để gieo mầm đứa con tinh thần của mình. Kéo theo đó là việc thiếu những bài phân tích, nghiên cứu, bình luận chuyên sâu và tổng quát về các tác phẩm trinh thám lúc bấy giờ.
Mảng văn học trinh thám chính vì vậy mà trở nên nhạt nhòa, không được đánh giá cao, thậm chí bị coi là “văn chương hạng hai”. Cho đến sau năm 1975, dòng văn học trinh thám mới thực sự có những sự chuyển biến lớn. Xuất hiện ngày càng nhiều các nhà văn dám tìm hiểu và dám viết về các đề tài mới lạ như hoạt động tình báo trong lòng địch, các vụ án hình sự, tâm lý tội phạm… Các tác giả đã khéo léo lồng ghép những tình tiết kinh dị vào truyện, lấy cuộc đời của những tên tội phạm khét tiếng sừng sỏ làm trung tâm, xây dựng những vụ án với những ẩn khuất lắt léo đan cài và khéo léo che giấu chân dung tên thủ ác cho đến tận cuối truyện… Có thể nói, những nhà văn trinh thám Việt Nam đã biết cách khai thác nhiều hơn đặc thù của thể loại văn học này để hấp dẫn người đọc, đồng thời vẫn sử dụng những thủ pháp nghệ thuật cần thiết để không làm mất đi bản chất “văn học” của tác phẩm, tránh để tác phẩm bị đánh giá là quá theo xu hướng thị trường. Truyện trinh thám là một thể loại gây ra rất nhiều tranh cãi về giá trị.
Có người nói rằng, truyện trinh thám chỉ là các câu chuyện ba xu, rẻ tiền, chỉ phục vụ nhu cầu giải trí, không đáng được liệt kê vào danh sách những tác phẩm đáng được quan tâm và nghiên cứu dưới góc độ lý luận. Thực tế là trên thế giới có không ít những tác phẩm thuộc mảng trinh thám có giá trị không chỉ về nội dung mà còn về 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com nghệ thuật biểu hiện. Điển hình là tiểu thuyết Đứa trẻ thứ 44 do nhà văn Tom Rob Smith sáng tạo, kể về hành trình của thanh tra Leo Dimidov trên con đường điều tra chuỗi vụ án sát hại trẻ em liên hoàn tại Nga. Không chỉ lôi cuốn độc giả ở nội dung xúc động, gửi gắm được rất nhiều thông điệp sâu sắc về niềm tin vào bản thể, niềm tin vào công lý, niềm tin vào lương tâm con người mà tiểu thuyết này còn đặc biệt gây ấn tượng với người đọc nhờ tài năng xây dựng cốt truyện cực kỳ thông minh và mạch lạc của Tom Smith.
Hoặc như tác phẩm Cô dâu đen của cha đẻ truyện trinh thám đen Cornell Woolrich, một cuốn tiểu thuyết không tập trung khai thác những yếu tố giật gân, gây sốc để câu khách, mà ngược lại có giá trị về mặt nghệ thuật rất cao. Tác giả khai thác tài năng tối đa vào việc trau chuốt lời thoại và tập trung miêu tả rõ nét nhân vật chính, một thiếu nữ xinh đẹp tựa nữ thần nhưng lại luôn mặc áo cưới trắng muốt và đeo một tấm khăn mạng che mặt màu đen. Sự tò mò của độc giả được kích thích lên đỉnh điểm với một loạt các tình tiết, sự việc được Cornerll bày binh bố trận một cách tài tình. Cornell Woolrich đã chứng minh rằng danh xưng “bậc thầy truyện trinh thám đen” dành cho ông không phải là “hữu danh vô thực”.
Một tác giả truyện trinh thám nổi tiếng là Hô Diên Vân đã xác lập được vị trí vững chắc trong nền văn học Trung Quốc với cuốn Lời nguyền của hoàng đế. Câu chuyện xoay quanh nhân vật Lôi Dung – một bác sĩ pháp y nổi tiếng bậc nhất cả nước. Cuộc sống của Lôi Dung hoàn toàn bị xóa trộn kể từ sau khi nhận được những lời thách thức của một nhóm người tự xưng là đệ tử truyền đời của Hoàng đế. Cốt truyện chặt chẽ với sự đối lập gay gắt của hai bên chính – tà, một bên muốn kiếm lợi từ cái chết của kẻ khác, còn một bên là bác sĩ pháp y đang chiến đấu từng ngày để giúp những người đã khuất được ra đi thanh thản.
Cuộc đấu trí hấp dẫn đến nghẹt thở, cách thắt nút mở nút logic, cùng giọng văn độc đáo có một không hai của Hô Diên Vân đã giúp cho Lời nguyền của hoàng đế trở thành một trong những tiểu thuyết trinh thám lọt top best – seller của Trung Quốc. Ở Việt Nam, đã xuất hiện những đột phá khá mới của các tác giả truyện trinh thám. Điều đáng nói là, các cây bút trinh thám này còn khá trẻ và biết đặt ra cho mình những thử thách để tác phẩm không bị đi theo lối mòn cũ, phá cách mà vẫn giữ nguyên được sự độc đáo, hấp dẫn của thể loại trinh thám. Đã có những tác giả 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com đưa tiểu thuyết trinh thám xâm nhập sâu vào dạng thức của tiểu thuyết tâm lý, chiều sâu nội tâm và những suy nghĩ, đấu tranh phức tạp, ngổn ngang trong lòng nhân vật được mô tả một cách kỹ lưỡng, như Có tiếng người trong gió của Nguyễn Xuân Thủy, Âm thanh của im lặng của Minh Nhật, Câu lạc bộ số 7 của Di Li, Hồ sơ một tử tù của Nguyễn Đình Tú…Các nhà văn đã dần có bản lĩnh khám phá những mảnh đất đầy màu sắc của tiểu thuyết trinh thám đã vắng bóng từ khoảng nửa thế kỷ, còn các nhà phê bình và giới chuyên môn thì ngày càng chấp nhận sự hiện diện của những cuốn tiểu thuyết trinh thám đúng nghĩa “văn học” đáng để lưu tâm và bình luận.
Tại Việt Nam, đã bắt đầu có một số những hội đàm văn chương và những buổi giới thiệu các tác phẩm trinh thám. Gần đây nhất là buổi tọa đàm “Văn học trinh thám Việt Nam và tiểu thuyết trinh thám của nhà văn Di Li” đã được tổ chức với sự tham gia của nhà văn Di Li cùng các nhà văn và nhà phê bình nổi tiếng khác.Các cuộc thi được phát động viết về đề tài bảo vệ an ninh Tổ Quốc vô tình đã giúp cho số lượng các tác phẩm trinh thám ở Việt Nam trở nên phong phú hơn, bởi hầu hết các tác giả dự thi đều xây dựng một cốt truyện gay cấn, đậm chất trinh thám để tôn lên hình ảnh, phẩm chất và trí tuệ của người chiến sĩ công an nhân dân. Nếu như trước đây, truyện trinh thám đối với văn học Việt Nam chỉ bị coi là văn học thuần túy thiên về giải trí, giúp con người được thỏa mãn trí tưởng tượng và sự tò mò, thì hiện nay với sự nỗ lực của các tác giả có thiên hướng viết các tác phẩm theo thể loại này như Di Li, Nguyễn Xuân Thủy hay Minh Nhật, không quá khi nói rằng truyện trinh thám Việt Nam đang được “hồi sinh” sau thời kỳ của Phạm Cao Củng và Thế Lữ đã từ cách đây rất lâu.