Tổ Chức Không Gian Làng và Kiến Trúc Truyền Thống Dân Tộc Xơ Đăng Tỉnh Kon Tum

Khám phá tổ chức không gian làng và kiến trúc truyền thống của dân tộc Xơ Đăng tại tỉnh Kon Tum, nét đẹp văn hóa độc đáo và phong phú.

• Tác giả: Đặng Xuân Tiến
• Người hướng dẫn: TS. Trương Văn Quảng
• Trường học: Viện Kiến Trúc Quốc Gia
• Chuyên ngành: Kiến Trúc
• Đề tài: Tổ Chức Không Gian Làng Và Kiến Trúc Truyền Thống Dân Tộc Xơ Đăng Tỉnh Kon Tum
• Loại tài liệu: Luận Án Tiến Sĩ
• Năm xuất bản: 2024
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• MỞ ĐẦU
• 0.1. Lý do chọn đề tài
• 0.2. Mục đích nghiên cứu
• 0.3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 0.4. Phương pháp nghiên cứu
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ KHÔNG GIAN LÀNG VÀ KIẾN TRÚC TRUYỀN THỐNG DÂN TỘC XƠ ĐĂNG, TỈNH KON TUM
• 1.1. Khái quát chung về dân tộc Xơ Đăng vùng Tây Nguyên
• 1.2. Điều kiện tự nhiên
• 1.3. Lịch sử phát triển vùng Tây Nguyên, lịch sử phát triển dân tộc Xơ Đăng
• 1.4. Dân cư và tộc người
• 1.5. Đặc điểm về kinh tế - xã hội
• 1.6. Đặc điểm văn hóa, tín ngưỡng
• 1.7. Hình thái định cư, không gian làng và kiến trúc truyền thống
• 1.8. Thực trạng không gian làng và kiến trúc truyền thống dân tộc Xơ Đăng, tỉnh Kon Tum
• 1.8.1. Tỉnh Kon Tum trong vùng Tây Nguyên
• 1.8.2. Dân số và phân bổ dân cư
• 1.8.3. Thực trạng không gian làng truyền thống dân tộc Xơ Đăng, tỉnh Kon Tum
• 1.8.4. Thực trạng kiến trúc truyền thống dân tộc Xơ Đăng, tỉnh Kon Tum
• 1.8.5. Các tồn tại và thách thức
• 1.9. Các nghiên cứu có liên quan
• 1.9.1. Những nghiên cứu trước năm 1975
• 1.9.2. Những nghiên cứu sau năm 1975
• 1.9.3. Nhận định chung về tình hình nghiên cứu. Xác định những vấn đề cần nghiên cứu
• 1.10. Đặc điểm biến đổi không gian làng, kiến trúc truyền thống dân tộc Xơ Đăng
• 1.11. Giải pháp tổ chức không gian làng, kiến trúc truyền thống dân tộc Xơ Đăng
• 2. CHƯƠNG 2: CƠ SỞ KHOA HỌC VỀ TỔ CHỨC KHÔNG GIAN VÀ KIẾN TRÚC TRUYỀN THỐNG DÂN TỘC XƠ ĐĂNG, TỈNH KON TUM
• 2.1. Các văn bản quy phạm pháp luật
• 2.2. Các chiến lược, chương trình, quy hoạch, kế hoạch của Trung ương
• 2.3. Các chương trình, quy hoạch, kế hoạch của địa phương
• 2.4. Lý thuyết về tổ chức không gian làng
• 2.4.1. Lý thuyết chuyển hóa trong quy hoạch và kiến trúc
• 2.4.2. Các lý thuyết về khả năng phục hồi và thích ứng
• 2.5. Cơ sở thực tiễn
• 2.5.1. Kinh nghiệm quốc tế
• 2.5.2. Kinh nghiệm trong nước
• 2.6. Các yếu tố tác động tới không gian làng và kiến trúc truyền thống dân tộc Xơ Đăng
• 2.6.1. Điều kiện tự nhiên
• 2.6.2. Phương thức sản xuất
• 2.6.3. Chính sách quốc gia
• 2.6.4. Quan hệ xã hội
• 2.6.5. Tôn giáo tín ngưỡng
• 3. CHƯƠNG 3: GIẢI PHÁP TỔ CHỨC KHÔNG GIAN VÀ KIẾN TRÚC TRUYỀN THỐNG DÂN TỘC XƠ ĐĂNG, TỈNH KON TUM
• 3.1. Quan điểm và nguyên tắc
• 3.2. Đặc điểm và xu hướng biến đổi không gian làng và kiến trúc truyền thống dân tộc Xơ Đăng
• 3.2.1. Biến đổi về hình thái, cấu trúc làng
• 3.2.2. Biến đổi về hình thức kiến trúc
• 3.2.3. Đánh giá đặc điểm biến đổi không gian làng, kiến trúc truyền thống
• 3.2.4. Xây dựng các tiêu chí tổ xây dựng giải pháp trong tổ chức không gian làng và kiến trúc truyền thống dân tộc Xơ Đăng
• 3.2.4.1. Đối với không gian làng
• 3.2.4.2. Đối với kiến trúc truyền thống
• 3.3. Giải pháp tổ chức trong không gian làng và kiến trúc truyền thống dân tộc Xơ Đăng
• 3.3.1. Giải pháp thích ứng trong tổ chức không gian làng dân tộc Xơ Đăng
• 3.3.2. Giải pháp tổ chức trong thiết kế kiến trúc truyền thống
• 3.4. Đề xuất các chính sách quản lý
• 3.5. Vận dụng các mô hình vào xã Đăk Na, huyện Tu Mơ Rông
• 3.5.1. Khái quát về huyện Tu Mơ Rông
• 3.5.2. Thực trạng tổ chức không gian làng và kiến trúc dân tộc Xơ Đăng huyện Tu Mơ Rông
• 3.5.3. Đánh giá thực trạng xã Đăk Na, huyện Tu Mơ Rông. Giải pháp tổ chức không gian làng và kiến trúc xã Đăk Na, huyện Tu Mơ Rông lồng ghép trong Quy hoạch nông thôn mới
• 3.6. Bàn luận về kết quả nghiên cứu
• KẾT LUẬN, KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHẦN PHỤ LỤC
• PHỤ LỤC 1. KIẾN TRÚC NHÀ SÀN DÀI DÂN TỘC XƠ ĐĂNG
• PHỤ LỤC 2. KIẾN TRÚC NHÀ SÀN NGẮN DÂN TỘC XƠ ĐĂNG
• PHỤ LỤC 3. BẢN ĐỒ PHÂN BỔ DÂN TỘC XƠ ĐĂNG TỈNH KONTUM
• PHỤ LỤC 4. TỔNG HỢP KẾT QUẢ KHẢO SÁT KHÔNG GIAN LÀNG VÀ CÁC GIÁ TRỊ KIẾN TRÚC CẢNH QUAN CÁC LÀNG TIÊU BIỂU CỦA DÂN TỘC XƠ ĐĂNG
• PHỤ LỤC 5. ĐÁNH GIÁ 6 LÀNG TÁI THIẾT, XÃ ĐĂK NA THEO CÁC TIÊU CHÍ PHÂN LOẠI
• PHỤ LỤC 6. ĐÁNH GIÁ 5 LÀNG BẢO TỒN VÀ 2 LÀNG CHUYỂN ĐỔI, XÃ ĐĂK NA THEO CÁC TIÊU CHÍ PHÂN LOẠI

