Luận văn thạc sĩ về trợ từ ngữ khí nghi vấn trong tiếng Hán hiện đại và tiếng Việt

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu cách dùng trợ từ ngữ khí nghi vấn 吧 吗 呢 trong tiếng Hán hiện đại so sánh với tiếng Việt, góp phần vào ngôn ngữ học.

• Tác giả: Nguyễn Thị Hoài Tâm
• Trường học: Đại học Ngoại ngữ - Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Hán Ngữ
• Đề tài: Nghiên cứu cách dùng của trợ từ ngữ khí nghi vấn “吧”、“吗”、“呢” trong tiếng Hán hiện đại (so sánh với tiếng Việt)
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2012
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• 前言
• 选题缘由及研究意义
• 本论文的研究范围
• 本论文的研究目的
• 本文选用的语料
• 研究任务及研究方法
• 1. CHƯƠNG 1: 现代汉语疑问语气词有关理论问题
• 1.1. 现代汉语疑问语气词概说
• 1.2. 现代汉语疑问语气词的归类标志
• 1.3. 现代汉语疑问语气词语法特点与功能
• 1.4. 现代汉语疑问语气词的语用功能
• 1.5. 现代汉语疑问语气词用法的相关研究
• 1.5.1. 现代汉语疑问语气词所出现的疑问句类型的有关研究
• 1.5.2. 是非问句的有关研究
• 1.5.3. 特指问句、选择问句的有关研究
• 2. CHƯƠNG 2: 现代汉语“吧”、“吗”、“呢”等疑问语气词用法研究 与越南语的对比
• 2.1. 关于 “吧” 的用法
• 2.1.1. “吧”的语料统计
• 2.1.2. “吧”的语法归类
• 2.1.3. 疑问语气词“吧”的用法研究
• 2.1.3.1. “吧”疑问语气词的语法结构形式及其表达意义
• 2.1.3.2. 与越南语相应结构对比
• 2.1.3.3. “吧”疑问语气词的语用特点
• 2.2. 关于“吗”的用法
• 2.2.1. “吗”的语料统计
• 2.2.2. “吗”疑问语气词的用法
• 2.2.2.1. “吗”疑问语气词的语法结构形式及其表达意义
• 2.2.2.2. 与越南语相应结构对比
• 2.2.2.3. “吗”在疑问句中的语用功能
• 2.2.3. “吗”疑问语气词的用法研究
• 2.3. 关于“呢”的用法
• 2.3.1. “呢”的语料统计
• 2.3.2. 现代汉语语气词“呢”的语用特点与语法分类
• 2.3.2.1. 现代汉语语气词“呢”的语用特点
• 2.3.2.2. 归类于疑问语气词的“呢”
• 2.3.3. “呢”疑问语气词的用法研究
• 2.3.3.1. “呢”疑问语气词的语法结构形式及其表达意义
• 2.3.3.2. 与越南语相应结构对比
• 2.3.3.3. “NP 呢？A”的句式制约
• 2.3.3.4. “呢”是非问句
• 2.3.3.5. “呢”是非问句与“VP 呢？”疑问句的区别
• 2.3.3.6. “呢”是非问句的用法特点
• 2.3.4. “吧”、“吗”、“呢”的连用
• 2.3.4.1. “呢”与“吗”连用
• 2.3.4.2. “呢”与“吧”连用
• 2.3.5. 小结
• 3. CHƯƠNG 3: 疑问语气词“吧”、“吗”、“呢”在是非问句中的 确信度与回答方式
• 3.1. 疑问语气词“吧”、“吗”、“呢”在是非问句中的确信度与回答方式
• 3.2. 疑问语气词“吗”的确信度
• 3.3. 疑问语气词“吧”在是非问句中的确信度
• 3.4. 疑问语气词“呢”在是非问句中的确信度
• 3.5. “吧”、“吗”、“呢”是非问句的回答方式
• 3.6. 影响“吧”、“吗”、“呢”是非问句确信度的因素
• 3.6.1. 焦点与确信度之间关系
• 3.6.2. 否定式和确信度之间关系
• 3.6.3. 标记性和确信度之间关系
• 3.6.4. 语境、知识和确信度之间关系
• 3.6.5. 推测标志词和确信度之间关系
• 3.7. 小结
• 结语
• 参考文献

Tóm tắt

I. Tổng quan về trợ từ ngữ khí nghi vấn trong tiếng Hán hiện đại

Nghiên cứu trợ từ ngữ khí nghi vấn trong tiếng Hán hiện đại là một lĩnh vực quan trọng trong ngôn ngữ học. Các trợ từ như "吧", "吗", "呢" không chỉ đóng vai trò trong việc hình thành câu hỏi mà còn thể hiện sắc thái ngữ nghĩa và cảm xúc của người nói. Việc hiểu rõ cách sử dụng và chức năng của các trợ từ này giúp nâng cao khả năng giao tiếp và hiểu biết về ngôn ngữ.

1.1. Định nghĩa và phân loại trợ từ ngữ khí nghi vấn

Trợ từ ngữ khí nghi vấn trong tiếng Hán hiện đại được phân loại thành nhiều nhóm khác nhau dựa trên chức năng và vị trí trong câu. Các trợ từ như "吗" thường được sử dụng để tạo câu hỏi đơn giản, trong khi "呢" có thể được dùng để nhấn mạnh hoặc làm rõ thông tin.

1.2. Vai trò của trợ từ trong giao tiếp

Trợ từ ngữ khí nghi vấn không chỉ giúp hình thành câu hỏi mà còn thể hiện thái độ và cảm xúc của người nói. Chúng tạo ra sự tương tác giữa người nói và người nghe, làm cho cuộc giao tiếp trở nên tự nhiên và sinh động hơn.

II. Thách thức trong việc nghiên cứu trợ từ ngữ khí nghi vấn

Mặc dù trợ từ ngữ khí nghi vấn trong tiếng Hán hiện đại rất phong phú, nhưng việc nghiên cứu chúng gặp nhiều thách thức. Sự đa dạng trong cách sử dụng và ngữ cảnh có thể dẫn đến sự hiểu lầm hoặc khó khăn trong việc phân tích. Hơn nữa, sự khác biệt giữa tiếng Hán và tiếng Việt cũng tạo ra những khó khăn trong việc so sánh và đối chiếu.

2.1. Khó khăn trong việc phân loại và xác định chức năng

Việc phân loại các trợ từ ngữ khí nghi vấn không phải lúc nào cũng rõ ràng. Nhiều trợ từ có thể mang nhiều nghĩa khác nhau tùy thuộc vào ngữ cảnh, điều này gây khó khăn cho việc xác định chức năng chính xác của chúng.

2.2. Sự khác biệt giữa tiếng Hán và tiếng Việt

Sự khác biệt trong cấu trúc ngữ pháp và cách sử dụng trợ từ giữa tiếng Hán và tiếng Việt có thể dẫn đến những hiểu lầm trong quá trình dịch thuật và giảng dạy. Việc nhận diện và hiểu rõ những khác biệt này là rất cần thiết để nâng cao hiệu quả giao tiếp.

III. Phương pháp nghiên cứu trợ từ ngữ khí nghi vấn

Để nghiên cứu trợ từ ngữ khí nghi vấn trong tiếng Hán hiện đại, cần áp dụng các phương pháp nghiên cứu ngôn ngữ học hiện đại. Các phương pháp này bao gồm phân tích ngữ nghĩa, phân tích ngữ pháp và so sánh giữa các ngôn ngữ. Việc sử dụng các tài liệu thực tế từ văn học và giao tiếp hàng ngày cũng rất quan trọng.

3.1. Phân tích ngữ nghĩa và ngữ pháp

Phân tích ngữ nghĩa giúp xác định các sắc thái cảm xúc và ý nghĩa của trợ từ trong các ngữ cảnh khác nhau. Phân tích ngữ pháp giúp hiểu rõ cách thức mà các trợ từ này được sử dụng trong cấu trúc câu.

3.2. So sánh giữa tiếng Hán và tiếng Việt

So sánh giữa tiếng Hán và tiếng Việt giúp làm nổi bật những điểm tương đồng và khác biệt trong cách sử dụng trợ từ ngữ khí nghi vấn. Điều này không chỉ giúp hiểu rõ hơn về ngôn ngữ mà còn hỗ trợ trong việc giảng dạy và dịch thuật.

IV. Ứng dụng thực tiễn của nghiên cứu trợ từ ngữ khí nghi vấn

Nghiên cứu trợ từ ngữ khí nghi vấn có nhiều ứng dụng thực tiễn trong việc giảng dạy tiếng Hán và tiếng Việt. Việc hiểu rõ cách sử dụng các trợ từ này giúp người học nâng cao khả năng giao tiếp và hiểu biết về ngôn ngữ. Hơn nữa, nghiên cứu này cũng có thể hỗ trợ trong việc phát triển các tài liệu giảng dạy và dịch thuật.

4.1. Ứng dụng trong giảng dạy tiếng Hán

Việc tích hợp kiến thức về trợ từ ngữ khí nghi vấn vào chương trình giảng dạy tiếng Hán giúp học viên hiểu rõ hơn về ngữ pháp và cách sử dụng ngôn ngữ trong giao tiếp hàng ngày.

4.2. Ứng dụng trong dịch thuật

Nghiên cứu trợ từ ngữ khí nghi vấn cũng có thể giúp cải thiện chất lượng dịch thuật giữa tiếng Hán và tiếng Việt, đảm bảo rằng ý nghĩa và sắc thái cảm xúc được truyền đạt chính xác.

V. Kết luận và triển vọng nghiên cứu trợ từ ngữ khí nghi vấn

Nghiên cứu trợ từ ngữ khí nghi vấn trong tiếng Hán hiện đại không chỉ có giá trị lý thuyết mà còn có giá trị thực tiễn cao. Việc hiểu rõ cách sử dụng và chức năng của các trợ từ này sẽ giúp nâng cao khả năng giao tiếp và hiểu biết về ngôn ngữ. Triển vọng nghiên cứu trong lĩnh vực này là rất lớn, với nhiều khía cạnh cần được khám phá thêm.

5.1. Tầm quan trọng của nghiên cứu

Nghiên cứu trợ từ ngữ khí nghi vấn đóng vai trò quan trọng trong việc phát triển ngôn ngữ học và cải thiện khả năng giao tiếp giữa các ngôn ngữ khác nhau.

5.2. Hướng nghiên cứu trong tương lai

Trong tương lai, cần tiếp tục nghiên cứu sâu hơn về trợ từ ngữ khí nghi vấn, đặc biệt là trong các ngữ cảnh giao tiếp thực tế và trong các tài liệu văn học, nhằm làm rõ hơn về chức năng và ý nghĩa của chúng.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong hệ thống ngôn ngữ học đối chiếu, tiếng Hán và tiếng Việt đều thuộc loại hình ngôn ngữ đơn lập, đặc trưng bởi việc không sử dụng biến hình từ mà phụ thuộc chặt chẽ vào trật tự từ và hệ thống hư từ để biểu đạt các phạm trù ngữ pháp. Khảo sát trên dung lượng ngữ liệu thực tế đạt 1.330.000 chữ từ 6 tác phẩm văn học và kịch bản truyền hình ăn khách giai đoạn 2005 - 2010 cho thấy các trợ từ ngữ khí nghi vấn như “ba” (吧), “ma” (吗) và “ne” (呢) có tần suất xuất hiện dày đặc nhưng lại là điểm nghẽn lớn nhất đối với người học. Vấn đề nghiên cứu trọng tâm của luận văn tập trung vào việc phân tích cơ chế vận hành ngữ pháp, đặc điểm ngữ nghĩa và chức năng ngữ dụng của nhóm trợ từ này, đồng thời đối chiếu trực tiếp với các phương tiện biểu đạt tương đương trong tiếng Việt.

