Nghiên Cứu Văn Bản Hoa Trình Thi Tập Của Vũ Huy Đĩnh

Nghiên cứu về thơ ca đi sứ đã được nhiều nhà nghiên cứu quan tâm, nhưng vẫn còn nhiều tác giả và tác phẩm cần được… 327 trang · Đại học Sư phạm Hà Nội · 2019.

• Tác giả: Nguyễn Xuân Hảo
• Người hướng dẫn: PGS.TS Nguyễn Thị Thanh Chung
• Trường học: Đại học Sư phạm Hà Nội
• Chuyên ngành: Ngữ văn
• Đề tài: Nghiên Cứu Văn Bản Hoa Trình Thi Tập Của Vũ Huy Đĩnh
• Loại tài liệu: luận án
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU CÓ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI
• 1.1. Tình hình nghiên cứu thơ văn đi sứ giai đoạn cuối triều Hậu Lê
• 1.2. Hệ thống sứ bộ giai đoạn cuối triều Hậu Lê
• 1.3. Hệ thống tác giả và tác phẩm thơ văn đi sứ giai đoạn cuối triều Hậu Lê
• 1.4. Các hướng nghiên cứu thơ văn đi sứ giai đoạn cuối triều Hậu Lê
• 1.5. Lịch sử nghiên cứu văn bản tác phẩm Hoa trình thi tập của Vũ Huy Đĩnh
• 1.6. Lịch sử nghiên cứu tác giả Vũ Huy Đĩnh
• 1.7. Vấn đề nghiên cứu văn bản tác phẩm Hoa trình thi tập
• 1.8. Vấn đề dịch thuật Hoa trình thi tập
• 1.9. Các lý thuyết liên quan đến đề tài
• 1.9.1. Lý thuyết nghiên cứu về văn bản
• 1.9.2. Lý thuyết nghiên cứu tác giả, tác phẩm văn học
• 1.9.3. Lý thuyết phiên dịch học tác phẩm Hán Nôm
• 1.10. Hướng nghiên cứu của đề tài
• 1.11. Tiểu kết chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: KHẢO LUẬN VỀ TÁC GIẢ VŨ HUY ĐĨNH VÀ GIỚI THIỆU VỀ VĂN BẢN TÁC PHẨM HOA TRÌNH THI TẬP
• 2.1. Khảo luận về tác giả Vũ Huy Đĩnh (1730-1789)
• 2.2. Về cuộc đời Vũ Huy Đĩnh
• 2.3. Sự nghiệp trước tác
• 2.4. Tác phẩm của Vũ Huy Đĩnh trong các biệt tập
• 2.5. Tác phẩm của Vũ Huy Đĩnh trong các tổng tập
• 2.6. Giới thiệu về văn bản tác phẩm Hoa trình thi tập
• 2.7. Về nhan đề và tính chân xác của tác phẩm
• 2.7.1. Nhan đề của thi tập
• 2.7.2. Tính chân xác của thi tập
• 2.8. Thông tin về chuyến đi sứ và thời gian sáng tác thi tập
• 2.8.1. Thông tin về chuyến đi sứ
• 2.8.2. Thời gian sáng tác thi tập
• 2.8.3. Thời gian biên định của thi tập
• 2.9. Tiểu kết chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: NGHIÊN CỨU ĐẶC ĐIỂM VĂN BẢN HOA TRÌNH THI TẬP
• 3.1. Khảo sát chung các văn bản Hoa trình thi tập và nhận định về bản cơ sở
• 3.1.1. Khảo sát chung các văn bản “Hoa trình thi tập”
• 3.1.2. Văn bản “Hoa trình thi tập” mang kí hiệu A
• 3.1.3. Văn bản “Hoa trình thi tập” mang kí hiệu R
• 3.1.4. Nhận định về bản cơ sở “Hoa trình thi tập”
• 3.2. Hiệu khám văn bản và nhận định về thiện bản
• 3.2.1. Hiệu khám bài tựa
• 3.2.2. Hiệu khám số lượng tác phẩm
• 3.2.3. Hiệu khám chính văn
• 3.2.4. Hiện tượng đảo văn tự
• 3.2.5. Hiện tượng xuất nhập văn tự
• 3.2.6. Các trường hợp dị văn
• 3.2.7. Nhận định về thiện bản
• 3.3. Xác định kết cấu thiện bản Hoa trình thi tập
• 3.3.1. Người viết tựa, người biên soạn, người viết lời bình
• 3.3.2. Quan điểm biên soạn
• 3.3.3. Nhận định của người đương thời về tác phẩm
• 3.4. Thơ của Vũ Huy Đĩnh
• 3.4.1. Thơ sứ trình
• 3.4.2. Thơ xướng họa
• 3.5. Thơ của tác giả khác
• 3.6. Phần nguyên chú, nguyên bình, nguyên dẫn
• 3.6.1. Thông tin về số lượng và vị trí
• 3.6.2. Nội dung phản ánh
• 3.7. Tiểu kết chương 3
• 4. CHƯƠNG 4: NGHIÊN CỨU GIÁ TRỊ THƠ CA CỦA HOA TRÌNH THI TẬP
• 4.1. Giá trị nội dung
• 4.1.1. Quan niệm về trọng trách của sứ thần
• 4.1.2. Tình yêu quê hương
• 4.1.3. Tự hào về cảnh đẹp quê hương
• 4.1.4. Nỗi nhớ quê da diết
• 4.1.5. Tình yêu thương con người
• 4.1.6. Tình yêu thiên nhiên
• 4.2. Giá trị nghệ thuật
• 4.2.1. Ngôn từ nghệ thuật
• 4.2.2. Nghệ thuật sử dụng điển tích, điển cố
• 4.2.3. Nghệ thuật thơ xướng họa
• 4.3. Tiểu kết chương 4
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC
• Phụ lục 1. Tên tác phẩm thơ giữa bản A
• Phụ lục 2. Biện giải dị văn giữa hai bản A
• Phụ lục 3. Biện giải hiện tượng đảo chữ giữa hai bản A
• Phụ lục 4. Trường hợp xuất nhập văn tự giữa hai bản A
• Phụ lục 5. Giới thiệu toàn văn bài tựa
• Phụ lục 6. Hiệu khám bài tựa trong Hoa trình thi tập
• Phụ lục 7. Giới thiệu 101 tác phẩm thơ trong Hoa trình thi tập
• Phụ lục 8. Giới thiệu 5 bài thơ của Vũ Huy Đĩnh trong Việt thi tục biên
• Phụ lục 9. Bia số 73 tại Văn Miếu
• Phụ lục 10. Một số hình ảnh về làng Mộ Trạch
• Phụ lục 11. Nguyên bản chữ Hán “Hoa trình thi tập”, kí hiệu A

Tóm tắt

I. Tổng Quan Nghiên Cứu Hoa Trình Thi Tập Vũ Huy Đĩnh

Nghiên cứu về thơ ca đi sứ đã được nhiều nhà nghiên cứu quan tâm, nhưng vẫn còn nhiều tác giả và tác phẩm cần được khám phá toàn diện. Hoa Trình thi tập của Vũ Huy Đĩnh là một ví dụ điển hình. Chuyến đi sứ năm 1771, với Đoàn Nguyễn Thục làm Chánh sứ và Vũ Huy Đĩnh làm Phó Chánh sứ, đã khơi nguồn cảm hứng cho nhiều sáng tác của ông. Nghiên cứu này nhằm giới thiệu và đánh giá văn bản Hoa Trình thi tập, làm sáng tỏ giá trị của nó trong dòng chảy văn học trung đại Việt Nam. Phạm Nguyễn Du từng nhận định về thơ Vũ Huy Đĩnh là “hùng hồn thâm sâu, diệu đạt tinh thông”, nhưng công trình nghiên cứu về ông còn hạn chế. Luận án này sẽ khảo cứu tác phẩm của ông về phương diện văn bản học và giá trị.