Tóm tắt

I. Tổng Quan Nghiên Cứu Không Gian Làng Xơ Đăng Kon Tum

Nghiên cứu tổ chức không gian làng Xơ Đăng và kiến trúc truyền thống Xơ Đăng Kon Tum có ý nghĩa quan trọng trong bối cảnh Tây Nguyên đang phát triển. Tây Nguyên, chiếm 16,5% diện tích cả nước, là vùng đất giàu văn hóa với 44 dân tộc cùng sinh sống. Sự đa dạng này thể hiện rõ nét trong hình thái buôn làng và kiến trúc, mang đậm bản sắc kiến trúc truyền thống Việt Nam. Kon Tum, tỉnh miền núi phía Bắc Tây Nguyên, có vị trí địa chính trị và kinh tế quan trọng, là nơi giao thoa văn hóa của nhiều dân tộc thiểu số. Trong số đó, dân tộc Xơ Đăng chiếm tỷ lệ dân cư lớn và có vai trò quan trọng trong việc bảo tồn và phát huy bản sắc văn hóa địa phương.

1.1. Vị Trí và Tầm Quan Trọng của Dân Tộc Xơ Đăng ở Kon Tum

Dân tộc Xơ Đăng đóng vai trò quan trọng trong văn hóa Kon Tum. Với khoảng 133.029 người, họ đứng thứ hai về số lượng sau người Kinh. Dân tộc này cư trú tập trung ở Kon Tum và một số ít ở Quảng Ngãi, Quảng Nam. Các làng Xơ Đăng đang dần phát triển về trung tâm và đường tỉnh lộ, ảnh hưởng đến tư duy truyền thống về không gian cư trú. Theo tài liệu gốc, 'Số lượng người Xơ Đăng khoảng gần 133.029 người, đứng thứ hai sau người Kinh'. Điều này nhấn mạnh tầm quan trọng của việc nghiên cứu bảo tồn văn hóa Xơ Đăng.

1.2. Sự Biến Đổi Không Gian Làng và Kiến Trúc Truyền Thống

Quá trình phát triển kinh tế và quy hoạch nông thôn mới đang làm biến đổi sâu sắc không gian làng Xơ Đăng. Kiến trúc truyền thống, như nhà rông và nhà sàn, đang dần bị thay thế về hình thức, kết cấu và vật liệu. Hiện nay, rất ít nghiên cứu nhận diện được quá trình và nguyên nhân biến đổi của hình thái, cấu trúc làng truyền thống Xơ Đăng. Sự mâu thuẫn giữa bảo tồn và phát triển đặt ra yêu cầu cấp bách về việc nghiên cứu và đưa ra giải pháp phù hợp. Hoạt động xây dựng, phát triển cần phải thực hiện theo quy hoạch, việc tìm hiểu một cách đầy đủ và khoa học về các hình thức cư trú, không gian làng và kiến trúc truyền thống cũng như nhận diện sự biến đổi của chúng để tổ chức không gian cư trú phù hợp với các nhu cầu mới trong đời sống của người Xơ Đăng nói riêng hay các dân tộc thiểu số nói chung là cần thiết và cấp bách.