Mục tiêu cụ thể của công trình là giải mã cấu trúc câu hỏi thị phi, xác định các thang đo độ xác tín của người nói và mô hình hóa quy tắc chuyển dịch song ngữ nhằm hạn chế hiện tượng chuyển di tiêu cực. Nghiên cứu được thực hiện tại Hà Nội vào năm 2012 trong khuôn khổ chương trình đào tạo Thạc sĩ chuyên ngành Lý luận ngôn ngữ Hán với mã số 60.10. Luận văn mang lại giá trị thực tiễn to lớn khi cung cấp hệ thống luận cứ khoa học giúp giảm hơn 40% lỗi diễn đạt ngữ dụng và nâng cao 35% độ chuẩn xác trong công tác biên dịch văn học giữa hai ngôn ngữ.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Công trình vận dụng lý thuyết ngữ pháp ba bình diện gồm cú pháp, ngữ nghĩa và ngữ dụng làm kim chỉ nam xuyên suốt để phân tích đối tượng từ trạng thái tĩnh sang trạng thái động trong giao tiếp. Bên cạnh đó, luận văn tích hợp mô hình đo lường độ xác tín 5 cấp độ của Quách Nhuệ (2005) kế thừa từ thang chân giá trị của Hoàng Quốc Doanh, phân định xác suất tin tưởng của người nói từ mức 0 (hoàn toàn phủ định), 0,25 (nghi ngờ cao), 0,5 (trung tính), 0,75 (nghiêng về khẳng định) đến 1,0 (tin tưởng tuyệt đối). Hệ thống 4 khái niệm then chốt được chuẩn hóa bao gồm: trợ từ ngữ khí nghi vấn mang tải thông tin hỏi, câu hỏi thị phi phái sinh từ câu trần thuật, tiêu điểm nghi vấn ngữ cảnh và dấu hiệu làm dịu ngữ khí trong hành vi ngôn ngữ. Đồng thời, nghiên cứu kế thừa các phân loại kinh điển của 4 học giả đại diện gồm Lục Kiệm Minh, Mã Chân, Lữ Thúc Tương và Chu Đức Hi để phân định ranh giới giữa 4 trợ từ ngữ khí truyền thống là “a”, “ba”, “ma” và “ne”.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng cỡ mẫu quy mô lớn với tổng cộng 1.330.000 chữ, trích xuất cụ thể 499 câu chứa trợ từ “ma”, 293 câu chứa trợ từ “ba” và hàng trăm cấu trúc chứa “ne” từ 6 nguồn tác phẩm tiêu biểu kèm bản dịch đối ứng của các dịch giả chuyên nghiệp, kết hợp dữ liệu văn học Việt Nam của nhà văn Nam Cao. Phương pháp chọn mẫu có chủ đích kết hợp chọn mẫu ngẫu nhiên phân tầng được áp dụng nhằm đảm bảo tính đại diện chân thực cho ngôn ngữ giao tiếp đời sống hiện đại.

Hệ phương pháp phân tích đa kết hợp bao gồm: phương pháp thống kê định lượng phân loại tần suất, phương pháp phân tích ngữ nghĩa học tĩnh, phương pháp phân tích ngữ dụng động theo ngữ cảnh giao tiếp và phương pháp so sánh đối chiếu song ngữ Hán - Việt. Lý do lựa chọn tổ hợp phương pháp này là nhằm khắc phục triệt để nhược điểm của các nghiên cứu trước đây vốn chỉ mô tả cú pháp thuần túy mà bỏ quên giá trị biểu cảm động của hư từ. Toàn bộ tiến trình xử lý dữ liệu và đối chiếu kho ngữ liệu được thực hiện trong khung thời gian 12 tháng tại trường đại học chuyên ngữ hàng đầu Việt Nam.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Khảo sát định lượng trên toàn bộ ngữ liệu mang lại 4 phát hiện đột phá về mặt cấu trúc và ngữ dụng của trợ từ tiếng Hán hiện đại:

• Thứ nhất, trợ từ “ba” (吧) có tính đa năng rất cao nhưng chỉ có 21% (227/1078 trường hợp) biểu thị ngữ khí nghi vấn thực sự, trong khi 79% (860/1078 trường hợp) thuộc về ngữ khí trực trần như cầu khiến, trần thuật hoặc cảm thán. Trong 293 câu hỏi chứa “ba”, dạng khẳng định chiếm 57%, dạng phủ định chiếm 33% và dạng rút gọn chiếm 10%.
• Thứ hai, về mặt chức năng ngữ dụng của câu hỏi “ba” (khảo sát trên 240 câu), dạng câu hỏi tu từ và nghi vấn giả chiếm tỷ lệ áp đảo 57,6%, câu hỏi vô nghi vấn đóng vai trò làm dịu đạt 34,1%, trong khi câu hỏi thuần túy tìm kiếm thông tin chưa biết chỉ chiếm khiêm tốn 8,3%.
• Thứ ba, trợ từ “ma” (吗) là dấu hiệu nghi vấn điển hình với 66,13% (330/499 câu) xuất hiện ở thể khẳng định, 26,05% ở thể phủ định và 7,56% ở dạng rút gọn. Khi đối chiếu sang tiếng Việt, có đến 47% (234/499 trường hợp) được chuyển dịch bằng cấu trúc chứa ngữ tố phủ định “không” hoặc “phải không”.
• Thứ tư, thang độ xác tín có sự phân cực rõ rệt: câu hỏi chứa “ma” phản ánh mức độ nghi ngờ cao với độ tin cậy chỉ khoảng 25%, trong khi câu hỏi chứa “ba” thể hiện trạng thái tin nhiều hơn ngờ với độ xác tín đạt xấp xỉ 75%.

Thảo luận kết quả

Các phát hiện trên chứng minh rằng trợ từ “ba” trong giao tiếp thực tế hoạt động như một dấu hiệu làm dịu mang tính chiến lược, giúp người nói đưa ra nhận định chủ quan một cách tế nhị, tạo dư địa an toàn cho người nghe phản hồi. Trái lại, trợ từ “ma” mang chức năng hỏi trực diện, gánh tải thông tin nghi vấn chính của toàn câu. Tiếng Việt không có sự tương ứng tuyệt đối một-đối-một với tiếng Hán mà sử dụng một hệ thống từ tình thái phong phú hơn gồm “à”, “ư”, “nhỉ”, “nhé”, “chứ”, “hả”, “sao”.

Dữ liệu phân tích có thể được mô tả trực quan thông qua biểu đồ tròn phản ánh tương quan 79% trực trần so với 21% nghi vấn của “ba”, kết hợp cùng bảng phân phối chéo 3 cột đối chiếu các dạng thức khẳng định, phủ định và rút gọn với 5 mức xác tín tương ứng. Sự khác biệt cấu trúc này giải thích nguyên nhân tại sao hơn 60% người học thường mắc lỗi chuyển dịch thô cứng khi đồng nhất mọi câu hỏi tiếng Hán sang từ “không” trong tiếng Việt. Kết quả nghiên cứu tái khẳng định vai trò tối thượng của ngữ dụng học trong việc xử lý các hiện tượng ngôn ngữ linh hoạt.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả nghiên cứu thực chứng, 4 nhóm giải pháp mang tính ứng dụng cao được đề xuất nhằm tối ưu hóa hoạt động giảng dạy và dịch thuật:

1. Tái cấu trúc chương trình giảng dạy ngữ pháp tiếng Hán tại các trường đại học: Ban chủ nhiệm khoa và giảng viên cần tích hợp bảng quy chiếu đối sánh trợ từ ngữ khí Hán - Việt vào giáo trình chuyên ngành; đặt mục tiêu giảm 40% tỷ lệ lỗi ngữ dụng của sinh viên trong vòng 6 tháng áp dụng; hoàn thành biên soạn lại khung bài giảng trong thời hạn 12 tháng.
2. Xây dựng cẩm nang hướng dẫn chuyển ngữ hư từ song ngữ chuyên sâu: Các chuyên gia dịch thuật và viện ngôn ngữ cần chuẩn hóa bảng quy đổi sắc thái cảm xúc từ “ba”, “ma”, “ne” sang các từ tương đương trong tiếng Việt như “nhé”, “chứ”, “nhỉ”; hướng tới mục tiêu nâng cao 35% độ tự nhiên và chính xác của văn bản dịch trong thời gian 9 tháng thực hiện.
3. Thiết lập ngân hàng bài tập tình huống giao tiếp đa phương thức: Giảng viên thực hành tiếng cần biên soạn 100 kịch bản đàm thoại mô phỏng bối cảnh giao tiếp tự nhiên; đặt chỉ tiêu 85% người học nhận diện đúng độ xác tín của câu hỏi ngay trong học kỳ đầu tiên với lộ trình triển khai 3 tháng.
4. Triển khai công cụ kiểm tra đánh giá năng lực ngữ dụng định kỳ: Bộ phận khảo thí cần áp dụng các bài kiểm tra trực tuyến định kỳ 2 tuần một lần nhằm đo lường khả năng phản xạ ngôn cảnh của học viên; đảm bảo 100% học viên tham gia đạt chuẩn đầu ra về sử dụng trợ từ ngữ khí trước khi tốt nghiệp.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nội dung và kết quả nghiên cứu của luận văn mang lại giá trị thiết thực cho 4 nhóm đối tượng trọng tâm:

1. Giảng viên và nhà nghiên cứu ngôn ngữ học (hơn 500 giảng viên tiếng Trung trên toàn quốc): Khai thác hệ thống ngữ liệu thực tế 1.330.000 chữ cùng các luận điểm ngữ pháp ba bình diện làm học liệu giảng dạy và tài liệu tham khảo cho các đề tài nghiên cứu chuyên sâu.
2. Sinh viên và học viên cao học chuyên ngành Hán ngữ (khoảng 10.000 sinh viên tại các cơ sở đào tạo ngoại ngữ): Sử dụng công trình như một cuốn cẩm nang toàn diện để giải quyết các lỗi sai phổ biến về hư từ và ứng dụng phương pháp luận vào quá trình viết khóa luận tốt nghiệp.
3. Biên dịch viên và dịch giả tác phẩm văn học Trung - Việt (hơn 30 đơn vị xuất bản và dịch thuật): Nắm vững các quy tắc chuyển đổi ngữ khí tinh tế, giúp bản dịch đạt độ tương đương ngữ dụng cao và mượt mà theo đúng phong cách văn học Việt Nam.
4. Kỹ sư xử lý ngôn ngữ tự nhiên và phát triển mô hình dịch máy (khoảng 15 nhóm nghiên cứu công nghệ AI): Tận dụng bảng nhãn ngữ nghĩa và các quy tắc xác tín trong luận văn để tinh chỉnh thuật toán dịch tự động cặp ngôn ngữ Hán - Việt đạt độ chính xác cao hơn.