1.1. Lịch Sử Nghiên Cứu Thơ Văn Đi Sứ Triều Hậu Lê

Thơ văn đi sứ đóng vai trò quan trọng trong văn học trung đại Việt Nam, làm phong phú thêm về hình thức, thể tài và nội dung. Các nhà nghiên cứu đã tìm hiểu nhiều công trình, bài nghiên cứu từ tổng quan đến các văn bản, tác giả cụ thể. Tuy nhiên, vẫn còn nhiều tác giả, thi tập, văn tập cần được tìm hiểu một cách toàn diện nhằm đem đến cái nhìn vừa tổng quát vừa chi tiết về dòng thơ văn này.

1.2. Tình Hình Nghiên Cứu Văn Bản Hoa Trình Thi Tập

Tình hình nghiên cứu văn bản Hoa Trình thi tập của Vũ Huy Đĩnh còn nhiều hạn chế, đặc biệt là về dịch thuật và khảo cứu văn bản. Luận án này sẽ tập trung vào việc khảo sát và phân tích văn bản Hán Nôm này, đồng thời đánh giá giá trị nội dung và nghệ thuật của nó. Việc nghiên cứu này sẽ góp phần làm sáng tỏ hơn về tác giả Vũ Huy Đĩnh và tác phẩm của ông.

II. Vấn Đề Thách Thức Nghiên Cứu Hoa Trình Thi Tập

Việc giảng dạy văn học về chuyến đi sứ của các sứ thần Việt Nam thời phong kiến còn hạn chế trong chương trình phổ thông. Mảng sáng tác này thường chỉ được giới thiệu qua một vài tác phẩm đọc thêm. Luận án này mong muốn giới thiệu thêm giá trị thơ văn của bậc tiền nhân khi đi sứ, bồi đắp niềm tự hào về quê hương đất nước. Mục tiêu là làm rõ vấn đề văn bản học của Hoa Trình thi tập, khai thác giá trị nội dung và nghệ thuật, và cung cấp cái nhìn toàn diện về Vũ Huy Đĩnh.

2.1. Thiếu Hụt Nghiên Cứu Về Tác Giả Vũ Huy Đĩnh

Mặc dù có những đánh giá cao về tài năng của Vũ Huy Đĩnh, nhưng các công trình nghiên cứu về ông còn ít và chưa sâu. Tác giả và văn bản Hoa Trình thi tập chưa được nghiên cứu cụ thể, hệ thống và tường tận. Luận án này sẽ khảo cứu về tác phẩm của ông về phương diện văn bản và giá trị tác phẩm.

2.2. Hạn Chế Trong Giảng Dạy Thơ Văn Đi Sứ

Trong các nhà trường phổ thông hiện nay, việc giảng dạy văn học sáng tác về chuyến đi sứ của các sứ thần Việt Nam thời phong kiến còn bỏ ngỏ. Thậm chí, mảng sáng tác này chỉ được chọn giảng dạy cho học sinh một tác phẩm nhưng lại nằm ở tiết đọc thêm cùng với hai tác phẩm của hai tác giả khác.

2.3. Mục Tiêu Nghiên Cứu Giá Trị Hoa Trình Thi Tập

Luận án cung cấp một cách đầy đủ nhất (trong phạm vi có thể) và thống nhất về tiểu sử, con người, cùng với những đóng góp của Vũ Huy Đĩnh với triều đại nhà Lê, với đất nước quê hương. Nhiệm vụ nghiên cứu là tìm hiểu cuộc đời, sự nghiệp của Vũ Huy Đĩnh, khảo sát văn bản Hoa Trình thi tập, khảo sát bài tựa và toàn bộ sáng tác thơ, và khảo luận về giá trị nội dung và nghệ thuật.

III. Phương Pháp Nghiên Cứu Văn Bản Học Hoa Trình Thi Tập

Luận án sử dụng nhiều phương pháp nghiên cứu, bao gồm văn bản học, nghiên cứu tác giả tác phẩm, phiên dịch học, điều tra điền dã và các phương pháp liên ngành. Phương pháp văn bản học giúp xác định tính chân thật của văn bản, hiệu chính sai sót. Phương pháp nghiên cứu tác giả tác phẩm làm rõ mối quan hệ giữa Vũ Huy Đĩnh và lịch sử. Phương pháp phiên dịch học được dùng để dịch chú các tác phẩm trong Hoa Trình thi tập.

3.1. Hiệu Khám Học Đối Chiếu So Sánh Văn Bản Cổ

Sử dụng các phương pháp khoa học để hiệu chính sai lầm về chữ viết, cụ thể gồm: Đối hiệu pháp (đối chiếu, so sánh): dùng văn bản của tác phẩm đang nghiên cứu để so sánh đối chiếu với dị bản của nó. Với phương pháp này, luận án tìm ra những dị văn, dị tự và biện giải hợp lí để xác lập chuẩn nhất về thơ ca trong Hoa trình thi tập ở bản A.

3.2. Biện Ngụy Học Xác Định Tính Chân Thật Văn Bản Hán Nôm

Dùng để xác định tính chân thật của văn bản, giám định văn bản là sách thật hay giả. Phương pháp này dùng để xác định được tính chân ngụy của văn bản Hoa trình thi tập qua con đường lưu truyền, nội dung trong văn bản.

3.3. Phương Pháp Liên Ngành Văn Hóa Lịch Sử Ngôn Ngữ

Một số phương pháp liên ngành trong nghiên cứu Hán Nôm được chúng tôi áp dụng như Văn tự học, Văn hóa học, Địa danh học, nghiên cứu lịch sử, nghiên cứu ngôn ngữ, nghiên cứu so sánh. Ngoài ra, chúng tôi cũng vận dụng thêm phương tiểu sử học trong luận án.

IV. Giá Trị Nội Dung Hoa Trình Thi Tập Vũ Huy Đĩnh

Hoa Trình thi tập phản ánh quan niệm về trọng trách của sứ thần, tình yêu quê hương, niềm tự hào về cảnh đẹp đất nước, nỗi nhớ nhà da diết, tình yêu thương con người và thiên nhiên. Các sáng tác của Vũ Huy Đĩnh thể hiện tấm lòng của ông đối với thời đại và đất nước. Luận án sẽ phân tích giá trị nội dung và nghệ thuật của các tác phẩm thơ trong văn bản.

4.1. Quan Niệm Về Trọng Trách Của Sứ Thần Việt Nam

Hoa Trình thi tập thể hiện rõ quan niệm về trách nhiệm của sứ thần trong việc bang giao và bảo vệ lợi ích quốc gia. Các bài thơ thường đề cập đến những khó khăn, thử thách trên hành trình đi sứ, cũng như những suy tư về vận mệnh đất nước.