II. Lý Do và Mục Tiêu Nghiên Cứu Kiến Trúc Xơ Đăng Kon Tum

Nghiên cứu kiến trúc truyền thống Xơ Đăng Kon Tum là cần thiết để vừa gìn giữ và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống, vừa giúp người dân Xơ Đăng thích ứng với lối sống mới theo chính sách nông thôn mới ở Tây Nguyên. Mục tiêu của nghiên cứu là phát hiện đặc điểm biến đổi và tương tác giữa các yếu tố vật thể và phi vật thể trong cấu trúc làng và kiến trúc truyền thống theo giai đoạn phát triển, cũng như xác định giá trị kiến trúc dân tộc Xơ Đăng. Trên cơ sở đó, nghiên cứu này sẽ đề xuất những giải pháp tổ chức không gian mang tính thích ứng, vừa gìn giữ và phát huy giá trị truyền thống, vừa đáp ứng nhu cầu cuộc sống hiện đại và phù hợp với quá trình xây dựng nông thôn mới tại Kon Tum.

2.1. Phạm Vi và Đối Tượng Nghiên Cứu Cụ Thể

Luận án tập trung nghiên cứu cấu trúc làng và kiến trúc truyền thống của dân tộc Xơ Đăng tại tỉnh Kon Tum đến năm 2030. Phạm vi nghiên cứu bao gồm các tỉnh Kon Tum, nơi có đồng bào dân tộc Xơ Đăng sinh sống. Huyện Tu Mơ Rông được chọn làm khu vực khảo thí, với 98 làng người Xơ Đăng. Huyện này có mẫu nghiên cứu đủ lớn để đưa ra các nhận định. Thời gian nghiên cứu bao gồm quá trình biến đổi không gian truyền thống từ trước đến nay và đề xuất giải pháp tổ chức không gian đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045.

2.2. Phương Pháp Nghiên Cứu Tổ Chức Không Gian Làng

Nghiên cứu sử dụng nhiều phương pháp, bao gồm khảo sát thực tế, phân tích kinh nghiệm và nghiên cứu lý thuyết. Khảo sát thực tế giúp thu thập thông tin, kiểm chứng giả thiết và đối chiếu kết quả nghiên cứu với thực tiễn. Phân tích kinh nghiệm giúp xem xét lại kết quả của các hoạt động thực tiễn đã qua, để đưa ra những kết luận khoa học và phù hợp. Nghiên cứu lý thuyết giúp thu thập thông tin khoa học trên cơ sở nghiên cứu các văn bản, tài liệu và lý thuyết đã có. Phương pháp mô hình hóa được sử dụng để xây dựng các mô hình giả định về đối tượng nghiên cứu. Nghiên cứu áp dụng phương pháp chuyên gia để kiểm tra và xác định giá trị các yếu tố văn hóa.

III. Cách Phân Tích Thực Trạng Làng Truyền Thống Xơ Đăng Kon Tum

Phân tích thực trạng làng truyền thống Xơ Đăng tại Kon Tum bao gồm việc đánh giá điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội, văn hóa, tín ngưỡng, hình thái định cư và kiến trúc truyền thống. Nghiên cứu cũng xem xét thực trạng không gian làng và kiến trúc truyền thống của dân tộc Xơ Đăng ở tỉnh Kon Tum, tập trung vào các tồn tại và thách thức. Quá trình này đòi hỏi việc đánh giá biến đổi không gian làng và kiến trúc truyền thống, từ đó xác định giải pháp tổ chức không gian và kiến trúc truyền thống phù hợp. Theo tài liệu, "Cho đến thời điểm hiện nay, rất hiếm những nghiên cứu nhận diện được quá trình biến đổi, nguyên nhân biến đổi của hình thái, cấu trúc làng truyền thống của người Xơ Đăng."

3.1. Đặc Điểm Kinh Tế Xã Hội và Văn Hóa Xơ Đăng

Đặc điểm kinh tế - xã hội và văn hóa của dân tộc Xơ Đăng ảnh hưởng lớn đến tổ chức không gian làng. Phương thức sản xuất, quan hệ xã hội, tôn giáo tín ngưỡng đều tác động đến hình thái định cư và kiến trúc. Phân tích các yếu tố này giúp hiểu rõ hơn về cách người Xơ Đăng tổ chức cuộc sống và không gian sống của mình. Kinh tế chủ yếu là nông nghiệp nương rẫy, săn bắt, hái lượm. Văn hóa thể hiện qua các lễ hội, phong tục tập quán, và tín ngưỡng animism.

3.2. Các Tồn Tại và Thách Thức Trong Bảo Tồn Kiến Trúc

Việc bảo tồn kiến trúc truyền thống Xơ Đăng đang đối mặt với nhiều tồn tại và thách thức. Quá trình đô thị hóa, hiện đại hóa, và chính sách nông thôn mới đã tác động đến cấu trúc làng và kiến trúc. Sự thay đổi về vật liệu xây dựng, hình thức kiến trúc và chức năng sử dụng đang đe dọa bản sắc văn hóa. Theo đó, 'Các làng người Xơ Đăng phát triển nhích dần về các trung tâm và đường tỉnh lộ do quá trình phát triển kinh tế, quy hoạch Nông thôn mới và phương án tái định cư của chính quyền địa phương'. Cần có giải pháp bảo tồn và phát huy giá trị kiến trúc trong bối cảnh phát triển.

IV. Cơ Sở Khoa Học Tổ Chức Không Gian Làng Xơ Đăng Kon Tum

Cơ sở khoa học cho việc tổ chức không gian làng Xơ Đăng Kon Tum dựa trên các văn bản quy phạm pháp luật, chiến lược, chương trình, quy hoạch, kế hoạch của Trung ương và địa phương. Các lý thuyết về tổ chức không gian làng, chuyển hóa trong quy hoạch và kiến trúc, khả năng phục hồi và thích ứng cũng được xem xét. Kinh nghiệm quốc tế và trong nước về bảo tồn và phát triển làng truyền thống được phân tích. Các yếu tố tác động đến không gian làng và kiến trúc truyền thống, như điều kiện tự nhiên, phương thức sản xuất, chính sách quốc gia, quan hệ xã hội và tôn giáo tín ngưỡng, cũng được đánh giá. Tất cả các yếu tố này cung cấp nền tảng vững chắc cho việc đề xuất giải pháp phù hợp.