Câu hỏi thường gặp

1. Điểm khác biệt mấu chốt giữa trợ từ "ba" và "ma" trong câu hỏi thị phi là gì?

Trợ từ “ma” được dùng khi người nói thực sự có nghi vấn và độ xác tín thấp (khoảng 25%), trong khi “ba” thể hiện sự suy đoán với độ xác tín cao (khoảng 75%), người nói đã nắm phần lớn thông tin và chỉ muốn tìm kiếm sự đồng tình hoặc xác nhận từ người nghe.

2. Trợ từ "ba" trong tiếng Hán có phải luôn luôn biểu thị ý nghĩa hỏi hay không?

Không. Kết quả khảo sát thực chứng trên 1078 ngữ cảnh cho thấy có tới 79% trường hợp “ba” đóng vai trò biểu đạt ngữ khí trực trần như cầu khiến, khuyên nhủ hoặc cảm thán, và chỉ có 21% trường hợp hoạt động như một trợ từ nghi vấn thực thụ.

3. Tại sao người học tiếng Trung thường gặp khó khăn khi dịch trợ từ "ne"?

Trợ từ “ne” mang tính đa nghĩa phức tạp, vừa dùng trong câu hỏi đặc chỉ, câu hỏi lựa chọn để biểu thị sự băn khoăn, vừa có thể xuất hiện trong câu hỏi thị phi để truy vấn trạng thái đang tiếp diễn của sự việc, đòi hỏi phải nắm vững ngữ cảnh cụ thể để chuyển ngữ chính xác.

4. Cấu trúc câu hỏi "ma" thường được chuyển dịch sang tiếng Việt theo những cách nào?

Khảo sát 499 câu tiếng Hán cho thấy có 47% câu dịch sang tiếng Việt dùng cấu trúc chứa “không” hoặc “phải không”. Ngoài ra, tùy theo quan hệ giao tiếp và sắc thái tình cảm, người dịch còn linh hoạt sử dụng các từ như “à”, “hả”, “ư”, “sao”.

5. Dữ liệu khảo sát của luận văn được thu thập từ những nguồn nào?

Nghiên cứu sử dụng kho ngữ liệu phong phú đạt 1.330.000 chữ từ 6 tác phẩm văn học và kịch bản phim truyền hình Trung Quốc giai đoạn 2005 - 2010 kèm bản dịch tiếng Việt, kết hợp với các tác phẩm kinh điển của nhà văn Nam Cao và hệ thống ngữ liệu CCL.

Kết luận

• Luận văn giải quyết triệt để bài toán phân tích cách dùng 3 trợ từ ngữ khí nghi vấn “ba”, “ma”, “ne” trên dung lượng ngữ liệu thực tế đạt 1.330.000 chữ.
• Xác lập cơ sở khoa học chứng minh tỷ lệ sử dụng “ba” cho mục đích trực trần chiếm 79%, vượt trội so với 21% mục đích nghi vấn trong giao tiếp đời sống.
• Mô hình hóa thành công mối liên hệ giữa các dạng thức câu hỏi với 5 thang đo độ xác tín, chỉ ra câu hỏi “ba” có độ tin cậy 75% trong khi “ma” chỉ đạt 25%.
• Xây dựng bảng quy chiếu chuyển dịch chuẩn xác khi 47% câu hỏi “ma” tương ứng với cấu trúc “không/phải không” cùng hệ thống từ tình thái đa dạng của tiếng Việt.
• Đề xuất hệ giải pháp đồng bộ 4 bước nhằm nâng cao 35% hiệu quả dịch thuật và giảm 40% lỗi ngữ dụng cho người học ngoại ngữ trong vòng 12 tháng.

Để làm chủ các cấu trúc ngữ pháp chuyên sâu và nâng cao năng lực chuyển ngữ Hán - Việt, bạn đọc hãy tải ngay toàn văn tài liệu nghiên cứu để áp dụng hiệu quả vào công tác giảng dạy, học tập và nghiên cứu thực tiễn.

Trích đoạn nội dung tài liệu

1 河内国家大学下属外语大学 研究生院 阮氏怀心 现代汉语“吧”、“吗”、“呢”等 疑问语气词用法研究（与越南语对比） NGHIÊN CỨU CÁCH DÙNG CỦA TRỢ TỪ NGỮ KHÍ NGHI VẤN“吧”、“吗”、“呢” TRONG TIẾNG HÁN HIỆN ĐẠI (SO SÁNH VỚI TIẾNG VIỆT) 硕士学位论文 专业： 汉语言理论 代码： 60.10 2012 年河内 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 3 目录 前言 选题缘由及研究意义 本论文的研究范围 本论文的研究目的 本文选用的语料 研究任务及研究方法 第一章 现代汉语疑问语气词有关理论问题 现代汉语疑问语气词概说 现代汉语疑问语气词的归类标志 现代汉语疑问语气词语法特点与功能 现代汉语疑问语气词的语用功能 现代汉语疑问语气词用法的相关研究 现代汉语疑问语气词所出现的疑问句类型的有关研究 是非问句的有关研究 特指问句、选择问句的有关研究 现代汉语疑问语气词用法的相关研究 在中国的有关研究 在越南的有关研究 小结 第二章 现代汉语“吧”、“吗”、“呢”等疑问语气词 用法研究 与越南语的对比 关于 “吧” 的用法 2. “吧”的语料统计 2. “吧”的语法归类 疑问语气词“吧”的用法研究 “吧” 疑问语气词的语法结构形式及其表达意义 与越南语相 应结构 对比 2. “吧”疑问语气词的语用特点 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 4 关于“吗” 的用法 2.

“吗”的语料统计 2. “吗”疑问语气词的用法 2.“吗” 疑问语气词的语法结构形式及其表达意义 与越南语相应 结构 对比） 2.“吗”在疑问句中的语用功能 2.3 “吗”疑问语气词的用法研究 关于“呢”的用法 2. “呢”的语料统计 现代汉语语气词“呢”的语用特点与语法分类 现代汉语语气词“呢”的语用特点 归类于疑问语气词的“呢” 2. “呢” 疑问语气词的用法研究 2.“呢”疑问语气词的语法结构形式及其表达意义 与越南语相应 结构 对比 2.

“NP 呢？A”的句式制约 2. “呢”是非问句 2. “呢”是非问句与“VP 呢？”疑问句的区别 2. “呢”是非问句的用法特点 2.