4.2. Tình Yêu Quê Hương Nỗi Nhớ Da Diết

Tình yêu quê hương là một chủ đề xuyên suốt trong Hoa Trình thi tập. Các bài thơ thường miêu tả cảnh đẹp của quê nhà, đồng thời thể hiện nỗi nhớ da diết của tác giả khi xa quê hương. Những cảm xúc này góp phần làm nên giá trị nhân văn của tác phẩm.

4.3. Tình Yêu Thiên Nhiên Con Người Trong Thơ

Vũ Huy Đĩnh cũng thể hiện tình yêu thiên nhiên và con người trong các sáng tác của mình. Các bài thơ thường miêu tả cảnh vật thiên nhiên tươi đẹp, đồng thời ca ngợi những phẩm chất tốt đẹp của con người. Điều này cho thấy tấm lòng nhân ái và sự quan tâm sâu sắc của tác giả đối với cuộc sống.

V. Giá Trị Nghệ Thuật Thi Pháp Thơ Nôm Vũ Huy Đĩnh

Nghệ thuật sử dụng ngôn từ, điển tích, điển cố và thơ xướng họa là những yếu tố làm nên giá trị nghệ thuật của Hoa Trình thi tập. Phong cách thơ của Vũ Huy Đĩnh mang đậm dấu ấn cá nhân, vừa kế thừa truyền thống, vừa có sự sáng tạo riêng. Luận án sẽ phân tích các yếu tố này để làm nổi bật giá trị nghệ thuật của tác phẩm.

5.1. Ngôn Từ Nghệ Thuật Sử Dụng Điển Tích

Vũ Huy Đĩnh sử dụng ngôn từ nghệ thuật một cách tinh tế và sáng tạo. Ông thường sử dụng các điển tích, điển cố để tăng thêm tính hàm súc và sâu sắc cho các bài thơ. Điều này cho thấy sự am hiểu sâu rộng về văn hóa và lịch sử của tác giả.

5.2. Nghệ Thuật Thơ Xướng Họa Trong Hoa Trình Thi Tập

Thơ xướng họa là một hình thức nghệ thuật phổ biến trong văn học trung đại Việt Nam. Vũ Huy Đĩnh đã sử dụng hình thức này một cách thành công trong Hoa Trình thi tập, tạo nên sự đa dạng và phong phú cho tác phẩm.

5.3. Phong Cách Thơ Độc Đáo Của Vũ Huy Đĩnh

Phong cách thơ của Vũ Huy Đĩnh mang đậm dấu ấn cá nhân, vừa kế thừa truyền thống, vừa có sự sáng tạo riêng. Ông đã tạo ra một phong cách thơ độc đáo, góp phần làm phong phú thêm cho văn học trung đại Việt Nam.

VI. Đóng Góp Ý Nghĩa Của Nghiên Cứu Hoa Trình Thi Tập

Luận án xác định bản cơ sở cho văn bản Hoa Trình thi tập, khảo cứu các vấn đề văn bản học, tìm hiểu chi tiết về chuyến đi sứ năm 1771, nghiên cứu về cuộc đời và nhận định về Vũ Huy Đĩnh, khẳng định giá trị nội dung và nghệ thuật của các sáng tác thơ, và dịch thuật 101 tác phẩm thơ. Luận án góp phần nâng cao nhận thức về giá trị của những sáng tác thơ văn khi đi sứ, bồi đắp tâm hồn yêu nước và tinh thần tự tôn dân tộc.

6.1. Xác Định Bản Cơ Sở Khảo Cứu Văn Bản Học

Luận án xác định bản cơ sở cho văn bản Hoa Trình thi tập của Vũ Huy Đĩnh trên cơ sở hai bản A.446 tại VNCHN và bản R.38 đã được TVQGVN số hóa. Khảo cứu các vấn đề văn bản học của văn bản Hoa Trình thi tập góp thêm vào việc hoàn thiện khảo sát sáng tác thơ của Vũ Huy Đĩnh.

6.2. Nghiên Cứu Chi Tiết Về Chuyến Đi Sứ Năm 1771

Tìm hiểu chi tiết về chuyến đi sứ năm 1771 của Vũ Huy Đĩnh về mặt thời gian, địa điểm, mục đích ý nghĩa, lễ vật… khi đi sứ Trung Hoa. Luận án góp phần làm rõ hơn lịch sử bang giao của nước ta trong thời kỳ xã hội phong kiến, nhất là giai đoạn cuối triều Lê.

6.3. Dịch Thuật Phân Tích 101 Tác Phẩm Thơ

Dịch thuật (cung cấp nguyên văn, phiên âm, dịch nghĩa, chú bình) 101 tác phẩm thơ trong văn bản Hoa Trình thi tập của Vũ Huy Đĩnh. Luận án góp phần làm nâng cao nhận thức về giá trị của những sáng tác thơ văn khi đi sứ của các sứ thần trong các triều đại Phong kiến Việt Nam; có những đánh giá về mảng thơ này trong giá trị chung của nền văn học.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Công trình nghiên cứu khoa học thuộc chuyên ngành Văn học Việt Nam (phân ngành Văn học trung đại / Hán Nôm) của tác giả Nguyễn Xuân Hảo, được thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS.TS Nguyễn Thị Thanh Chung và PGS.TS Hà Văn Minh tại Trường Đại học Sư phạm Hà Nội (hoàn thành tháng 08 năm 2019). Luận án tập trung khảo cứu toàn diện về mặt văn bản học và giá trị văn học của tác phẩm Hoa trình thi tập do Tiến sĩ, Phó sứ Vũ Huy Đĩnh (1730–1789) sáng tác trong chuyến đi sứ sang Trung Hoa giai đoạn cuối thế kỷ XVIII.

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu: Thơ văn đi sứ (sứ trình thi văn) là bộ phận quan trọng trong di sản văn học trung đại Việt Nam, phản ánh sinh động hoạt động bang giao, tư tưởng chính trị, ý thức dân tộc và diện mạo văn hóa của dân tộc. Tuy nhiên, các công trình nghiên cứu trước đây về văn thơ đi sứ thời Cảnh Hưng – Lê Chiêu Thống (1740–1788) chủ yếu tập trung vào một số tác giả quen thuộc như Lê Quý Đôn, Nguyễn Huy Oánh, Đoàn Nguyễn Thục mà chưa khảo sát thấu đáo các tác giả khác cùng thời. Riêng trường hợp Vũ Huy Đĩnh và tập thơ Hoa trình thi tập, các công trình thư mục học trước đó chỉ mới dừng lại ở mức độ ghi nhận thư tịch, liệt kê tác phẩm vắn tắt hoặc in dập văn bản chữ Hán mà chưa có công trình nào nghiên cứu hệ thống về lịch sử truyền bản, giám định văn bản học, hiệu khám dị văn, xác định thiện bản cũng như dịch chú và phân tích chuyên sâu các giá trị nội dung, nghệ thuật của tác phẩm. Luận án được thực hiện nhằm lấp đầy khoảng trống tư liệu và học thuật này.