4.1. Các Yếu Tố Tác Động Đến Không Gian Văn Hóa Làng Xơ Đăng

Nhiều yếu tố tác động đến không gian văn hóa làng Xơ Đăng, bao gồm điều kiện tự nhiên, phương thức sản xuất, chính sách quốc gia, quan hệ xã hội, và tôn giáo tín ngưỡng. Điều kiện tự nhiên ảnh hưởng đến vật liệu xây dựng và hình thức kiến trúc. Phương thức sản xuất quyết định cách tổ chức không gian sinh hoạt và sản xuất. Chính sách quốc gia và địa phương có thể thúc đẩy hoặc cản trở quá trình bảo tồn và phát triển. Quan hệ xã hội và tôn giáo tín ngưỡng ảnh hưởng đến cách sử dụng không gian công cộng và riêng tư.

4.2. Kinh Nghiệm Trong và Ngoài Nước về Bảo Tồn Làng

Nghiên cứu kinh nghiệm trong và ngoài nước về bảo tồn làng truyền thống cung cấp những bài học quý giá. Các mô hình bảo tồn thành công thường kết hợp giữa bảo tồn di sản văn hóa và phát triển kinh tế - xã hội. Việc tham gia của cộng đồng địa phương là yếu tố then chốt trong quá trình bảo tồn. Các giải pháp bảo tồn cần phù hợp với điều kiện cụ thể của từng địa phương và đảm bảo tính bền vững.

V. Giải Pháp Tổ Chức Kiến Trúc Truyền Thống Xơ Đăng Kon Tum

Giải pháp tổ chức kiến trúc truyền thống Xơ Đăng Kon Tum cần dựa trên quan điểm và nguyên tắc rõ ràng. Đặc điểm và xu hướng biến đổi không gian làng và kiến trúc truyền thống cần được đánh giá. Các tiêu chí xây dựng giải pháp trong tổ chức không gian làng và kiến trúc truyền thống cần được xác định. Giải pháp tổ chức cần thích ứng với biến đổi và đảm bảo tính bền vững. Đề xuất các chính sách quản lý cũng là một phần quan trọng trong quá trình này. Theo tài liệu, 'Việc chọn đề tài luận án: “Tổ chức không gian làng và kiến trúc truyền thống dân tộc Xơ Đăng, tỉnh Kon Tum” là cần thiết, góp phần vừa gìn giữ và phát huy các giá trị văn hoá truyền thống, vừa giúp người dân Xơ Đăng thích ứng với lối sống mới theo chính sách nông thôn mới ở Tây Nguyên'.

5.1. Biến Đổi Hình Thái và Cấu Trúc Làng Truyền Thống

Biến đổi về hình thái và cấu trúc làng truyền thống là một trong những thách thức lớn. Làng truyền thống có xu hướng mở rộng và thay đổi về cấu trúc, từ cấu trúc khép kín sang cấu trúc mở hơn. Các yếu tố như giao thông, kinh tế, và xã hội đóng vai trò quan trọng trong quá trình này. Cần có giải pháp để quản lý và định hướng sự biến đổi này một cách bền vững.

5.2. Giải Pháp Thích Ứng và Tổ Chức Thiết Kế Kiến Trúc

Giải pháp thích ứng trong tổ chức không gian làng cần đảm bảo tính linh hoạt và khả năng đáp ứng với các nhu cầu thay đổi của cộng đồng. Giải pháp tổ chức trong thiết kế kiến trúc truyền thống cần giữ gìn bản sắc văn hóa và tạo ra không gian sống tiện nghi và hiện đại. Việc sử dụng vật liệu truyền thống và kỹ thuật xây dựng địa phương cần được khuyến khích.

VI. Vận Dụng Giải Pháp Thực Tế Tại Huyện Tu Mơ Rông Kon Tum

Vận dụng các mô hình giải pháp vào xã Đăk Na, huyện Tu Mơ Rông là bước quan trọng để kiểm chứng tính khả thi và hiệu quả của nghiên cứu. Khái quát về huyện Tu Mơ Rông và thực trạng tổ chức không gian làng và kiến trúc dân tộc Xơ Đăng cần được đánh giá. Đánh giá thực trạng xã Đăk Na, huyện Tu Mơ Rông giúp xác định các vấn đề cụ thể cần giải quyết. Giải pháp tổ chức không gian làng và kiến trúc xã Đăk Na, huyện Tu Mơ Rông cần lồng ghép trong quy hoạch nông thôn mới. Bàn luận về kết quả nghiên cứu giúp đưa ra những đánh giá và đề xuất cải tiến.

6.1. Thực Trạng Tổ Chức Không Gian Làng Tại Tu Mơ Rông

Thực trạng tổ chức không gian làng tại Tu Mơ Rông cho thấy sự đa dạng và biến đổi của các làng Xơ Đăng. Một số làng vẫn giữ được cấu trúc truyền thống, trong khi một số khác đã thay đổi do tác động của đô thị hóa và hiện đại hóa. Đánh giá thực trạng này giúp xác định các vấn đề cần giải quyết và đưa ra giải pháp phù hợp.