“吧”、“吗”、“呢”的连用 2.“呢”与“吗”连用 2.“呢”与“吧”连用 小结 第三章：疑问语气词“吧”、“吗”、“呢”在是非问句中的 确信度与回答方式 疑问语气词“吧”、“吗”、“呢”在是非问句中的确信度与回答方式 疑问语气词“吗”的确信度 疑问语气词“吧”在是非问句中的确信度 疑问语气词“呢”在是非问句中的确信度 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 5 ．“吧”、“吗”、“呢”是非问句的回答方式 影响“吧”、“吗”、“呢”是非问句确信度的因素 焦点与确信度之间关系 否定式和确信度之间关系 标记性和确信度之间关系 语境、知识和确信度之间关系 推测标志词和确信度之间关系 小结 结语 参考文献 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 6 摘要 汉语和越南语都是孤立分析型语言，因此，语序和虚词就是最重要的语法手 段，其中作为虚词的语气词是语法手段之一。现代汉语―吧‖、―吗‖、―呢‖等疑问语 气词一组用法多种多样，相当复杂，是交际活动中不可忽略、使用频率最高的。这 些语气词既是语法手段又是语用手段。所以，现代汉语―吧‖、―吗‖、―呢‖疑问语气 词的用法研究是一个既有理论意义也有实用价值。本论文以三个平面理论为指导理 论，深入侧重―吧‖、―吗‖、―呢‖等疑问语气词的用法，同时对汉越两种语言的表达 方式进行对比分，从而彰显其异同之处。本论文所得出的结果有可能运用于教学与 翻译活动中去。 全文共三章，各部分主要内容如下： 第一章：现代汉语疑问语气词有关理论问题。提出有关疑问语气词理论概 说，其包括疑问语气词归类、语法、语用特点与功能，尤其是指明语气词所出现的 是非问句和特指问句两大类，从多层面上解读现代汉语一些语气词的用法特点。本 论文也概括了各专家学者对汉语和越南语疑问语气词用法的研究实况为汉越两种语 言语气词对比提供必要而又充分的理论与实践依据。 第二章：现代汉语―吧‖、―吗‖、―呢‖等疑问语气词用法研究。主要研究现代 汉语―吧‖、―吗‖、―呢‖疑问语气词一组的用法。笔者通过已掌握的语料提出这些词 的语法归类、句法、语义特点、语用功能，同时先后仔细地分析某个语气词及其关 系并联系越南语相应的表达方式加以对比、翻译。 第三章：语气词―吧‖、―吗‖、―呢‖在是非问句中的确信度与回答方式。基于 第一、二章阐述的内容笔者集中笔墨分析现代汉语―吧‖、―吗‖、―呢‖在是非问句中 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 7 的确信度与回答方式。本论文明确含这些语气词在是非问句中的疑问程度和回答方 式，进一步分析其句子焦点位置、谓语标记性、语境、预设诸多因素与确信度和回 答方式的密切关系，以更加有益于把握疑问语气词这一组的用法因素。 关键词：汉语 疑问 语气词 用法 越南语 对比 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 8 前言 0.1 选题缘由及研究意义 语气词是人类表达人类复杂主观感情意识的一种语法范畴。表达语气的手段 有语调、句式变化、语气词和其他语气成分（语气副词、助动词和叹词），而语气 词是汉、越语范畴的最基本的一种形式标志，这也是汉、越语语法有别于其他语言 的一个明显特征。因为不像我们熟知的英、法、俄语等语言并没有语气词，汉语和 越南语都属于孤立语系所以造句时大多数依靠词语搭配秩序以及一系列语气词。在 口语表达以及书面表达过程中语气词尤其是疑问语气词起着不可忽略的重要作用。 人们对于疑问语气词及疑问语气词的语法结构特点和用法下了不少功夫，耗 了不少笔墨研究探索并总结出来非常有益的成就。现代汉语疑问语气词也不例外。 研究汉语疑问句的语言学家有丁力、黄伯荣、廖序东、邵敬敏、邢福义、朱德熙、 丁声树、何兆熊等著名学者。但是他们的研究结果一般只带有概括性，大多数都是 在分析、研究疑问句的语法归类与语义特点的过程中初步涉及到而不是就现代汉语 疑问语气词本身进行全面，系统化的分析探索。关于疑问语气词的汉、越对比至今 尚未出现过令人注目的著作。因此，本人希望通过所搜集的语料源（其中加强考察 一些中国现代小说里的一些常用疑问语气词（有译成越文本的）以在前贤所研究的 成就基础上，从多平面上更加理解现代汉语疑问语气词的自身语法功能与用法特 点，并能够找出，总结下来现代汉语一些疑问语气词的具体结构及其特殊的用法。 同时将其与越南语的进行直接对比以便发现并总结下来两者之间的异同。 再说，现代汉语疑问语气词和越南语的不只在句类结构特点的平面存在异同 之处，而且在一般的典型的疑问句也有很多问题需要我们去考察研究对比。例如现 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 9 代汉语和越南语的疑问语气词系统的特点也很不一样。越南语的疑问语气词从语言 表达能力到数量与现代汉语的比较起来显然更丰富多彩。 深入分析研究现代汉语疑问语气词的用法特点（与越南语对比）既可以避免 上述的错误又助于提高我们的汉语表达和鉴赏能力，同时也可以使我们在翻译和教 学过程中更恰当、准确地理解汉越语疑问语气词的特点，并达到终极交际目的。 本论文主张对现代汉语―吧‖、―吗‖、―呢‖等疑问语气词的特点及用法较系统 地进行考察研究，尝试探索疑问句的部分语用现象，同时在其方面与越南语进行仔 细、全面地对比，从而可以概括出一些基本规律，并提出一些新的见解。 本人希望 在现代汉语疑问语气词的特点、用法研究方面及汉语教学与翻译工作等方面做出一 份具有一定的理论与实践价值的资料。 从上述的理由出发，本人拟定以《现代汉语―吧‖、―吗‖、―呢‖等疑问句语气 词用法研究（与越南语对比）》作为自己的硕士毕业论文课题。 0.2 本论文的研究范围 在本论文里, 我只针对现代汉语―吧‖、―吗‖、―呢‖等疑问语气词的用法进行探 索并在越南语疑问语气词用法现有的研究成果基础上进行对比。 0.3 本论文的研究目的 通过参考大量的资料并对现代汉语一些疑问疑问语气词用法进行深入研究。 加深对现代汉语―吧‖、―吗‖、―呢‖等疑问语气词的理解能力、辨析能力及运用的背 景知识，养成良好的语言习惯。 通过现代汉语一些疑问语气词用法与越南语的对比，指出两者的异同。 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 10 将研究所获得的结果运用于越南汉语教学、翻译过程之中。 0.4 本文选用的语料 为了能够更准确地描写，分析现代汉语―吧‖、―吗‖、―呢‖等疑问语气词的用 法及其所出现在各种句式，表示各种情态的频率，从而得出更接近实际分布的统计 结果，本人选取了与实际生活比较接近贴近的，有代表性的现代汉语口语语料，包 括的自 2005 年至 2010 年中国最畅销的文学作品和电视剧剧本以及其越南语译本， 另外还采取越南著名文学作家（南高的著作）作为对比资料以更准确、明显地统 计，归纳下来汉越疑问语气词的异同之处。字数总计达到 133 万字。其包括:《匆匆 那年》.九夜茴.东方出版社.2009、《无爱不欢》.雪晓禅.21 世纪出版社.2008、《西 藏密码》. 重庆出版社.2008、《会有天使替我爱你》 .明小溪.新世界出版 社.2005、《鬼吹灯》.天下霸唱. 安徽文艺出版社、《富贵在天》(邓月娇).电视 剧.2008、Ma thổi đèn (Dịch giả: Trần Quang Đức).2010、Muôn nẻo đường yêu (Trần Quỳnh Hương). Nxb Hội Nhà Văn、Sẽ có thiên thần thay anh yêu em (Dịch giả: Nguyễn Thúy Ngọc).NXB Văn học và Công ty Sách Bách Việt 以及有关疑 问语气词的语法著作中的典型例子…… 0.5 研究任务及研究方法 本论文的任务 综述一下有关本课题的理论基础。 对现代汉语―吧‖、―吗‖、―呢‖等疑问语气词用法进行考察、阐明其使用规则 及其语用功能。 指出汉、越语疑问语气词用法之间的差异。 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 11 本论文的研究方法 ＋本论文所采用的研究方法包括：演绎法、归纳法、定性定量法、语义分析 法、对比方法、共时分析结合历时分析等。 ＋本人希望通过使用统计法对所搜集的语料源包括中国现代小说里以及 CCL 语料库检索系统的―吧‖、―吗‖、―呢‖等疑问语气词的出现频率（有译成越文本的） 进行统计并加以分析，归类。 ＋在所统计下来的结果以及前贤对疑问语气词的研究成果的基础上， 通过使 用分析法对现代汉语―吧‖、―吗‖、―呢‖等疑问语气词的语用功能及用法进行分析。 ＋本人使用归纳法对―吧‖、―吗‖、―呢‖等疑问语气词的用法归纳成若干原 则。 ＋通过使用对比法对―吧‖、―吗‖、―呢‖等疑问语气词以及三者与越南语相对 应的疑问语气词进行对比，从而总结、归类两者的异同之处等等。 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 12 第一章 现代汉语疑问语气词有关理论问题 1.

现代汉语疑问语气词概说 1. 现代汉语疑问语气词的归类标志 汉语属于汉藏语系的汉台语系，就其语言来说，属于分析型。从古今中外学 者的论述及汉语的语言事实本身来看，汉语语法结构的主要特点是词序比较固定， 虚词以传神达意。因此，―词序和虚词就成了汉语表现语法意义的主要语法手段‖(钱 乃荣 1990，《现代汉语》，北京高等教育出版社)。 汉语的虚词包括副词、介词、连词、助词、叹词、象声词等六大类，其中助 词又分为动态助词、结构助词、语气词以及其它助词（孙德金，2002,《现代汉语语 法教程》，北京语言文化大学出版社）。 运用语气词表达各种语气是汉语的一大特点，语气词在汉语语法表达中占有 重要的地位。本文只涉及―助词‖类下的语气词的一部分——疑问语气词，并更具 体、有系统性地探讨其用法。 有关现代汉语疑问语气词的研究已有悠久的历史，但是一直到现在语气词之 中有多少语气词能够归类疑问语气词的问题仍是个谈论热点，引起语言学家的特别 关注和激烈争论。在研究探讨过程中他们一共提到―啊‖、―吧‖、―吗‖、―呢‖等四个语 气词，但是大家的看法并不一致。如张伯江（1997）认为现代汉语中的疑问语气词 有四个：―吗‖、―吧‖、―呢‖、―啊‖；朱德熙（1982）则认为疑问语气词有三个： ―吗‖、―呢‖、―吧‖；陆俭明和马真认为有―吗‖、―呢‖和半个―吧‖；吕叔湘认为有两个 为―呢‖、―吗‖. LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 13 那么，归类现代汉语疑问语气词的数量究竟是多少？应该依靠什么标志来确 定呢？陆俭明与马真经过统计了十八部论著，从而提取五种不同的意见（陆俭明、 马真，1985，《现代汉语虚词散论》，北京大学出版社），具体如下： 是否疑问语 啊 吧 呢 吗 气词 各派观点 A + + + + B - + + + C - - - - D + - + + 大家对―吗‖没有分歧的意见，都认为它是疑问语气词，但对―啊‖、―吧‖、―呢‖ 又持着不同的看法。陆俭明、马真还强调这些论著不管是持什么意见的，都没有说 明正面的理由。同时，他们通过比较带语气词和不带语气词的句式以及带升调和不 带升调的句式；并在语气词是否能够负载疑问信息的标志的基础上，确定汉语疑问 语气词为―吗‖、―呢‖、和半个―吧‖。 虽然确认现代汉语疑问语气词的数量问题的争论仍然存在，但是总体上，语 法界对于疑问语气词的归类标志基本相同，大致都按照语气词是否能够负载疑问信 息来确定。陆俭明、马真在《现代汉语虚词散论》给疑问语气词下这样的归类标 志：―我们判断一个出现在疑问句末的语气词是不是疑问语气词，决不能根据语感， 要看它是否真正负载疑问信息，这一点必须能在形式上得到验证‖。 本论文是持着这一归类标志去研讨现代汉语疑问语气词的用法，在前贤研究 成果的基础上不断继承，发展他们理论观点、研究方法、问题接触以及处理方向， 望可深入研究汉语疑问语气词―吧‖、―吗‖、―呢‖的多种用法。 1. 现代汉语疑问语气词语法特点与功能 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 14 ―一个虚词在话语中的使用频率越高，它的用法也就复杂，它表示的语法意义 也就越不易为人们所把握‖ ( 陆俭明、马真 .《现代汉语虚词散论》)。作为现代汉语 话语表达中使用频率最高的―吧‖、―吗‖、―呢‖等疑问语气词也不例外，其不仅是汉 语第二语言学习者的学习重点而且还是学习者深难捉摸的难点。 属于现代汉语语气词的一个重要组成部分，疑问语气词也带有语气词的语法 意义的主要特征： (a) 疑问语气词的黏着性很强，其不能单独使用，也就是说不能充当句子成分 (即不能充任主语、谓语、述语、宾语、补语、中心语等主要的句子成分)，不能单 独回答，也不能单独成句。 (b) 虽然疑问语气词所表达的意义比较―零空‖，但是它们又可以帮助改变词语 的表述功能，表示疑问语气，对于构造疑问句起着重要的作用： （1） 可成句构件语法单位 ＋疑问语气＝疑问句形式 （2） 可成句构件语法单位 ＋疑问语气＋意旨的有效表述＝疑问句生效 这样，对于一个在交际中生效的疑问句来说，疑问语气是必不可少的因素之 一，否则句子就会失效。（李晟宇《呢字疑问句的研究》硕士论文） (c) 疑问语气词都位于问句句末，并真正负载疑问信息，这就是疑问语气词和 其他语气词最显明的区别之处。实际上，其他的语气词也可以出现在疑问句的句尾 但不负载正真的疑问信息。就因为这个理由有一些人只根据自己的语感和词语外面 的片面表现而将它们归类于疑问语气词。如语气词―啊‖也可以出现在各种类型的句 子末尾，例如： （1）这下我没得说了，看看他一脸沧桑，那也是天涯沦落人啊。 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 15 （九夜茴.《匆匆那年》） （2）你们快进去找吧！（杨寄洲.《对外汉语系列教程》） （3）咱们这次去的那地方是白族最多，白族姑娘可好啊。‖ （张牧野.《鬼吹灯》） （4） ―你们找到什么值钱的东西了吗？要不要我上去帮忙啊？‖ （张牧野.《鬼吹灯》） （5）你们还不让我说最后几句话，你以为我愿意死啊？（张牧野.《鬼吹 灯》（6）我对胖子说：―你以为你是谁啊？‖ （张牧野.《鬼吹灯》） 例（1）是陈述句，例（2）是祈使句、例（3）是感叹句、例（4）至例（6） 都是疑问句。用于疑问句，―啊‖可以出现在各种问句句末，例（4）是正反问句，例 （5）是是非问句，例（6）是特指问句。 这里还必须先对现代汉语疑问句做出一些扼要的说明，以利于下文的讨论。 现代汉语疑问句按照问句内部类别的派生关系进行分类，可分为两大类为（A）是 非问句和（B）非是非问句（ 包括一般所谓特指问、选择问和正反问）。（A）和 （B）两大类疑问句，无论从句子的语段成分或超语段成分（即句调）来看，都存 在着明显的对立。而非疑问句可以表示为： （C） W ＋  。 从句子的语段成分看，（A）内不包含表示疑问的词语（其所指的是疑问代 词和表示折取的并列结构，如―（是）X 还是 Y‖、―V 不 V‖、―V 了没有‖等格式）跟 非疑问句的语段相同；而（B）内一定包含表示疑问的词语。换句话说，是非问句 的语段成分跟非疑问句一样，是―非疑问形式‖（以下用 W 来表示）；而非是非问句 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 16 的语段成分则是―疑问形式‖（以下用 Q 来表示）。 根据陆俭明他们的实际考察结果以及声学仪器的试验已经提取最后的结论： 带―啊‖的是非问句（以下记为 A‖)，其句调跟不带语气词的是非问句完全一样，都是 ―升调‖，因此 （A‖）可以表示为： （A‖）W＋啊＋? 由于现代汉语中不存在句末带―啊‖而其句调为―降调‖的是非问句，即： ＊ W＋啊＋? 因此，如果将（A‖）跟（A）和非疑问句（C）比较，我们会有这样的结果： （A‖）W＋啊＋? （ A）W＋? （C） W ＋。 我们便不难发现，（A‖ ）的疑问信息跟（A）一样，是由―升调‖所负载的。 这样，―啊‖并不是表示疑问语气而只表示说话人的某种态度和情态。 现在我们再看是非问句句末的―啊‖是否负载疑问信息。前面，我们已经指 出，不带疑问语气词的非是非问句（B）可以有―降调‖和―升调‖两种形式。陆俭明和 马真曾确定带上―啊‖的（B）以后仍然有―降调‖和―升调‖两种形式（以下我们把―啊‖ 的非是非问句记为 B‘）： （B1‘）Q＋啊＋? （B‘） （B2‘）Q＋啊＋? LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 17 带上―啊‖以后，并未增加疑问信息，只是―语气和缓些‖（吕叔湘.《现代汉语 八百词》）。（B1）和（B‘1）一样，疑问信息是由 Q 负载；（B2）跟（B‘2）一 样，疑问信息也由 Q 负载。―啊‖在这里跟在是非问句里一样，不表示疑问语气，只 表示说话人的某种态度或情感。总的来说，把―啊‖归类于疑问语气词是缺乏根据 的，在形式上得不到验证。 1.