Mục tiêu nghiên cứu:

1. Khảo sát, đối chiếu và nghiên cứu văn bản Hoa trình thi tập nhằm làm sáng rõ các vấn đề văn bản học (văn bản hiện tồn, bản cơ sở, hiệu khám dị bản, xác lập thiện bản và cấu trúc văn bản).
2. Khai thác hệ thống giá trị nội dung tư tưởng và giá trị nghệ thuật của tập thơ, cung cấp cái nhìn toàn diện về mảng thi ca bang giao thời Hậu Lê.
3. Khôi phục đầy đủ, xác thực và thống nhất về tiểu sử, hành trạng, sự nghiệp chính trị - văn hóa cùng những đóng góp của danh sĩ Vũ Huy Đĩnh đối với triều đại Lê - Trịnh và quê hương đất nước.

Nhiệm vụ nghiên cứu:

1. Khảo cứu cuộc đời, sự nghiệp của Vũ Huy Đĩnh qua tài liệu sử học, thư tịch văn học Hán Nôm, gia phả và điều tra điền dã tại làng Mộ Trạch (xã Tân Hồng, huyện Bình Giang, tỉnh Hải Dương).
2. Khảo sát 02 văn bản hiện tồn của Hoa trình thi tập, xác định bản cơ sở, khảo sát bài tựa, chính văn và các yếu tố ngoại văn bản.
3. Thực hiện hiệu khám văn tự, phân loại hiện tượng đảo chữ, xuất nhập văn tự, xử lý các trường hợp dị văn giữa các bản chép tay.
4. Phân tích, làm rõ hệ thống giá trị nội dung (trách nhiệm bang giao, tình yêu quê hương, tấm lòng nhân ái) và giá trị nghệ thuật (ngôn từ, thi pháp, nghệ thuật dùng điển cố, nghệ thuật xướng họa).
5. Phiên âm, dịch nghĩa, chú thích và bình giải toàn bộ 101 tác phẩm thơ tiêu biểu trong thi tập.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng nghiên cứu: Văn bản và tác phẩm thơ chữ Hán Hoa trình thi tập của Vũ Huy Đĩnh.
• Phạm vi tư liệu: Tập trung vào 02 văn bản chép tay hiện tồn gồm bản ký hiệu A.446 (lưu giữ tại Viện Nghiên cứu Hán Nôm) và bản ký hiệu R.38 (Thư viện Quốc gia Việt Nam đã số hóa); 05 bài thơ của Vũ Huy Đĩnh trong tổng tập Việt thi tục biên (ký hiệu A.1036); tài liệu gia phả Vũ tộc thế hệ sự tích, bi ký Văn Miếu và tư liệu điền dã tại Mộ Trạch.
• Phạm vi không gian và thời gian: Lộ trình đi sứ từ Thăng Long qua các địa danh của Việt Nam và Trung Quốc trong chuyến sứ bộ năm Tân Mão (1771), khởi hành từ mùa xuân năm Nhâm Thìn (1772) và hoàn thành vào mùa đông năm Quý Tị (1773).

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Trong chương tổng quan, tác giả hệ thống hóa các công trình nghiên cứu liên quan đến bối cảnh đi sứ giai đoạn Cảnh Hưng – Lê Chiêu Thống và các nghiên cứu về Vũ Huy Đĩnh theo hai nhóm chính:

1. Các nghiên cứu về thơ văn đi sứ và sứ bộ giai đoạn 1740–1788:

• Về lịch sử bang giao và văn tịch: Sách Lịch triều hiến chương loại chí (Phan Huy Chú) ghi nhận 8 chuyến đi sứ với 22 lượt Chánh sứ, Phó sứ; công trình Khâm định Việt sử thông giám cương mục (Quốc sử quán triều Nguyễn); Các nhà khoa bảng Việt Nam 1075–1919 (Ngô Đức Thọ chủ biên, 1993).
• Về văn bản học Hán Nôm: Luận văn Nghiên cứu văn bản tác phẩm Sứ hoa tùng vịnh của Nguyễn Tông Quai (Lê Thị Vỹ Phượng, 2009); luận văn Bắc sứ thông lục và giao lưu học thuật Việt – Trung thế kỉ XVIII (Nguyễn Thị Tuyết, 2012); công trình khảo cứu Phụng sứ Yên đài tổng ca (Lại Văn Hùng – Nguyễn Thanh Tùng, 2014); bài viết của Đinh Khắc Thuân (2016) về tác phẩm đi sứ của Nguyễn Huy Oánh.
• Về nghiên cứu giá trị văn học: Bộ sách Văn học Việt Nam nửa cuối thế kỷ XVIII - nửa đầu thế kỷ XIX (1976); Thơ đi sứ (Đào Phương Bình – Phạm Thiều chủ biên, 1993); Tuyển tập thơ văn Nguyễn Huy Oánh (Lại Văn Hùng chủ biên, 2005); luận án tiến sĩ của Đỗ Thị Thu Thủy (2015) về Thơ đi sứ Việt Nam từ cuối triều Lê đến đầu triều Nguyễn (1740 - 1820); luận án của Nguyễn Thị Hòa (2015) về Nghiên cứu thơ đi sứ của Đoàn Nguyễn Thục và Đoàn Nguyễn Tuấn.

2. Tình hình nghiên cứu tác giả Vũ Huy Đĩnh và văn bản "Hoa trình thi tập":

• Di sản Hán Nôm Việt Nam thư mục đề yếu (Trần Nghĩa – François Gros, 1993) giới thiệu văn bản A.446 gồm 140 bài thơ, có tựa của Ninh Tốn và lời bình của Phạm Nguyễn Du.
• Sứ thần Việt Nam (Phạm Thị Thảo, Phạm Văn Thắm, Phạm Kim Oanh, 1996) liệt kê các đầu sách của Vũ Huy Đĩnh như Hoa trình thi tập, Thanh Hóa hậu tập, Tuyên Quang tập, Bách đài tập...
• Vũ Tộc thế hệ sự tích (Vũ Thế Khôi, 2004) và Tên tự tên hiệu các tác gia Hán Nôm Việt Nam (Trịnh Khắc Mạnh, 2007) cung cấp thông tin tiểu sử, chức tước, học vị.
• Bộ Việt Nam Hán văn Yên hành văn hiến tập thành (quyển 5, 2010, hợp tác giữa Viện Nghiên cứu Hán Nôm và Đại học Phúc Đán) đã in dập toàn bộ bản chụp văn bản A.446 từ trang 239 đến 363.
• Bài viết của Trịnh Khắc Mạnh (2013) và công trình Thơ văn xướng họa giữa các sứ thần Việt Nam - Triều Tiên (Trịnh Khắc Mạnh – Nguyễn Đức Toàn, 2019) đã dịch, chú 3 bài thơ xướng họa giữa Vũ Huy Đĩnh với Doãn Đông Thăng và Lý Trí Trung.