6.2. Đề Xuất Giải Pháp Lồng Ghép Quy Hoạch Nông Thôn Mới

Giải pháp tổ chức không gian làng và kiến trúc xã Đăk Na cần lồng ghép trong quy hoạch nông thôn mới. Điều này đảm bảo tính đồng bộ và bền vững của quá trình phát triển. Các giải pháp cần phù hợp với điều kiện cụ thể của địa phương và đáp ứng nhu cầu của cộng đồng. Theo đó, 'Thực tế này làm xuất hiện mâu thuẫn giữa bảo tồn (các giá trị truyền thống của không gian làng và kiến trúc) với phát triển theo quy hoạch nông thôn mới.'

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Nghiên cứu "Tổ chức không gian làng và kiến trúc truyền thống dân tộc Xơ Đăng, tỉnh Kon Tum" do nghiên cứu sinh Đặng Xuân Tiến thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của TS. Trương Văn Quảng và PGS. Hoàng Vĩnh Hưng tại Viện Kiến trúc Quốc gia (Bộ Xây dựng, Mã ngành: 9 58 01 01) là một công trình tiên phong giải quyết bài toán mâu thuẫn giữa bảo tồn di sản không gian cư trú bản địa và áp lực hiện đại hóa theo chương trình mục tiêu quốc gia về Nông thôn mới tại khu vực Bắc Tây Nguyên. Tây Nguyên chiếm 16,8% diện tích tự nhiên cả nước (54.474 km²), là địa bàn chiến lược về địa - chính trị, địa - kinh tế và là không gian sinh tồn của 53 tộc người thiểu số với tỷ lệ dân số DTTS chiếm 26,58%. Tại tỉnh Kon Tum, dân tộc Xơ Đăng có quy mô dân số khoảng 133.029 người (đứng thứ hai toàn tỉnh sau người Kinh), sở hữu một di sản kiến trúc - quy hoạch định cư độc đáo gắn liền với vùng núi cao Ngọc Linh.

                 [ÁP LỰC HIỆN ĐẠI HÓA]          [QUY HOẠCH NTM / TĐC]

Khoảng trống nghiên cứu (Research Gap) then chốt xuất phát từ thực trạng các nghiên cứu trước đây (Lưu Hùng, 1994; Nguyễn Khắc Sử, 2004; Phan Văn Hoàng, 2009) chủ yếu tiếp cận buôn làng Tây Nguyên dưới lăng kính dân tộc học, văn hóa dân gian hoặc khảo cổ học đơn lẻ, thiếu vắng các phân tích định lượng và hình thái học kiến trúc về quy luật biến đổi cấu trúc làng dưới tác động của chính sách quy hoạch Nông thôn mới (QH2018), tái định cư (Đề án 167) và phát triển giao thông tỉnh lộ. Quá trình này đã dẫn đến sự biến dạng cấu trúc không gian khép kín truyền thống, làm suy giảm chức năng kết nối của nhà Rông, phá vỡ trật tự không gian sống và thay thế vật liệu thảo mộc bản địa bằng các cấu trúc bê tông - tôn thiếu bản sắc.

Luận án xác lập 3 câu hỏi nghiên cứu và 2 giả thuyết khoa học:

• RQ1: Các quy luật và hình thái biến đổi cấu trúc không gian làng Xơ Đăng diễn ra như thế nào dưới tác động của biến đổi kinh tế - xã hội và quy hoạch hạ tầng?
• RQ2: Yếu tố cốt lõi nào cấu thành giá trị "bất biến" trong kiến trúc và không gian cảnh quan truyền thống cần được duy trì?
• RQ3: Mô hình tổ chức không gian và thiết kế kiến trúc thích ứng nào có thể dung hòa giữa việc bảo tồn bản sắc tộc người và đáp ứng tiêu chí Nông thôn mới giai đoạn đến năm 2030, tầm nhìn 2045?
• H1: Sự chuyển dịch từ bố cục làng khép kín hướng tâm sang bố cục phát triển tuyến tính (xương cá, rễ cây, ô bàn cờ) làm suy thoái thiết chế "Lõi làng", nhưng có thể tái cấu trúc thông qua giải pháp phân vùng chức năng thích ứng.
• H2: Việc kết hợp công nghệ vật liệu hiện đại với ngôn ngữ kiến trúc bản địa theo nguyên lý thích ứng sẽ đảm bảo tính bền vững về văn hóa, sinh kế và khả năng chống chịu rủi ro thiên tai.

Phạm vi nghiên cứu bao trùm không gian cư trú dân tộc Xơ Đăng tại tỉnh Kon Tum, chọn địa bàn khảo nghiệm thực chứng chuyên sâu tại huyện Tu Mơ Rông (gồm 98 làng Xơ Đăng thuần túy) và xã Đăk Na với mẫu phân tích cụ thể gồm 13 làng tiêu biểu (6 làng tái thiết, 5 làng bảo tồn, 2 làng chuyển đổi).