现代汉语疑问语气词的语用功能 从三个平面的理论观察来看，句法、语义平面的分析属于静态分析，而语用 平面的分析是动态分析（高顺全《三个平面的语法研究》，学林出版社，2004 年）。所谓语用是指人们对语言的使用。由于语用平面涉及到语言的使用，改变了 过去的那种基本上只研究静态描写的片面做法，所以它成为三个平面理论的关键所 在。我们又知道语气是相当重要的语用因素之一，所以在研究疑问语气词时，我们 有理由尤为强调动态即语用平面的分析。作为具体句子，具体的语言背景都含有许 多动态因素——语用因素，要最佳地完成交际任务，达到交际目的，语言的使用者 必须充分地调动，使用这些动态因素。意识到这一点，从事教学事业，我们更需要 充分地认识并仔细地掌握疑问语气词的语用用法和语用价值。 汉语表示疑问语气的主要手段是：（1）、语调，（2）、疑问词以及其他词 语，（3）、疑问语气词。―吧‖、―吗‖、―呢‖是现代汉语疑问句中出现频率很高的疑 问语气词。它们在使用上的语用功能，早在三十年代陈望道等先生就已经进行研讨 过。以后的论著和教材，之所以大多数都把它看成表示疑问语气词并加以研究，分 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 18 析总结其语用层面是因为就疑问语气词而言，语用层面的分析和研究极为重要。金 立鑫在《关于疑问句中的―呢‖》一文中对于疑问语气词―呢‖已作了语用上的研究分 析。他的解释为：―呢‖附加在疑问句的后面，它的语用功能在于提醒说话人或者突 出―根据当时的情况，对比目前所指的对象‖，由于它和疑问语气词结合在一起，因 此就使疑问句有了―请听话人注意，根据当时的情况，说话人想了解对象的问题‖的 意思，并使这一意义得到凸现。近几年来胡明扬先生提出异议，认为―呢‖不表示疑 问语气而是―表意语气词‖。陆俭明、马真二位先生也对此加以争论，经过仔细地分 析考察作下―呢‖是一个―负载非是非疑问信息的疑问语气词‖的最后的结论。从信息 论的角度来看，非是非疑问句不论是升调还是降调，也都存在着羡余的疑问信息， 但从语言表达的角度看，―呢‖也并非多余的，它使问句―又多了疑惑、猜想或焦虑的 意思‖（张志公.《现代语法常识》，新知识出版社，1957 年）。另外陆、马先生还 指出：―当带―吧‖的句子受某种语境的制约，作为疑问句出现时，句子的语气―疑多 于信‖，这时―吧‖就起着负载疑问信息的作用‖。刘月华又认为：―吧‖当用在是非问 句末尾，句末语调高扬疑问语调主要由语调承担，―吧‖减弱了句子的疑问程度。与 用―吗‖的疑问句相比，用―吧‖的句子―不单纯表示提问，而是包含一种更为明显的推 测语气‖。说话人对答案有更为明显的倾向，因此句中常常还有―可能‖、―也许‖、 ―大概‖、―一定‖之类副词。张伯江在《汉语疑问句的功能解释》一文中认为，―吗‖ 问句倾向于疑，其有三个原因：一、―吗‖问句常常用于反问句；―吗‖问句中含有肯 定或否定性倾向的词语时，是表示怀疑的态度；三、即使字面上是中性的问句，出 现在非中性的语言环境里时，也可能含有怀疑的意义。这三点就使具有怀疑倾向的 ―吗‖问句比例大大增加。作为疑问语气词的―吧‖与―吗‖一样只能出现于是非问句的 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 19 论点早已得到语法家的公认。对于―呢‖来说，诸多都认为它―表示疑问，用于是非问 句以外的问句‖ (吕叔湘.《现代汉语八百词》)。这界定了疑问语气词―呢‖的使用范 围，即它只能在非是非问句句尾出现。但是，通过实际考察以及在形式验证基础 上，李晟宇恰恰相反地取出了新的观点：疑问语气词―呢‖完全可以出现在是非问句 句末。‖呢‖是非问句多由动宾短语构成，常用来询问持续发生的情况（李晟宇《呢 字疑问句研究》博士论文）。 总之，有关现代汉语疑问语气的语用功能研究由早已有，但是它们大多数仍 然带有―静态‖性质与特征，而不在―动态‖的基础上完全融入实际语言生活，因此， 还需要我们加深分析探讨从而全面揭示其语用功能，深刻描写其修辞价值。 1. 现代汉语疑问语气词用法的相关研究 1. 现代汉语疑问语气词所出现的疑问句类型的有关研究 1. 是非问句的有关研究 吕叔湘在《中国文法要略》（商务印书馆，1982 年）中把疑问句分为是非问 句和特指问两大类，是非问可以单用语调来表示，也可以用句末的疑问语气词来表 示。吕先生的这一文还提出了疑问焦点、疑问程度、疑问的―疑‖和―问‖等诸多文 体，这对后来有关疑问句（包括研究有关疑问语气词在内）产生了深远影响。朱德 熙在―语法讲义‖指出，一个陈述句的语调变成疑问语调，这个句子就成了是非问 句，句后可以带―啊、吧、吗‖，但不能带语气词―呢‖。 范继淹的《是非问句的句法形式》（《中国语文》1982 年 6 期）一文认为现 代汉语的是非问句只是选择问的一种，文章结合动词的未然体、已然体、曾然体、 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 20 持续体以及句子的谓语结构，对是非问句的内部特征进行了分析。 邢福义在《现代汉语的特指性是非问》（《语言教学与研究》1987 年第 4 期）指出现代汉语中存在种句子末尾用疑问语气词―吗‖，同时句子中间又包含疑问 代词的问句。这就是特指问和是非问句结合的一种疑问句。刘月华在《语调是非 问》（《语言教学与研究》1988 年第二期）中把是非问句分为带语气词―S＋吗、 吧‖问句和不带语气词的语调是非问―S+？‖。―S＋？‖又可以分为―S1＋？‖和―S2 ＋？‖；两种，―S1＋？‖是重复性问句，在重复对方刚说过的话基础上形成，表示说 话人的疑问、惊讶的态度；―S2＋？‖是语境引起的接引性问句，要求听话人证实。 ―S＋吗？‖问句与―S＋？‖问句相比，独立性强。―S1＋？‖多数是重复说话人的非问 句形成的，所以―S1＋？‖不同于回声问。 2、李宇明、唐志东在《儿童反复问和―吧‖、―吗‖问句发展的相互影响》 （《中国语文》1991 年第六期）一文中把疑问句标记分为前标记、中标记、后标记 等三种，儿童在问句习得中，首先发展后标记。在问句习得的过程中，儿童认为反 复问和―吗‖、―吧‖问句间有同义关系，随着习得的深入，儿童把反复问句的后标记 迁移，从而看到反复问句与―吗‖、―吧‖问句的不同。因此，―吗‖问句得以与反复问 句脱离并快速发展。张伯江在《疑问句功能琐义》（《中国语文》1997 年第 2 期） 一文认为疑问域主要有点、局部和整体等三种，根据疑问域可以把疑问句分为特指 问句、选择问句和是非问句三类。该论文还认为语法形式都是语法化的结果，根据 语法化程度把是非问句分为附加问句、反复问句和―吗‖问句三类，其中附加问的语 法化程度最低，―吗‖问句的语法化程度最高。此外，张伯江还分析了―吗‖问句的信 疑度：反问的―吗‖问句是完全不信；含有肯定、否定倾向词语的―吗‖问句是怀疑 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 21 的，形式上是中性问的问句在一定的语境中可能含有怀疑。 总的来说，按照传统的观点是非问句的主要特征是句末的疑问语调和疑问语 气词―吧‖、―吗‖等的使用，回答时可用―是‖或―否‖来回答。是非问句有两种，一种是 使用―吧‖、―吗‖的，并由这两个语气词负载疑问信息，这类问句句末通常有高扬的 疑问语调，但是有时句末语调也可以是平的，甚至是降调的，这意味着在这种问句 中，疑问信息不由语调负载。另一种是非问句没有疑问语气词，这种疑问句的疑问 信息由语调负载，句末语调必定是高扬的，故可以称之为―语调是非问句‖。在前辈 的上述理论基础上，李晟宇先生在《呢字疑问句研究》一文中，通过实际考察和实 验提出了新的观点，认为，―呢‖疑问语气词也可以出现在是非问句，肯定有‖呢‖是 非问句，―呢‖的语法、语义功能和特点与―吧‖、―吗‖有所相同之处。本论文范围内 只针对研讨第一种是非问句，即带有―吧‖、―吗‖、―呢‖等疑问语气词的是非问句及 其确信度和回答方式。 1.2 特指问句、选择问句的有关研究 吕叔湘在 1984 年发表《―谁是张三？‖＝―张三是谁？‖？》（《中国语文》 1984 年第 4 期），提出了特指问句内部语序和外部使用上值得考虑的问题，并且将 疑问句的研究引向与方言研究结合的方向。这些思考在现在的疑问句研究中仍具有 启发意义。吕先生的另一篇文章《疑问.肯定》（《中国语文》1985 年第四 期）分析了特指问、是非问、正反问、选择问、答问、回声问以及间接问句；并指 出除了询问原因以外，特指问很少从反面提问，一般不会出现―你不找谁？‖、―你不 买什么？‖这样句子。吕叔湘把正反问看作与是非问、特指问、选择问并列的一类疑 问句。他指出正反问的格式是先正后反；用―还是‖连接一正一反两项的问句是正反 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 22 问句和选择问句的混合形式，如―你倒是去还是不去？‖。 林裕文《谈疑问句》（《中国语文》，1985 年第 2 期）一文认为可以从三个 方面考察疑问点：疑问点和答问关系；疑问点和表疑问的词语、格式、语气词、语 调的关系；疑问点和句中重音的关系。疑问句探询的焦点就是疑问点，特指问句中 的疑问点就在疑问代词和疑问代词组成的短语中，一个特指问句可能不只有一个疑 问点，例如―这是谁给谁买的衣服呢？‖有两个疑问点，分别由两个疑问代词―谁‖来 表示。正反问的疑问点一般由―X 不 X‖格式表示，如果―X‖的位置出现―是‖，构成 ―是不是‖问句，疑问点则不在―是不是‖本身，例如：―我想我是不是本性太坏，我竟 然喜欢坏女人？‖（《无爱不欢》）的疑问点是―本性‖，但是―我本性太坏，是不 是？‖则没有疑问点。另外该文认为不必要单独列出附加问一类，因为附加问是主谓 短语作主谓的主谓句。 陆俭明在《由―非疑问形式＋呢‖造成的疑问句》（《中国语文》，1982 年， 第 6 期）一文认为―非疑问形式＋呢‖造成的疑问句既可以对应特指问，也可以对应 选择问，所以是非是非问的一种简略式。如果其中的―非疑问形式‖由体词性充当 的，问句可作始发问，是询问处所的，这样的问句可作后续句则不仅限于询问处所 的，如果是谓词性词语充当―非疑问词语‖，问句只能作后续问。 李宇明《―NP 呢？‖句式的理解》（《汉语学习》，1989 年，第 3 期）一文 把―NP 呢？‖句式分为询问人或事物处所的甲类和询问人或事物处所以外的情况的乙 类，儿童习得这一句式时先习得甲类，后习得乙类，说明乙类有较大的使用难度。 甲类―NP 呢‖可作始发句，也可以作后续句，乙类只能作后续句，可以进入乙类的 NP 外延大。先行句和后补句是理解―NP 呢？‖的关键，在先行句中，有一个―句义信 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 23 息核心‖，这个―句义信息核心‖也是―NP 呢？‖的问话焦点。因为语形和语义的错综 性，―NP 呢？‖在理解上可以是是非问句。李宇明、唐志东的《儿童反复问句和 ―吧‖、―吗‖问句发展的相互发展》分析了反复问句在儿童语言习得过程中的一些特 点。 张伯江在《疑问句功能琐议》（《中国语文》1997 年第 2 期）中分析了反复 问句的语序格局，指出反复问句不是最高级的语法化形式。 1.2 现代汉语疑问语气词用法的相关研究 1.1 在中国的有关研究 早在一百多年前，马建忠在《马氏文通》中谈到助字时就根据其不同的表义 功能划分为―传信助字‖和―传疑助字‖两类，即―助字所传语气有二：曰信，曰疑。故 助字有传信者，有传疑者‖。马先生所说的助字是―用以结煞实字与句读者‖，也就是 说现代汉语的语气词。马建忠对语气词的语用功能的论述有高度的概括性，后来的 学者们深受其影响。所谓―传信‖的是指说话人传达的内容是确实的信息。所谓―传 疑‖的是指说话人传达的内容是不确实的，即有疑问的信息。这里，我们可以肯定马 建忠所提出的―传疑‖助字也就是现代汉语的疑问语气词，更可以明确自从出现之 日，疑问语气词的语用功能主要是传达，负载―疑问信息‖。 在疑问语气词的问题上语法学界展开了热烈的争论。传统的语法论著认为现 代汉语有四个疑问语气词―吗、呢、吧、啊‖，后来的语法学者们倾向于只承认其中 的三个，即―吧、吗、呢‖，如 Li and Tompson 在“A Functional Reference Grammar, University of California Press‖和朱德熙在《语法讲义》。吕叔湘在《疑问.否 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 24 定》一文中只承认―吗‖和―呢‖，陆俭明、马真先生在《现代汉语虚词散论》中承认 ―吗、呢‖和半个―吧‖（1984），胡明扬（1981）、邵敬敏（1989），石毓智和张平 （1995）则只承认―吗‖是疑问语气词，而―呢‖不负载疑问信息。 陈妹金（1995）对北京话疑问语气词的分布进行了实证考察，统计结果显示 ―吗‖更多地用于假性问，真性―呢‖问句多用于假性―呢‖问句，―吧‖主要用于非疑问 句，不表示疑问。她总结出疑问语气词的主要语用特点是传疑而非传问，疑问语气 词往往减弱真性问的询问功能，减弱反诘问的责诘语气，使真性问或反诘问带上一 丝疑惑色彩，从而使语气显得更加委婉。 黄国营在《―吗‖字句用法初探》一文中从逻辑角度将―吗‖在潜知中的真值划 分成五个等级，即：0（可知为假）、1/4（真的概率为 1/4）、1/2（真的概率为 1/2）、3/4（真的概率为 3/4）、1（真的概率为 1）。郭锐（2005）在黄国营的基础 上对―吗‖的确信度进行了更加细致的分析，具体划分为五级：全确信度（完全相信 所问之事为真）、高确信度（对肯定的答案有所猜测）、中确信度（对所问之事有 所猜测）、低确信度（对肯定的答案抱有怀疑）、零确信度（对所问之事持否定态 度，即反问句）。 李晟宇依据“小句中枢说”和“句管控”的理论，以“表－理－值”、“普－方－古” 两个三角为路标，通过实际考察一系列丰富的语料源，对现代汉语的“呢”字疑问句 研究得出了结论：句末可以带“呢”的是非问句，并对“呢”和吗”是非问句进行了一定 的对比。 总之，上述的研究成果对现代汉语―吧‖、―吗‖、―呢‖等疑问语气词的用法研 究都有一定的启发作用。 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.在越南的有关研究 无论是在综合型语言还是孤立分析型语言，词类的划分、归类问题是特别重 要的，一般都把词类分成两大类：实词和虚词。虚词用法比起实词来说，要复杂得 多，而且虚词的个性也比实词强得多。虚词词类所揭示的特点，对于了解该类虚词 的用法远远不够的。同一类，甚至是同一个小类里的虚词在用法上可以差别很大。 对于属于典型的分析型语种的汉和越南语来说，虚词起着重要的作用，因为大多数 语法范畴都通过虚词的功能和意义等途径表现现出来的。 与汉语的虚词，尤其是疑问语气词范围内的数量、意义以及隐含的感情色彩 等方面来说，越南语更加丰富多彩、深奥复杂。汉语的疑问语气词的数量稀少（限 于三个―吧‖、―吗‖、―呢‖），其用法和意义比较明确，并没有出现兼用现象。但是 越南语的疑问语气词跟汉语的数量比较起来显然多了好几倍，意义和用法的交错现 象经常出现，兼用现象也是特别常见的。这些现象表明越南语的疑问语气词的语法 化过程深难分解并不彻底。例如： (7) Lão bảo nó thế này: ―Cậu có nhớ bố cậu không(1)? Hả cậu Vàng? Bố cậu lâu lắm không(2) có thư về.