STT	Tác giả đi sứ (1740–1788)	Tên tác phẩm sứ trình	Thể loại	Số lượng bài/câu
01	Nguyễn Kiều (1695–1752)	Hạo Hiên thi tập (trong Sứ hoa tùng vịnh)	Thơ	Sáng tác chung với Nguyễn Tông Quai
02	Nguyễn Tông Quai (1692–1767)	Sứ trình tân truyện	Truyện thơ Nôm	670 câu lục bát và 8 bài Đường luật
03	Lê Quý Đôn (1726–1784)	Quế Đường thi tập, Bắc sứ thông lục	Thơ, văn, biểu, thư từ	3 quyển 351 bài thơ; 2 tập chép tay 354 trang
04	Nguyễn Huy Oánh (1713–1789)	Phụng sứ Yên đài tổng ca	Thơ	470 câu Nôm lục bát xen 136 bài Đường luật
05	Đoàn Nguyễn Thục (1718–1775)	Đoàn Hoàng giáp phụng sứ tập (Hải An sứ vịnh)	Thơ	1 quyển gồm 21 bài
06	Vũ Huy Đĩnh (1730–1789)	Hoa trình thi tập	Thơ chữ Hán	151 bài (bản A.446) / 145 bài (bản R.38)
07	Hồ Sĩ Đống (1739–1785)	Hoa trình khiển hứng	Thơ chữ Hán	97 bài

Khoảng trống nghiên cứu luận án lựa chọn giải quyết: Văn bản Hoa trình thi tập của Vũ Huy Đĩnh chưa từng được xử lý văn bản học một cách bài bản: chưa có công trình so sánh đối chiếu giữa 2 dị bản A.446 và R.38, chưa xác lập văn bản chuẩn (thiện bản), chưa dịch chú đầy đủ tác phẩm và chưa phân tích vị trí nghệ thuật của tập thơ trong tiến trình thơ ca đi sứ thời trung đại.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý thuyết

1. Lý thuyết văn bản học Hán Nôm: Kế thừa các quan điểm học thuật từ Văn bản học Hán Nôm của Trịnh Khắc Mạnh, Cơ sở văn bản học Hán Nôm của Ngô Đức Thọ, cùng lý thuyết văn bản học kinh điển (Bản bản học Trung Quốc, Phê phán văn bản của phương Tây, lý thuyết cấu trúc văn bản của B. Tomashevsky, D. Likhachev, I. Galperin) nhằm nhận diện bản cơ sở, khảo sát quá trình truyền bản, biến thể văn bản và xác định thiện bản.
2. Lý thuyết thi pháp học và nghiên cứu tác giả, tác phẩm: Dựa trên khung lý thuyết của Trần Đình Sử về văn học trung đại (quan niệm văn hóa thẩm mỹ, thể loại văn học, hệ thống thi pháp và từ chương học) để phân tích thế giới nghệ thuật, ngôn từ và tư tưởng tác giả.
3. Lý thuyết phiên dịch học Hán Nôm: Vận dụng nguyên tắc dịch thuật Hán Nôm (Trần Nghĩa) bảo đảm tiêu chí "tín - đạt - nhã" trong việc phiên âm, dịch nghĩa, biên chú lịch sử - địa lý và phân tích ngữ liệu.

Phương pháp nghiên cứu

• Nhóm phương pháp văn bản học:
  • Phương pháp hiệu khám học: Gồm 4 thao tác chính: Đối hiệu pháp (so sánh văn bản A.446 với bản R.38), Bản hiệu pháp (dùng cấu trúc nội tại văn bản để tự kiểm chứng lỗi logic, ngữ nghĩa), Tha hiệu pháp (đối chiếu cứ liệu với thơ văn các sứ thần cùng thời và sử liệu), Lý hiệu pháp (phân tích nghĩa lý câu chữ để chỉnh lý sai sót).
  • Phương pháp biện ngụy học: Giám định tính chân xác của văn bản thông qua xuất xứ bài tựa, lạc khoản, con dấu và ghi chép nhân vật thời đại.
  • Phương pháp tỵ húy: Phân tích quy tắc kiêng tên húy các vua chúa thời Lê - Trịnh và thời Nguyễn để xác định niên đại sao chép của các dị bản.
• Nhóm phương pháp nghiên cứu văn học: Phương pháp nghiên cứu văn học sử, phương pháp thi pháp học, phương pháp so sánh văn học và phương pháp phân tích tác phẩm văn học.
• Phương pháp điều tra điền dã: Khảo sát thực địa tại làng Mộ Trạch (xã Tân Hồng, huyện Bình Giang, tỉnh Hải Dương) để thu thập bi ký, đối chiếu gia phả dòng họ Vũ và phỏng vấn nhân chứng bảo tồn di tích.
• Phương pháp nghiên cứu liên ngành: Kết hợp văn tự học Hán Nôm, văn hóa học, địa danh học lịch sử và tiểu sử học.

Nguồn tư liệu và dữ liệu

• Văn bản chép tay Hoa trình thi tập ký hiệu A.446 (Viện Nghiên cứu Hán Nôm).
• Văn bản chép tay Hoa trình thi tập ký hiệu R.38 (Thư viện Quốc gia Việt Nam).
• Văn bản Việt thi tục biên ký hiệu A.1036 (Viện Nghiên cứu Hán Nôm).
• Gia phả họ Vũ làng Mộ Trạch (Vũ tộc thế hệ sự tích), tài liệu Đăng khoa lục sưu giảng, Xuân diên tự điển, Tự điển cổ lệ tại Ban Quản lý di tích làng Mộ Trạch.
• Bia tiến sĩ số 73 tại Văn Miếu - Quốc Tử Giám Hà Nội.

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu có liên quan đến đề tài

Chương 1 phác thảo bức tranh toàn cảnh về hoạt động ngoại giao và sáng tác thơ văn đi sứ giai đoạn Cảnh Hưng – Lê Chiêu Thống (1740–1788). Tác giả làm rõ quy chế triều Hậu Lê quy định định kỳ 6 năm cử sứ bộ sang Trung Hoa một lần (riêng năm 1760 cách kỳ trước 7 năm do quốc tang Thượng hoàng Lê Ý Tông năm 1759). Thống kê chi tiết 8 chuyến đi sứ với 22 sứ thần, trong đó có 09 văn bản chép thơ văn sứ trình tiêu biểu của Nguyễn Kiều, Nguyễn Tông Quai, Lê Quý Đôn, Nguyễn Huy Oánh, Đoàn Nguyễn Thục, Vũ Huy Đĩnh, Hồ Sĩ Đống. Chương này cũng điểm lại các công trình nghiên cứu văn bản học, nghiên cứu văn học sử liên quan, xác lập cơ sở lý thuyết văn bản học Hán Nôm, thi pháp học và dịch thuật làm tiền đề khoa học cho luận án.

Chương 2: Khảo luận về tác giả Vũ Huy Đĩnh và giới thiệu về văn bản tác phẩm Hoa trình thi tập

Chương 2 phục dựng tiểu sử, con người và sự nghiệp trước tác của Vũ Huy Đĩnh (1730–1789), tự Ôn Kì, hiệu Di Hiên, thụy Văn Trung, quê làng Mộ Trạch, huyện Đường An (nay thuộc xã Tân Hồng, huyện Bình Giang, tỉnh Hải Dương).