Literature Review và Positioning

Tổng quan tài liệu cho thấy hai nhánh nghiên cứu chính trong lịch sử học thuật về định cư Tây Nguyên:

1. Nhánh nhân học - văn hóa dân tộc: Lưu Hùng (1994, 1999) phân tích hình thái định cư "Buôn làng cổ truyền xứ Thượng" và khẳng định địa hình cảnh quan cùng trình độ kinh tế là tác nhân quy định sự tụ cư; Nguyễn Khắc Sử (2004) làm rõ nguồn gốc tiền sử và địa tầng văn hóa; Phan Văn Hoàng (2009) khảo cứu sâu "Nghi lễ vòng đời người Xơ Đăng"; Nguyễn Thị Hòa (2016) hệ thống hóa 403 món ăn và đồ uống truyền thống Xơ Đăng; Rơ Đăm Bích Ngọc (2012) phân tích biểu tượng tạo hình vút cao uy vũ như lưỡi rìu ngược của nhà Rông Kon Tum.
2. Nhánh quy hoạch nông thôn và kiến trúc bản địa: Các nghiên cứu sau năm 1975 tập trung vào quy hoạch điểm dân cư nông thôn mới, các chính sách định canh định cư, tuy nhiên thường áp đặt mô hình đồng bằng hoặc tiêu chuẩn hóa kỹ thuật đô thị lên địa bàn miền núi.

Trong y văn tồn tại cuộc tranh luận học thuật sâu sắc giữa hai trường phái:

• Trường phái bảo tồn tĩnh (Static Preservationism): Cổ xúy việc giữ nguyên tuyệt đối cấu trúc làng cổ sơ khai và vật liệu thảo mộc tự nhiên (gỗ, tranh, nứa, lồ ô), từ chối sự can thiệp của vật liệu và kỹ thuật xây dựng mới. Quan điểm này bộc lộ hạn chế lớn khi không đáp ứng được nhu cầu tiện nghi hiện đại, gia tăng nguy cơ hỏa hoạn và cạn kiệt tài nguyên rừng.
• Trường phái phát triển hiện đại hóa (Standardized Modernism): Ưu tiên bê tông hóa, chia lô ô bàn cờ theo quy chuẩn NTM đồng nhất, vô tình triệt tiêu tính cố kết cộng đồng và làm biến mất các cấu trúc văn hóa bản địa như nhà Rông, bến nước, rừng ma.

Luận án định vị nghiên cứu tại điểm giao thoa của "Bảo tồn thích ứng động" (Dynamic Adaptive Conservation). So sánh với các nghiên cứu quốc tế về tái thiết nông thôn bản địa như mô hình làng nông nghiệp Kremmi Trunka (Bulgaria) trong việc duy trì không gian lõi xanh kết hợp nông-lâm nghiệp, hay làng Apel (Hà Lan) về cấu trúc hạ tầng mở thích ứng ngập lụt, công trình của Đặng Xuân Tiến đã phát triển một khung giải pháp đặc thù cho vùng núi cao nhiệt đới gió mùa có độ dốc lớn và phân tầng văn hóa tộc người phức tạp.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án đóng góp quan trọng vào Lý thuyết Hình thái học Định cư Bản địa (Vernacular Settlement Morphology) và Lý thuyết Thích ứng - Phục hồi (Resilience and Adaptation Theory) của C.S. Holling và Folke thông qua việc làm rõ tính quy luật của sự chuyển hóa không gian:

• Luận giải mối quan hệ biện chứng giữa cái "Bất biến" (nhà Rông, lõi làng, không gian tín ngưỡng rừng ma, bến nước, thiết chế già làng) và cái "Biến đổi" (hình thái mặt bằng, vật liệu vỏ bao che, cấu trúc phân chia phòng ốc, kỹ thuật liên kết dầm sàn). Như triết gia Francis Bacon đã đúc kết: "Chỉ có quy luật và trật tự của những biến đổi là bất biến và vĩnh hằng, còn các bản chất là biến đổi và không phải là bất biến".
• Lý thuyết hóa cấu trúc không gian làng Xơ Đăng thành hệ thống 4 thành phần chức năng tương hỗ: Không gian cư trú (Living space), Không gian sinh kế (Livelihood space), Không gian sinh hoạt tín ngưỡng (Sacred space), và Môi trường cảnh quan sinh thái tự nhiên (Ecological buffer zone).
• Thiết lập mô hình tiến hóa hình thái làng qua 4 giai đoạn: Từ cấu trúc khép kín tự vệ (hình tròn, móng ngựa, đa giác) $\rightarrow$ Cấu trúc phát triển tự do theo địa hình $\rightarrow$ Cấu trúc tuyến tính bám trục giao thông (hình xương cá, rễ cây, răng lược) $\rightarrow$ Cấu trúc ô bàn cờ phân lô kiểu đô thị hóa.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp liên ngành giữa 3 trụ cột lý thuyết: Lý thuyết Chuyển hóa hình thái không gian, Lý thuyết Thích ứng sinh thái nhân văn, và Lý thuyết Quy hoạch Nông thôn mới bền vững.

Phương pháp tiếp cận dựa trên việc xây dựng bộ tiêu chí đánh giá biến đổi đa cấp độ:

• Tiêu chí hình thái học: Đánh giá mức độ biến dạng của ranh giới làng, mức độ phân tán của các nóc nhà so với nhà Rông trung tâm.
• Tiêu chí kiến trúc: Đánh giá tỷ lệ chuyển đổi từ vật liệu thảo mộc (tranh, tre, nứa, vách gỗ xẻ mỏng) sang vật liệu công nghiệp (tôn, ngói xi măng, cột bê tông đúc sẵn), sự biến đổi tỷ lệ hình khối mái vút cong và kỹ thuật liên kết kết cấu.
• Tiêu chí văn hóa - xã hội: Sự duy trì luật tục, nghi lễ vòng đời, lễ rào làng, cúng máng nước và thiết chế tự quản của hội đồng già làng (đứng đầu là can plây).
• Điều kiện biên (Boundary conditions): Khung phân tích được xác lập tối ưu cho các cộng đồng DTTS cư trú tại địa hình núi cao hiểm trở (500 - 1500m), độ dốc lớn, có tập quán canh tác nương rẫy kết hợp ruộng bậc thang và quản lý rừng cộng đồng.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án vận dụng thế giới quan Thực chứng Phê phán (Critical Realism) kết hợp Kiến tạo Xã hội (Social Constructivism), triển khai thiết kế phương pháp hỗn hợp (Mixed Methods Research) đa tầng bậc: Cấp độ vùng Tây Nguyên $\rightarrow$ Cấp độ tỉnh Kon Tum $\rightarrow$ Cấp độ huyện Tu Mơ Rông $\rightarrow$ Cấp độ xã Đăk Na.