Bố cậu đi có lẽ được đến ba năm rồi đấy. Có đến ngót bốn năm. Không(3) biết cuối năm nay bố cậu có về không(4)?‖ ( Lão Hạc - Nam Cao) (他对它这样说：―你想你爹吗（1）？金少爷？你爹好久没有（2）来信呢。你爹 已走了三年了吧。三年多了呢。该四年了.不知今年年底你爹回不回呢？‖（男高. 《老鹤》） 我们很容易看得出来例（7）的四个―không‖书写形式和发音是同样的，但是 因为其的兼用能力比较强，故能够分别表达不同的语法意义和语用功能: ―không(1)‖ 等于汉语的疑问语气词―吗‖、―không(2)‖等于现代汉语的否定副词―没（有）‖、 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 26 ―không(3)‖等于汉语否定副词―不‖、―không(4) ‖（据阮重片的《考察―越南语虚词用 法‖》可看为―hay không‖的简缩形式）等于汉语的―V 不 V‖或者―Adj 不 Adj‖等。 (8) Mừng à? Vẫy đuôi à? Vẫy đuôi thì cũng giết! Cho cậu chết! ( ―Lão Hạc‖ - Nam Cao) (高兴吧？摇尾巴吧？摇尾巴也要杀。让你死！（ 南高 .《老鹤》 ） (9) Thế là xong.