• Tác động của thời đại và môi trường sống: Biến cố đói kém năm 1741–1742 tại Hải Dương khiến gia đình chuyển lên ngụ cư tại phố Hàng Giày (kinh thành Thăng Long). Vũ Huy Đĩnh vừa làm thuê canh gác ban đêm để đọc sách, vừa nghe lỏm trường học. Sau khi đỗ Hương cống (1750), ông thi đỗ Đệ tam giáp đồng Tiến sĩ khoa Giáp Tuất (1754) lúc mới 25 tuổi.
• Hành trạng quan trường: Ông giữ các chức Hàn lâm viện Hiệu thảo, Đốc đồng Tuyên Quang, Thiêm sai tri Hình phiên, Thị lang bộ Binh, kiêm Tế tửu Quốc Tử Giám, tước Hồng Trạch bá, Đông các học sĩ. Tháng 6 năm Bính Ngọ (1786), trước sự kiện phong trào Tây Sơn lật đổ chúa Trịnh, ông chọn lối xuất xử lui về ẩn cư giữ trọn khí tiết trung thần nhà Lê, nhưng sau đó tạo điều kiện cho con cả là Vũ Huy Tấn ra làm quan với triều Tây Sơn.
• Truyền thống dòng họ và gia đình: Làng Mộ Trạch có 36 vị đỗ đại khoa, riêng họ Vũ có 28 vị Tiến sĩ (từ Vũ Tá Nghiêu năm 1304 đến Vũ Huy Đĩnh năm 1754). Cha ông là cụ Vũ Trọng Nhuận (được phong tặng Công bộ hữu thị lang), các con ông như Vũ Huy Tấn (Thượng thư Bộ Công thời Tây Sơn), Vũ Huy Toại (Hương cống, Hàn lâm biên tu), Vũ Huy Lịch (Hình khoa đô cấp sự trung) đều thành đạt.
• Sự nghiệp trước tác: Tác phẩm hiện tồn được chứng thực gồm Hoa trình thi tập và 05 bài thơ trong Việt thi tục biên (A.1036) gồm: Hỗ tụng đăng Lưu Mĩ Sơn động thứ tòng thần vận, Tiễn Diên Hà Lê Quý Đôn Bắc sứ, Họa tiễn Lan Khê tham tụng Nguyễn Hoãn trí sĩ, cùng 02 bài Hỗ tụng Cẩm Long sơn thứ tòng thần vận.
• Bối cảnh chuyến đi sứ: Năm Tân Mão (1771), triều đình cử đoàn sứ bộ gồm Chánh sứ Đoàn Nguyễn Thục, Giáp phó sứ Vũ Huy Đĩnh, Ất phó sứ Nguyễn Lý; đoàn khởi hành mùa xuân năm 1772 và trở về mùa đông năm 1773. Thi tập được biên định sau chuyến đi bởi con thứ Vũ Huy Toại và môn sinh Phạm Kiêm Hữu; bài tựa do Tiến sĩ Ninh Tốn viết năm Canh Tuất (1790), lời phẩm bình của Hoàng giáp Phạm Nguyễn Du và Ninh Tốn.

Mốc thời gian	Sự kiện cuộc đời Vũ Huy Đĩnh	Bối cảnh lịch sử - xã hội liên quan
1730	Sinh tại làng Mộ Trạch, huyện Đường An, Hải Dương	Niên hiệu Vĩnh Khánh thứ 2 triều Lê Duy Phường
1742	Mẹ mất; theo cha chuyển lên Thăng Long ở phố Hàng Giày	Nạn đói lớn hoành hành dữ dội tại xứ Hải Dương
1750	Đỗ đầu phủ, đỗ Hương cống (khoa Canh Ngọ)	Cảnh Hưng năm thứ 11, thực hiện phép thi cử
1754	Đỗ Đệ tam giáp đồng Tiến sĩ (khoa Giáp Tuất) lúc 25 tuổi	Cảnh Hưng năm thứ 15, khoa thi chọn 8 Tiến sĩ
1760	Đỗ kỳ thi ngự đề; chuẩn bổ làm Thiêm sai tri Hình phiên	Cảnh Hưng năm thứ 21; tiễn Lê Quý Đôn đi sứ
1771–1773	Thăng Đông các học sĩ, thụ mệnh làm Giáp phó sứ sang nhà Thanh	Sứ bộ Đoàn Nguyễn Thục, Vũ Huy Đĩnh, Nguyễn Lý
1786	Cởi bỏ mũ áo, lui về ở ẩn tại quê nhà Mộ Trạch	Phong trào Tây Sơn ra Bắc, triều Lê - Trịnh sụp đổ
1789	Mất tại quê nhà, hưởng thọ 59 tuổi	Quang Trung đại phá quân Thanh; kết thúc nhà Hậu Lê

Chương 3: Nghiên cứu đặc điểm văn bản Hoa trình thi tập

Chương 3 đi sâu giải quyết các vấn đề kỹ thuật văn bản học Hán Nôm đối với 02 dị bản của Hoa trình thi tập:

• Khảo sát hiện trạng văn bản:
  • Bản ký hiệu A.446 (Viện Nghiên cứu Hán Nôm, gọi là bản A) có 151 bài thơ (147 bài thất ngôn bát cú, 04 bài thất ngôn tứ tuyệt).
  • Bản ký hiệu R.38 (Thư viện Quốc gia Việt Nam, gọi là bản B) có 145 bài thơ (143 bài thất ngôn bát cú, 02 bài thất ngôn tứ tuyệt).
  • Luận án nhận định và chứng minh bản A.446 là bản cơ sở có độ tin cậy cao hơn, ghi chép đầy đủ các bài thơ, lời chú dẫn và bình điểm.
• Hiệu khám văn bản:
  • Hiệu khám bài tựa: Bài tựa của Ninh Tốn viết năm Canh Tuất (1790) được so sánh đối chiếu giữa hai bản, làm rõ các chữ chép sai hoặc thiếu nét.
  • Hiệu khám chính văn: Lập các bảng thống kê phân loại chi tiết hiện tượng đảo trật tự văn tự, xuất nhập văn tự (chữ thừa hoặc thiếu), phân tích nguyên nhân dị văn (dị văn do đồng âm, do đồng nghĩa, do lỗi tự dạng hoặc không rõ nguyên nhân).
  • Xác định thiện bản: Xác lập văn bản hoàn chỉnh chuẩn mực nhất trên cơ sở hiệu đính từ bản A.446, kết hợp bổ chính các chỗ hợp lý từ bản R.38.
• Kết cấu thiện bản Hoa trình thi tập:
  • Người viết tựa (Tiến sĩ Ninh Tốn), người biên soạn (Vũ Huy Toại, Phạm Kiêm Hữu), người bình điểm (Hoàng giáp Phạm Nguyễn Du, Tiến sĩ Ninh Tốn).
  • Hệ thống tác phẩm gồm: thơ sứ trình của Vũ Huy Đĩnh, thơ xướng họa (đặc biệt là các bài xướng họa với sứ thần Triều Tiên Doãn Đông Thăng, Lý Trí Trung), thơ của các tác giả khác trong sứ bộ.
  • Hệ thống nguyên chú, nguyên bình, nguyên dẫn: Ghi chép tường tận về các địa danh đi qua trên lãnh thổ Việt Nam và Trung Quốc, danh nhân lịch sử, phong tục tập quán và các sự kiện diễn ra trên đường sứ trình.