       [CẤP ĐỘ 1: VÙNG TÂY NGUYÊN]
       • Phân tích địa lý tự nhiên, khí hậu, 54.474 km2
       • Tổng quan 53 tộc người, 26,58% DTTS
       [CẤP ĐỘ 2: TỈNH KON TUM]
       • Địa bàn 133.029 người Xơ Đăng
       • Địa bàn trung chuyển tam giác Đông Dương
       [CẤP ĐỘ 3: HUYỆN TU MƠ RÔNG]
       • Khảo sát tổng thể 98 làng Xơ Đăng thuần túy
       • Thống kê quy mô dân số & phân bố không gian
       [CẤP ĐỘ 4: ĐIỂM DÂN CƯ XÃ ĐĂK NA]
       • Đánh giá chuyên sâu 13 làng tiêu biểu:
         - 5 làng bảo tồn
         - 6 làng tái thiết
         - 2 làng chuyển đổi
       • Đo vẽ chi tiết kiến trúc nhà Rông, nhà sàn

Định nghĩa không gian làng được xác lập chặt chẽ: "Không gian làng là tổ hợp (bố cục, kiến trúc, cảnh quan) những yếu tố để con người có thể sinh sống, sinh tồn và duy trì kết cấu xã hội... bao gồm không gian cơ bản của làng (không gian cư trú, không gian sinh kế, không gian sinh hoạt tín ngưỡng) và khu vực gắn bó mật thiết với nguồn sống và tín ngưỡng người dân đó là rừng thiêng, rừng sản xuất, bến nước".

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình nghiên cứu thực hiện qua 4 giai đoạn chuẩn hóa:

1. Thu thập dữ liệu thực địa và đo vẽ kiến trúc: Khảo sát thực chứng toàn bộ 98 làng thuộc huyện Tu Mơ Rông; tiến hành đo vẽ ghi hình (architectural surveying) chi tiết các cấu trúc nhà Rông, nhà sàn dài (dài 20 - 50m, rộng 4 - 5m, kết cấu 18 - 20 cột), nhà sàn ngắn và các công trình phụ trợ tại các làng điển hình (làng Đak Chum, Ty Tu, Long Cho, Đăk Sao, Mô Bành 2, Tân Ba, Kon Hia 2).
2. Phỏng vấn sâu và điều tra nhân học: Phỏng vấn bán cấu trúc các già làng, chủ làng (can plây), nghệ nhân đan lát, thợ rèn (tnêm dúp) và lãnh đạo chính quyền địa phương để làm rõ các yếu tố phi vật thể chi phối việc chọn đất lập làng, nghi lễ cúng bến nước và hú 6 tiếng khi vào rừng ma nghĩa địa.
3. Tam giác hóa dữ liệu (Data Triangulation): Đối chiếu dữ liệu ảnh viễn thám/vệ tinh Google Earth, bản đồ quy hoạch Nông thôn mới năm 2018 (QH2018), dữ liệu thống kê dân số - kinh tế xã hội và kết quả khảo sát thực tế tại hiện trường.
4. Phương pháp chuyên gia và mô hình hóa: Lấy ý kiến các chuyên gia đầu ngành thuộc Viện Kiến trúc Quốc gia và Hội Kiến trúc sư Việt Nam; ứng dụng phần mềm AutoCAD, 3D mô phỏng không gian để dựng giải pháp quy hoạch và mẫu kiến trúc thích ứng.

Data và phân tích

Quy mô mẫu và đặc điểm thống kê:

• Cơ cấu quy mô làng Tây Nguyên: Làng dưới 100 người chiếm 16%; 100 - 200 người chiếm 23%; 200 - 300 người chiếm 20%; 300 - 500 người chiếm 24%; 500 - 1000 người chiếm 14%; trên 1000 người chiếm 3%.
• Địa bàn khảo nghiệm xã Đăk Na: Phân tích 13 làng theo ma trận phân loại tiêu chí gồm 5 làng bảo tồn (duy trì cấu trúc lõi và nhà Rông truyền thống), 6 làng tái thiết (cấu trúc bị xé lẻ theo đường giao thông, cần phục hồi không gian công cộng) và 2 làng chuyển đổi (hình thành cụm dân cư mới tiệm cận lối sống đô thị).

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

• Phát hiện 1: Quy luật biến đổi hình thái từ hướng tâm sang phân nhánh tuyến tính. Luận án phát hiện 100% các làng Xơ Đăng truyền thống gốc có dạng khép kín (hình tròn, bầu dục, móng ngựa) nhằm mục đích phòng thủ. Dưới tác động của mở đường giao thông và quy hoạch NTM, các làng đã chuyển đổi mạnh mẽ sang dạng xương cá (như làng Ty Tu), hình rễ cây (nhàng Long Cho), hình răng lược (làng Mô Phành) và ô bàn cờ (làng Đăk Viên, Năng Nhỏ).