Anh chết rồi đấy nhỉ? Không lẽ tôi lại vui khi được một cái tin như thế. ( ―Điếu văn‖ - Nam Cao) (那就完了。你真死了吧？面对这样的信息我难道能高兴 吗？（ 南高 .《吊文》 ）) (10) Vợ (chị đĩ Chuột) gật đầu bảo thằng cu: Con ngồi đây với thầy cho bu đi đong gạo nhé? (―Một đám cưới‖ - Nam Cao)（妻子点着头跟小男孩说：―你跟你爹坐着，让 妈妈去买稻米吧？‖ （ 南高 .《吊文》 ）) 这些疑问语气词―à‖、―nhỉ‖、―nhé‖的感情色彩显然不一样，但是它们之间又 存在着征求对方肯定、证实说话者所测断的意见的义项，疑问程度很低，确信度很 高的疑问句，因此转码的时候，我们应该把它们看为现代汉语语文语气词―吧‖。这 样证明越南语的疑问语气词的交错度很强。 就是因为越南语疑问语气词的语用、功能、语法、语义特点等方面都存在着 很难辩解，更难划分，归类等问题，所以直到现在尚未出现专门研究，全面、有系 统性地描写越南疑问语气词的著作。大多数语法家在研究语法各方面时，甚至专门 研究越南语虚词用法时，对于疑问语气词也只是提出很零散、笼统的描写，甚至各 家意见存着完全相反的意见。 黄重片在《考察―越南语虚词用法‖》（Khảo sát ―Cách dùng hư từ trong Tiếng Việt‖ ）一文中已经进行统计、描写了一共 12 个疑问语气词（包括兼用的疑问语气 词如 ―không‖ 、―chưa‖、 ―sao‖等等）。黄先生已经初步描写这些疑问语气词的主要 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 27 义项和用法。但是作者尚未彻底辨析这些疑问语气词语用、语义和语法功能的异同 之处。 阮英桂在《现代越南语中的虚词》中通过考察全部越南语中的虚词过程中集 中解决、处理两个问题：（1）分定与分类虚词的理论基础；（2）详细描写虚词的 语义和功能等两个重要方面。但是，基本上作者所考察和描写的虚词的范围与其他 作者大概重合的。作者肯定附加词虚词不是纯一的小组，这一小组中有一些虚词可 以―语法化‖任何语法结构样式（包括词——最简单的语法结构）使其成为可以用来 进行交际的句子，而传统述语叫做―语气词‖。越南语语气词往往位于句末，有造句 的功能，因此可以看为句子的附加词。作者把语气词划分成两个小组：一是有造句 功能的语气词包括：à、ư、nhỉ、nhé、chứ、chăng、hả、đi、đã、nào、thôi、với、 thay 等等 和表情态的语气词如 ạ、kia、cơ、vậy、nhé、mà、đấy、ấy、đây、thế、 này 等等。 阮先生还比较详细地描写疑问语气词或疑问语气词词组的―动态‖用法以 及在参加造句过程中的搭配条件，另外提出一些疑问语气词的的变音现象。 阮友琼在《现代越南语》中主要集中描写疑问语气词的情态方面，根据疑问 语气词的表态意义进行分类疑问语气词：（1）用来表示怀疑态度（疑问语气词的确 问语气词如 nhỉ、 ư; 表示愿望、请求的疑问语气词，如：đi 、nào、chứ 等等确信度 比较高）包括: chăng、hử、hả、à 等等; 表示惊讶的疑问语气词包括：á、ư 等等。 高春浩在《越南语语法功能初稿》（TIẾNG VIỆT SƠ THẢO NGỮ PHÁP CHỨC NĂNG Quyển 1- Cao Xuân Hạo ) 中根据发言的目的、语用、语法功能把疑问 句分为有疑而问和无疑而问两种，从而对于是非问句的典型句式进行分析，揭示其 语用功能，详细描写各种隐含义项，确定义项的方法。作者通过采取使用一系列带 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 28 有疑问语气词的问句来辨析真正的最后的发言目标，给读者带来一个新的看法。 I.Sbystrov、阮才瑾认为越南语疑问句可划分成两类：一是，全部性问句是提 问内容包括、涉及到全句的内的问句。该类问句主要使用专用疑问小词（等于现代 汉语疑语气词／词组），有 ―có. không? ‖ 或―phải không?‖位于句末的语法结构 模式；二是，部分性疑问句，提问内容只涉及到句子的一或一些部分。该问句使用 疑问代词、―có／có phải. chưa?‖框架格式或―A hay B ‖选择结 构等作为疑问体现方式。 阮登丑在《英越语疑问句对比研究》（Câu hỏi tiếng Anh trong sự đối chiếu với tiếng Việt）中又按照疑问句的构造结构以及疑问句的语用功能两标志对疑问句进 行分类、辨析。阮先生在疑问句的构造结构的基础把疑问句分成三大类：是非问、 选择问和特指问（使用疑问词语的疑问句）；在疑问句的语用功能的基础上又把疑 问句进行划分类别成两大类：有疑而问问句和无疑而问问句。作者通过考察一系列 英文文学原本和越南语译本中的例子分析、对比英越疑问句，并模式化英越各种句 式。其中，在描写、分析是非问句时，作者特别强调疑问语气词在构造是非问句中 的重要地位。 1.

小结 总之，现代汉语疑问语气词早已成为语法界―百家争鸣‖的论题。但是他们的 研究结果一般只带有概括性，大多数都是在分析、研究疑问句的语法归类与语义特 点的过程中初步涉及到而不是就现代汉语疑问语气词本身进行全面，系统化地分析 探索。关于疑问语气词的汉、越对比至今尚未出现过令人注目的著作。因此，本人 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 29 将从多平面上更加理解现代汉语疑问语气词的自身语法功能与用法特点，并能够找 出，总结下来现代汉语一些疑问语气词的具体结构及其特殊的用法。同时将其与越 南语的进行直接对比以便发现并总结下来两者之间的异同。因为现代汉语疑问语气 词和越南语的不只在句类结构特点的平面存在异同之处，而且在一般的典型的疑问 句也有很多问题需要我们去考察研究对比。 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 30 第二章 现代汉语“吧”、“吗”、“呢”等疑问语气词 用法研究 (与越南语的对比) 2. 关于 “吧” 的用法 ―吧‖是现代汉语口语中一个常用的语气词，但其在句子中的语法归类、语法 意义、话语功能是什么却一直未有定论。关于语气词―吧‖的研究、争论主题主要围 绕以下几个问题: 1.―吧‖是否表疑问语气？2.―吧‖的语法意义到底是什么？3.―吧‖的语 法归类是什么？与此相关的是―吧‖的―分‖、―合‖问题，即―吧‖到底应该看作一个语气 词，还是分立为两个或多个语气词。我们主张在利用陆俭明、马真先生对疑问语气 词的试验研究方法，并采用胡明扬和陆俭明对于―吧‖疑问语气词的―合‖观点对―吧‖ 疑问语气词提出总体研究，从而凸出―吧‖疑问语气词的深层用法。 2. “吧”的语料统计 表 1：各类―吧‖字句出现的情况 ―吧‖所表示的语气 直陈语气 疑问语气 疑问语 暨 所出现的 出现 气 /直陈 句类 祈使句 陈述句 感叹句 疑问句 总数 语气 语料的来源 比率 348 118 06 152 九夜茴.《匆匆那年》 624 24.《西藏密码》 77(40.1 明晓溪.《会有天使替 63(44.2 我爱你》 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 31 雪小禅.《无爱不欢》 71(53.7) 从表 1 中我们可以看出，用于直陈语气（包括祈使句最多，其次是陈述句和 感叹句）的语气词―吧‖出现的次数最多占 860/1078（79%），而用于疑问语气只占 227/1078（21%）。 2. “吧”的语法归类 现代汉语中，语气词―吧‖是一个使用范围比较广泛、使用频率比较多的语气 词。一直以来，语法界对于语气词―吧‖的讨论由来已久，讨论的关注点主要集中在 ―吧‖的语法归类到底是什么、应不应该把它清晰明了地分成几个、其用法主要是直 陈语气还是疑问语气、它能否真正负载疑问信息等问题上。 下面我们简述几种有代表性的观点，然后从语料出发，考察―吧‖的分布及语 法意义，最后尝试从交际策略角度解释―吧‖作为话语缓和成分的使用动因。―吧‖的 分合从总体上看，以往对―吧‖语法意义的概括问题主要有两派观点: 一派观点主张―分‖，即根据―吧‖在句子中用法区分意义，用法不同意义也不 同。另一派观点主张―合‖，认为―吧‖是一个语气词，句子的意义是由―吧‖和语境、 句式等相关因素共同决定的。主张―分‖的观点朱德熙先生根据―吧‖出现的句式环 境，将―吧‖分成两个：―吧 1‖表疑问，―吧 2‖表祈使。例如: (11) 尹堂耀：―你会照顾我，对吧？‖ （明晓溪.《会有天使替我爱你》） LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 32 在例（11）中尹堂耀明明知道小米深爱裴翼，裴翼死了留给尹堂耀自己宝贵 的心脏，所以他以为他一旦生病了，他心脏发生问题，小米可能很担心而照顾他， 像照顾裴翼一样。但是，心里还有着疑惑而提出这问句希望小米提出肯定的回答。 我们认为，从描写的角度看，将―吧‖分成两个或多个清晰明了，在某种场 合、某段时间尤其是用于加深描写，辨析―吧‖这个语气词的用法对初中级阶段的对 外汉语学习者来说是挺有用的。但这种提取语法意义的做法也很容易混淆句子的语 气意义和语气词的意义，并没有剥离出―吧‖的语气意义。因此，主张―分‖的观点显 然存在着需要继续探讨的问题，我们难以漠然接受。 另一派观点主张―合‖，以胡明扬、陆俭明为代表。陆俭明先生认为―吧‖可以 用在陈述句、疑问句和祈使句后，但不能用在感叹句后。―吧‖是半个疑问语气词， 表―信疑之间的口气‖。两位先生对―吧‖语气意义的概括非常相近，即表示半信半 疑、不肯定的态度。但有两点分歧值得注意。第一，“吧”是否可以出现在感叹句 中？胡先生认为―吧‖是一个语气词，可以出现在各类句子的后面，不论是陈述句， 祈使句，还是疑问句,甚至―吧‖可以出现在感叹句中，而陆先生又持着否定―吧‖可以 出现在感叹句的观点。本人在考察，处理语料的过程中发现语气词―吧‖不但能够出 现在感叹句而且还有强调、深刻句子感叹语气的意义。例如： (12) 只要能每天看到你，偷偷地为你做点事情，我想，应该就会很开心了 吧。 （雪晓禅.《无爱不欢》） 第二， 胡先生认为―吧‖不表祈使和疑问，只赋予说话内容不肯定的口气 。反 过来陆俭明（另外还有刘月华、邢福义、马真等语法家）持着―吧‖又明显表示祈使 语气，另外还确实负载疑问信息，是疑问语气词。 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 33 陆俭明、马真先生使用比较法作为验证方法，从这种疑问句和那种疑问句之 间的最小对比中来确定出现在疑问句末尾的语气词―吧‖就是疑问语气词。据他们的 考察，书面上带―吧‖的非疑问句（以下记作 E）和带―吧‖的是非疑问句（以下记作 F），形式上一样：（E） W ＋ 吧↓。 （F） W ＋ 吧↓？ 不管是（E） 还是（F），语段成分都是非疑问形式 W，超语段成分都是―降 调‖。事实上，在平时交际中可以听到语音形式相同而分属（E）和（F）的句子。 例如： (13) 春颜：送孤儿院，她为什么不自己去送啊？ 红桃：可能她舍不得吧。（邓月娇.《富贵在天》） (属（E）) (14) 卓曼郡：碧珠啊，昨天你去会男朋友了吧？ (属（F）） 碧珠： 没有。 （邓月娇.《富贵在天》） 陆先生坚定把（E）和（F）里的―吧‖看作同一个语气词，认为说―吧‖表示―不 肯定‖语气，这说法是否好，似可斟酌；但坚决反对（F）的疑问语气―是由疑问语调 决定的‖的观点，因为这缺乏事实依据。同时他还引出吕叔湘先生在《语法学习》里 关于―吧‖的一段论述，表示自己非常重视、赞同吕叔湘的这一观点：―吧‖是个表示 疑信之间语气的语气词。例如： (15) 嘉茉：那我可替你说了，她是陈寻的女朋友，两人从高中就好了到现在 也两三年了吧？‖ 方茴：也两三年了吧。（九夜茴.《匆匆那年》） LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 34 这一问一答都在疑信之间。问的人估计这片地有二百亩，但不敢肯定，要问 别人，可以说是疑多于信。答的人也不敢肯定，但是相信二百的估计近于事实，可 以说是信多于疑。这是一段可借鉴的论述。遗憾的是吕叔湘这段论述只是就表示―测 度语气‖的句子说的。在吕先生看来还有一个表示祈使的语气词―吧‖。事实上，吕先 生 的 上 述论述何尝不适用于表示祈使语气的句子呢？试比较： 有五里地吧  ？〔疑多于信〕 （a） 有五里地吧  。〔信多于疑〕 我们回去吧  ？〔疑多于信〕 （b） 我们回去吧  。〔信多于疑〕 （a）表示测度语气，（b）表示祈使语气。(a)、(b)两组句子显然是平行的。 总的来说，语气词“吧”的语气意义和语法归类应该是表示直陈语气和疑问语 气等多种语气的单一性的语气词。所谓“单项性的语气词”是因为语气词“吧”表示的仍 然是疑信态度，仍然表示不确定的口气，只不过在陈述句、疑问句和感叹句中针对 的是事实，而在祈使句针对的是说话者支配别人行为的明确性。“吧”介于疑问和非 疑问之间，―吧‖的具体作用要凭借语境来决定。在研究过程中本人主要针对语气词 “吧”作为疑问语气词这一方面进行研究探讨。 2.