Chương 4: Nghiên cứu giá trị thơ ca của Hoa trình thi tập

Chương 4 khảo sát toàn diện giá trị nội dung và thi pháp nghệ thuật của tác phẩm:

• Giá trị nội dung:
  • Quan niệm về trọng trách của sứ thần: Thể hiện ý thức trách nhiệm bang giao, lòng kiêu hãnh dân tộc, tư thế đàng hoàng, đĩnh đạc của sứ giả Đại Việt khi đối diện với các quan lại nhà Thanh và sứ thần ngoại quốc.
  • Tình yêu quê hương, đất nước: Bộc lộ qua niềm tự hào sâu sắc trước danh lam thắng cảnh dọc đường đi sứ; nỗi nhớ gia đình, quê hương bản quán da diết khi phải vượt vạn dặm đường trường nơi đất khách.
  • Tình yêu thương con người và nhân văn: Đồng cảm trước cảnh lầm than, lao khổ của người dân lao động hai bên biên giới; tình cảm bạn bè đồng liêu và tấm lòng kính phục các bậc trung thần, nghĩa sĩ trong lịch sử.
  • Tình yêu thiên nhiên: Miêu tả cảnh sắc sông núi, danh thắng Trung Hoa bằng cái nhìn khoáng đạt, rung cảm thẩm mỹ tinh tế.
• Giá trị nghệ thuật:
  • Ngôn từ nghệ thuật: Giàu tính hàm súc, chuẩn mực theo quy phạm Đường luật; sử dụng linh hoạt các biện pháp tu từ, đặc biệt là nghệ thuật điệp âm, phép đối ngẫu công chỉnh, tạo âm hưởng trầm hùng, trang nhã.
  • Nghệ thuật sử dụng điển tích, điển cố: Vận dụng uyển chuyển các điển tích lịch sử, điển cố văn học Trung Hoa nhằm gửi gắm hoài bão, kín đáo thể hiện quan điểm thế sự và vị thế chính trị của đất nước.
  • Nghệ thuật thơ xướng họa bang giao: Thể hiện tài năng ứng đối sắc sảo, tài hoa, chuẩn mực trong giao lưu văn hóa với sứ thần Triều Tiên và giới trí thức Nho học nhà Thanh.

---

Kết quả và những đóng góp mới

1. Về phương diện văn bản học: Luận án là công trình đầu tiên khảo sát, đối chiếu có hệ thống 02 bản chép tay Hoa trình thi tập (A.446 và R.38); xác định A.446 là bản cơ sở; xử lý toàn bộ các trường hợp dị văn, xuất nhập văn tự, đảo chữ; từ đó phục dựng và xác lập kết cấu thiện bản khoa học cho tác phẩm.
2. Về phương diện lịch sử - tiểu sử: Luận án khôi phục chi tiết, chính xác hành trạng cuộc đời, dòng họ và sự nghiệp của danh sĩ Vũ Huy Đĩnh; xác minh tư liệu về chuyến đi sứ năm 1771–1773 (thời gian, nhân sự Chánh/Phó sứ, hành trình), góp phần làm sáng tỏ lịch sử ngoại giao triều Lê - Trịnh cuối thế kỷ XVIII.
3. Về phương diện nghiên cứu văn học và dịch thuật: Luận án khẳng định vị trí nghệ thuật của Hoa trình thi tập trong dòng chảy văn học trung đại; hoàn thành việc dịch thuật học thuật (gồm nguyên bản chữ Hán, phiên âm, dịch nghĩa, chú giải và bình chú) 101 bài thơ tiêu biểu của Vũ Huy Đĩnh.
4. Kiến nghị và giải pháp ứng dụng: Luận án đề xuất bổ sung các sáng tác thơ văn đi sứ của Vũ Huy Đĩnh và các sứ thần trung đại vào hệ thống ngữ liệu giảng dạy phần Văn học trung đại trong chương trình Ngữ văn bậc THCS và THPT; cung cấp tư liệu chuẩn xác cho các viện nghiên cứu chuyên ngành Hán Nôm và Văn học sử.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế: Luận án chủ yếu tập trung xử lý trên 02 văn bản hiện tồn của Hoa trình thi tập (A.446 và R.38) và 05 bài thơ trong Việt thi tục biên. Một số tập tác phẩm khác của Vũ Huy Đĩnh được các thư tịch cổ liệt kê danh mục (như Thanh Hóa hậu tập, Tuyên Quang tập, Bách đài tập, Sơn Tây tập, Tình tuyết tập...) hiện chưa tìm thấy văn bản thực tế trong các kho lưu trữ nên chưa thể khảo sát toàn diện sự nghiệp trước tác đầy đủ của ông.
• Hướng nghiên cứu tiếp: Tiếp tục tìm kiếm, sưu tầm các văn bản thất lạc của Vũ Huy Đĩnh tại các dòng họ, địa phương; mở rộng so sánh thi pháp thơ đi sứ của Vũ Huy Đĩnh với các tác giả cùng thời kỳ Cảnh Hưng – Lê Chiêu Thống và giai đoạn đầu triều Nguyễn.

---

Giá trị tham khảo

• Đối với giới nghiên cứu Hán Nôm và Văn học trung đại: Cung cấp bộ công cụ khảo cứu mẫu mực về văn bản học (bảng hiệu khám dị văn, dị tự, xác định thiện bản) và bản dịch nghĩa, chú giải 101 bài thơ sứ trình có độ tin cậy học thuật cao.
• Đối với giảng viên và giáo viên Ngữ văn: Cung cấp nguồn ngữ liệu thực chứng, các phân tích thi pháp sâu sắc để làm phong phú bài giảng văn học bang giao, văn học trung đại ở bậc đại học và trường phổ thông (THCS, THPT).
• Đối với các nhà nghiên cứu lịch sử và văn hóa: Cung cấp dữ liệu lịch sử xác thực về quan hệ bang giao Việt - Trung, lộ trình sứ trình thế kỷ XVIII, cũng như tư liệu điền dã về truyền thống khoa bảng làng Mộ Trạch và dòng họ Vũ.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Bản cơ sở của tác phẩm "Hoa trình thi tập" được luận án xác định dựa trên những căn cứ nào?
Luận án xác định bản ký hiệu A.446 (lưu giữ tại Viện Nghiên cứu Hán Nôm) là bản cơ sở dựa trên việc đối chiếu với bản R.38 (Thư viện Quốc gia Việt Nam). Bản A.446 có số lượng tác phẩm đầy đủ nhất (151 bài so với 145 bài của bản R.38), lưu giữ trọn vẹn bài tựa của Ninh Tốn, hệ thống nguyên chú, nguyên dẫn và lời bình điểm của danh sĩ đương thời là Phạm Nguyễn Du và Ninh Tốn.

2. Đoàn sứ bộ năm Tân Mão (1771) do ai dẫn đầu và thành phần gồm những ai?
Đoàn sứ bộ nhận sắc chỉ năm Tân Mão (1771), xuất hành đầu năm 1772 và trở về cuối năm 1773, gồm 3 vị đại thần: Chánh sứ Đoàn Nguyễn Thục (Hoàng giáp), Giáp phó sứ Vũ Huy Đĩnh (Tiến sĩ, Đông các học sĩ) và Ất phó sứ Nguyễn Lý.

3. Số lượng tác phẩm thơ trong hai dị bản A.446 và R.38 chênh lệch nhau như thế nào?
Bản A.446 ghi chép 151 bài thơ (gồm 147 bài thể thất ngôn bát cú và 04 bài thể thất ngôn tứ tuyệt). Bản R.38 ghi chép 145 bài thơ (gồm 143 bài thể thất ngôn bát cú và 02 bài thể thất ngôn tứ tuyệt).

4. Ngoài "Hoa trình thi tập", Vũ Huy Đĩnh còn những tác phẩm thơ nào khác đã được chứng thực văn bản?
Ngoài Hoa trình thi tập, hiện chỉ có 05 bài thơ của Vũ Huy Đĩnh được chứng thực văn bản trong tổng tập Việt thi tục biên (ký hiệu A.1036 tại Viện Nghiên cứu Hán Nôm, tờ 55a–56a), bao gồm 03 bài thể thất ngôn bát cú và 02 bài thể ngũ ngôn bát cú sáng tác trong nước khi hộ giá nhà vua hoặc tiễn đồng liêu.

5. Điểm gặp gỡ giữa Vũ Huy Đĩnh và sứ thần Triều Tiên trong "Hoa trình thi tập" là gì?
Trong hành trình sứ trình, Vũ Huy Đĩnh đã gặp gỡ và xướng họa thơ ca với các sứ thần Triều Tiên là Doãn Đông Thăng và Lý Trí Trung. Tác phẩm tiêu biểu gồm bài thơ xướng Tặng Triều Tiên quốc sứ của Vũ Huy Đĩnh và các bài thơ họa đáp tặng của các sứ thần Triều Tiên, thể hiện tinh thần giao lưu văn hóa bang giao giữa các nước đồng văn.

---

Kết luận

Luận án của tác giả Nguyễn Xuân Hảo là công trình chuyên khảo công phu, giải quyết triệt để các vấn đề văn bản học và xác lập thiện bản cho tập thơ chữ Hán Hoa trình thi tập của danh sĩ Vũ Huy Đĩnh. Bằng việc kết hợp chặt chẽ các phương pháp hiệu khám Hán Nôm, nghiên cứu văn học sử và khảo sát thực địa, luận án đã phục dựng chân thực chân dung tác giả cùng diện mạo một chuyến đi sứ quan trọng thời Hậu Lê. Công trình không chỉ khẳng định giá trị tư tưởng và nghệ thuật của tập thơ mà còn cung cấp nguồn tư liệu dịch thuật chuẩn xác, đóng góp thiết thực cho công tác nghiên cứu và giảng dạy di sản Hán Nôm trong nhà trường hiện nay.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU CÓ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI Văn thơ đi sứ có một vai trò to lớn trong nền văn học Việt Nam. Mảng sáng tác này đã góp phần làm phong phú cho văn học giai đoạn trung đại cả về hình thức, thể tài lẫn nội dung. Trong chương tổng quan về tình hình nghiên cứu, luận án tập trung đề cập đến những chuyến đi sứ, các sáng tác của các sứ thần ở thời Cảnh Hưng – Lê Chiêu Thống. Đồng thời, luận án cũng khảo sát tình hình nghiên cứu thơ văn đi sứ giai đoạn này trên cơ sở thống kê, nhận định về các công trình, luận án, bài nghiên cứu… Bên cạnh đó, luận án cũng đánh giá tình hình nghiên cứu văn bản tác phẩm Hoa trình thi tập của Vũ Huy Đĩnh ở các bình diện như dịch thuật, khảo cứu văn bản và nghiên cứu tác phẩm.

Từ đó, luận án đề cập đến những hệ thống lý thuyết liên quan đến việc triển khai nghiên cứu và hướng nghiên cứu. Tình hình nghiên cứu thơ văn đi sứ giai đoạn cuối triều Hậu Lê 1. Hệ thống sứ bộ giai đoạn cuối triều Hậu Lê Lịch sử bang giao của Việt Nam từ cuối thế kỷ XIX trở về trước chủ yếu là lịch sử bang giao giữa Việt Nam và Trung Hoa. Theo Phan Huy Chú trong Lịch triều hiến chương loại chí, từ đời nhà Trần cứ ba năm một lần đến đời Hậu Lê sáu năm một lần, nước ta lại đi sứ Trung Hoa [15, tr.

Các đoàn sứ bộ Việt Nam được cử đi với các mục đích khác nhau như cầu phong, chúc mừng, báo tang, viếng tang, đáp lễ, hoặc bàn luận những vấn đề can hệ đến cả hai quốc gia. Quy mô của những chuyến đi sứ cũng thật khác nhau. Ngược lại, Trung Hoa cũng cử các đoàn sứ bộ sang ta để thực hiện các việc giao bang, thông thương. Đoàn đi sứ bao gồm các vị đại quan trong triều đảm nhận vai trò Chánh sứ và Phó Chánh sứ.

Họ đều có kiến thức uyên thâm, có tài văn chương, nhất là tài “chuyên đối”4. Nhân chuyến đi sứ Trung Quốc, các sứ thần thường ghi chép lại những cảm nhận của mình bằng văn chương. Vì vậy, thơ sứ trình (thơ đi sứ) chính 4 Chuyên đối: chuyên đối đáp bằng lí lẽ, lập luận, dẫn chứng. 9 là những tác phẩm thơ ca được các sứ thần sáng tác nhân hành trình đi sứ của mình.

Các thi phẩm sứ trình ấy không chỉ có ý nghĩa lịch sử, bang giao giữa các triều đại Việt Nam và Trung Hoa thời trung đại mà còn mang giá trị văn chương đặc sắc, làm phong phú cho nền thơ ca dân tộc. Trong phạm vi khảo cứu một tập thơ đi sứ của một tác giả vào giai đoạn cuối thế kỉ XVIII, chúng tôi đề cập đến những thông tin về giai đoạn lịch sử Việt Nam thời Cảnh Hưng – Lê Chiêu Thống (1740 – 1788). Đây là giai đoạn có nhiều biến động trong lịch sử xã hội phong kiến Việt Nam. Giai đoạn này trải dài trên 40 năm đã ghi nhận tám chuyến [15, tr.609] đi sứ của các sứ thần Việt Nam sang Trung Hoa với nhiều mục đích bang giao giữa hai quốc gia độc lập.

Cụ thể như sau: NGƯỜI CHỊU NĂM ĐI NGƯỜI STT TRÁCH NHIỆM CHUYẾN ĐI SỨ TRỊ VÌ (3,tr.608,609)5 - Chánh sứ Nguyễn Kiều 阮 翹 (1695 – 1752) Cảnh Hưng - Vua: Lê Hiển Tông. 01 - Phó sứ Nguyễn Tông Quai 阮宗乖 (1692 – thứ 2 (1741) - Chúa: Trịnh Doanh 1767) - Chánh sứ Nguyễn Tông Quai 阮宗乖 (1692 Cảnh Hưng – 1767) - Vua: Lê Hiển Tông. Cảnh Hưng - Chánh sứ Vũ Khâm Thận 武欽慎 [1702-?]6 - Vua: Lê Hiển Tông. 03 thứ 14 - Phó sứ Đào Xuân Hương 陶春香.