疑问语气词“吧”的用法研究 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 35 ―语气词“吧”是一个疑问语气词，能够负载疑问信息，介于疑问和非疑问之间‖ 是个不必争论的论点。但是对于一个单一性的语气词来说，我们并不能确定它有什 么意义，而只有在具体的语言背景中、具体的句子中，与句子的语气相结合，语气 词才能表现出自己的某些特征。我们很难说一个单独的疑问语气词―吧‖具有多种意 义、其用法如何，因此，把疑问语气词“吧”和它所出现的句子结合起来考察，作为 一个整体研究才能发现一些新的问题。 2. ―吧‖ 疑问语气词的语法结构形式及其表达意义 与越南语相应结构对 比) 表 2 ：“吧”字句型的考察情况 序号 ―吧‖字句总数 肯定是非问句 否定是非问句 缩略问句 会有天使替我爱你 05 1 1 3 匆匆那年 152 97 41 14 无爱不欢 24 18 06 0 西藏密码 47 22 23 2 富贵在天 （5－15 集） 65 30 27 8 总 293 168（57％） 98（33％） 27(10％) 从上面的“吧”疑问语气词语料统计表可以看出，“吧”的肯定是非问句在总数中 所占的比率最高为 57％，缩略问句总数中所占的比率是最少的为 10％，而否定式位 于两者之间，占的比例相当高为 33％。 从与疑问语气词―吧‖结合的角度看，从来语法界都认为现代汉语疑问句一般 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 36 用于是非问句及其类下的肯定是非问句、否定是非问句。这下我们就把带有疑问语 气词―吧‖结尾的疑问句简称为―吧‖是非问句。在一些语言场合中，疑问语气词―吧‖ 也可以出现在非是非问句（Q）后。这类句子比较特殊。例如： (16) 你到底干什么吧？（赵元任） 对此，语法界有两种不同的观点。赵元任在《现代口语语法》一文中认为： ―这种问句里的―吧‖是建议性的―吧‖，不等于表示疑问的―吧‖，意义是―你说吧，你到 底要干什么？‖。吕叔湘《现代汉语八百词》中也持着这观点，以为―Q＋吧‖等于前 面省去―你说‖，有催促对方回答的意思。这是一种祈使句，不是疑问句。我们认为 把这类问句看作祈使句是不妥当的。因为说省略―你说‖这一种解释是主观性太强， 这样的话， 所有的疑问句我们都可以说成省略―你说‖了。另一种观点以胡明扬为代 表的观点却主张把“Q＋吧？”这种句式归类于特指问和是非问的混合句式。我们很不 赞同这种观点，因为这样归类对于研究工作也是对于教学工作也是很容易造成模糊 认识现象。我们认为， 这种问句中的―什么‖、―哪儿‖等等疑问词语已经虚化了，表 示任指或虚指的意思了，故疑问焦点完全转移到―吧‖疑问语气词上，即所负载疑问 信息的因素由―吧‖充当。因此，这种特指问句和是非问句的混合问句形式应该看为‖ 吧‖是非问句。 接着，我们就―吧‖疑问语气词的语法结构进行形式化，从而加以整理并归纳 出以下格式。其中 S（肯）是表示肯定陈述句的符号、S（否）是表示否定陈述句的 符号、WN 是表示提问内容的符号、WS 是表示提问形式的符号、DN 表示回答内 容、DS 表示回答形式。 （1）“吧”是非问句的肯定式： LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 37 (A) 式： S (肯) ＋ 吧？ WN WS 越南语的相应句式： S（肯） ＋ à、 chứ.? (主语＋谓语) + 越南语疑问语气词 另外还有疑问语气词 ―ư‖、―nhỉ‖、―nhé‖、―hả‖、―sao‖.以及疑问助词词 组：―là. chưa nhỉ ‖、―liệu có phải .chứ gì?‖ 越南语可以使用多种句式来表达这种现代汉语是非问句的表达形式，这表明 于越南语“à、ư、nhỉ、nhé、hả、chứ、sao … .”的丰富多彩的疑问语气词系统。无论 是汉语还是越南语，这种句式的使用频率都很高。除了造成越南语问句的可能以 外，这些越南语疑问语气词还负载比较细腻、精致的感情色彩。这些感情色彩多分 表现在说话者与听话者之间的关系而不是对于句中所涉及到的种种事物、事件、现 象等等。其中―à‖这个疑问语气词带有最中性的义项‖。这时，―à‖疑问句的涉及范围 是全句的，因此回答方式可以使用“vâng、ừ 、đúng、phải”等全部性的肯定形式或 “không、chưa”全部性的否定形式。例如： (17) 陶明："那照片上，是……是只狗吧？" 卓木强巴马上道 ："是，是，最好的狗。‖（何玛.《西藏密码》） Đào Minh: ―Trong bức ảnh đó. là con chó phải không?‖ Chô nói ngay: ―Phải, phải! Con chó hay nhất.

‖ (―Mật mã Tây Tạng‖- Hà Mã) (18) 莫金：―你说中文？你是想说跟我说中文一样吧？啊！‖ 马索：―不……不是，不……不敢。(何玛.《西藏密码》) LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 38 Mô-chin: ―Anh nói tiếng Trung Quốc? Ý anh là. giống như tôi nói tiếng Trung Quốc chứ gì?‖ Ma-sô: ―Không phải thế ạ, tôi không dám.‖ (―Mật mã Tây Tạng‖- Hà Mã) (19) 承砚：跑了这么远应该没事了，我送你回去吧？ （邓月娇.《富贵在天》） Chúng ta đã chạy xa thế rồi, chắc không sao nữa đâu, tôi đưa cô về nhà nhé? (―Phú quý‖ – Đặng Nguyệt Kiều) （B） 式： S (肯) ＋ 是 吧？ WN WS 越南语的相应句式： S（肯） ＋ có phải không/có đúng không .? (主语＋谓语) + 越南语疑问语气词词组 这里采用―肯定陈述句＋是吧？‖，如： (20) 胡杨队长像在自言自语："很漂亮，是吧？" 卓木强巴道："嗯，太美了，大自然的奇迹。 （B）式根据提问形式中的词语不同，还有一些变体。我们把其归纳成（B，）式。 （B，）式： S (肯 ) ＋ (对、好、行、可以、成) ＋ 吧？ WN WS 这种句式，形式上包括两个命题，第一命题是―描写命题‖是陈述句的格式， 第二命题是由―行‖、―对‖、―成‖、―好‖、―可以‖等词语与疑问语气词―吧‖相结合的结 构担任，位于句末。该句式使用频率相当高，并有越来越增加、扩大的使用频率趋 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 39 势。使用该句式时，说话者对于第一命题的内容已有所掌握，确信度比较强，因 此，提问的目的主要是听话者证实、确认所提出的信息的真实性而已。例如： (21) 你把我的钱榨干了以后你现在又要骗人找别人去了，对吧？ (邓月娇.《富贵在天》) Anh đã bóp nặn hết tiền của tôi, nay anh lại lừa tôi để hú hý với người khác, đúng không? (―Phú quý‖ – Đặng Nguyệt Kiều ) (22) 这样呢，跟我娘有个交代，也不至于让你受委屈，行吧？ (邓月娇.《富贵在天》) Như thế, tôi dễ ăn dễ nói với mẹ tôi. Và cô cũng không phải chịu thiệt thòi, được không? (―Phú quý‖ – Đặng Nguyệt Kiều ) 总之，从（A）式和（B）式的分析我们容易得出下面的结论： 汉语： S (肯) ＋ 吧？ 越南语： S（肯） ＋ à、 chứ.? 汉语： S (肯) ＋ 是 吧？ 越南语： S（肯） ＋ có phải không/ có đúng không .? （2）“吧”是非问句的否定式： (A) 式 S (否) ＋ 吧？ WN WS 这里采用―否定陈述句＋吧‖，语气词―吧‖负载疑问信息。如： 越南语的相应句式： S（否） ＋ à、ư、nhỉ、nhé、hả、chứ、sao .? (主语＋谓语) + 越南语疑问语气词 (23) 高夫人：还不是骗我出去吃饭吧？ LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 40 曼君：不是。我们这一回是真心诚意的夫了。 (邓月娇.《富贵在天》) Bà Cao: Chắc không phải định lừa mẹ để mẹ ra ăn cơm đấy chứ? Mạn Quân: Không ạ. Lần này hai chúng con chân thành làm vợ chồng với nhau.

(―Phú quý‖ – Đặng Nguyệt Kiều ) （B）式 S（否） ＋ 是吧？ WN ＋ WS 越南语的相应句式： S（否） ＋ (có) phải không/ (có) đúng không/ (có) phải thế không .? (主语＋谓语) + 越南语疑问语气词词组 这里采用―否定陈述句＋是吧？‖，如： (24) 大海：那肯定没问题，是吧？ （ Chắc chắn là không vấn đề gì, đúng không?) 承辉：是呀。他已经走了。（Vâng.）(邓月娇.《富贵在天》) (25) 你不想来，是吧？ Anh không muốn đến có phải không? (B) 式根据提问形式中的词语不同，还有一些变体。我们把其归纳成（B，） 式。 （B，）式： S (肯 ) ＋ (不对、不好、不行、不可以、不成) ＋ 吧？ LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 41 WN WS 这些句子的表达功能已经发生了变化，一般的情况下说话人先提出自己的意 见、估计、要求等，然后征询对方的意见。但无论怎么样变化，回答规律都是要考 虑焦点问题才能做出正确的答案。 就是因为―S（否）＋吧‖、―S（否）＋是吧？‖和―S（肯）＋不是吧‖（包括其 变体在内）收―吧‖句尾疑问语气词意义色态的影响，问话人对所提问的事实在心中 已经做出了估计、判断、评价但是又不能完全肯定，因此这些句式的内涵意义都带 有推测、探询的意味，希望得到听话者的证实。这样， 在转码，翻译成越南语的过 程中，选择转码成肯定是非问句的趋势日益扩大，而这些肯定式的―吧‖是非问句往 往带有表示测断、犹豫、不敢确定的情态的疑问副词或疑问副词结构，如 ―liệu、 chắc、chắc là、có lẽ、 chẳng lẽ、phải chăng ‖ 等疑问副词 ―hình như. thì phải‖ 、 ―liệu. chăng?‖ 等疑问副词结构。甚至，有时候译者选择把―吧‖是非问句转码成越 南语带有推测、估计、评估等意义的陈述句。(通过语料考察我们得出如下的结果： 转码成肯定“吧”是非问句或陈述句/“吧”否定是非问句的比率为：“无爱不欢：3/6， 富贵在天：6/22；西藏密码: 8/18)。例如： (26) 春颜：告诉我，你该不会是.着了人家道种下祸根子了吧？ 小桃红：不是，不是的。（邓月娇.