                      HÌNH THÁI GỐC (TRƯỚC 1975)
                      TÁC ĐỘNG NGOẠI LAI (1975 - NAY)
                      CÁC DẠNG BIẾN ĐỔI HÌNH THÁI HIỆN NAY
[DẠNG XƯƠNG CÁ / RỄ CÂY]       [DẠNG RĂNG LƯỢC / BÀN CỜ]      [DẠNG PHÂN HÓA LÕI - TUYẾN]
• Làng Ty Tu, Long Cho         • Làng Mô Bành 2, Đăk Viên      • Làng Kon Hia 2, Tân Ba
• Bám dọc tuyến giao thông     • Chia lô tái định cư           • Lõi cũ giữ nhà Rông
• Nhà ở kéo dài ven đường      • Cấu trúc đô thị hóa           • Nhà mới dạt ra đường lộ

• Phát hiện 2: Hiện tượng suy thoái "Lõi làng" và sự tách rời chức năng. Khi làng phát triển dạt dần về các trục tỉnh lộ, khoảng cách giữa khu ở mới và nhà Rông truyền thống gia tăng, làm suy giảm tần suất sinh hoạt cộng đồng và biến nhà Rông từ một thực thể sống thành một biểu tượng mang tính hình thức.
• Phát hiện 3: Xu hướng biến đổi vật liệu và cấu trúc vi khí hậu trong nhà ở. Tỷ lệ nhà sàn sử dụng cột bê tông, xà gồ thép, lợp ngói hoặc tôn/fibro-xi măng tăng vọt; xuất hiện xu hướng nâng cao sàn để tận dụng tầng trệt làm không gian sinh hoạt đa năng và xây thêm công trình phụ (bếp, vệ sinh) khép kín bằng vật liệu nhẹ.
• Phát hiện 4: Tính bảo lưu bền vững của không gian tâm linh "Rừng ma - Bến nước". Trái ngược với sự biến đổi nhanh chóng của vỏ kiến trúc nhà ở, quan niệm về "ngôi nhà Rông vĩnh cửu" của người chết tại khu nghĩa địa chìm sâu trong rừng già (với vị thế luôn thấp hơn làng người sống và nghi thức hú 6 tiếng khi bước vào cổng) vẫn được duy trì nguyên vẹn như một thiết chế tự vệ sinh thái bản địa.

Implications đa chiều

• Về lý thuyết: Cung cấp mô hình lý thuyết hoàn chỉnh về "Chuyển hóa thích ứng không gian cư trú tộc người thiểu số", đóng góp luận cứ khoa học cho ngành lý luận quy hoạch nông thôn miền núi.
• Về phương pháp luận: Đề xuất quy trình phân loại làng 3 nhóm (Bảo tồn - Tái thiết - Chuyển đổi) tích hợp trực tiếp vào đồ án Quy hoạch xây dựng Nông thôn mới cấp xã.
• Về thực tiễn thiết kế: Định hình các mẫu thiết kế kiến trúc nhà sàn cải tiến (kết hợp khung bê tông chịu lực với bao che gỗ/lồ ô, cải tạo độ dốc mái thoát nước nhanh, tối ưu hóa công năng gầm sàn) và mẫu nhà Rông hiện đại hóa giữ nguyên tỷ lệ thẩm mỹ truyền thống.
• Về chính sách quản lý: Kiến nghị UBND tỉnh Kon Tum và Bộ Xây dựng ban hành quy chuẩn riêng về quy hoạch điểm dân cư nông thôn miền núi cao, thay thế việc áp dụng rập khuôn bộ tiêu chí NTM đồng bằng.

Limitations và Future Research

Luận án thừa nhận 3 giới hạn nghiên cứu cụ thể:

1. Phạm vi không gian thực chứng: Tập trung sâu vào địa bàn tỉnh Kon Tum (trọng tâm huyện Tu Mơ Rông), chưa thể bao quát toàn diện các nhánh Xơ Đăng phân bố tại huyện Nam Trà My (Quảng Nam) và huyện Sơn Hà (Quảng Ngãi) vốn có những vi khí hậu và tiểu vùng văn hóa khác biệt.
2. Dữ liệu đo đạc tiện nghi nhiệt: Chưa thực hiện mô phỏng số lượng lớn (numerical simulation) về trường nhiệt độ và vận tốc gió bên trong các mô hình nhà sàn cải tiến sử dụng mái tôn/ngói so với mái tranh truyền thống.
3. Tác động của kinh tế số và du lịch: Chưa lượng hóa toàn diện ảnh hưởng của làn sóng du lịch cộng đồng và thương mại điện tử dược liệu (Sâm Ngọc Linh) đến tốc độ biến đổi không gian làng trong 5 năm gần đây.

Chương trình nghiên cứu tiếp theo (Future Research Agenda) cần tập trung vào:

• Mở rộng nghiên cứu so sánh hình thái học định cư giữa dân tộc Xơ Đăng với các tộc người Môn - Khơ me lân cận (Ba Na, Giẻ Triêng, Co).
• Ứng dụng công nghệ GIS và thuật toán không gian (Space Syntax) để phân tích định lượng khả năng tích hợp không gian (integration) và khả năng kết nối (connectivity) của các mô hình làng tái thiết.
• Thiết kế module hóa nhà ở tiền chế bằng vật liệu sinh thái bản địa kết hợp công nghệ vật liệu mới nhằm hạ giá thành xây dựng nông thôn.

Tác động và ảnh hưởng

• Tác động học thuật: Định hình hệ thống cơ sở dữ liệu không gian và bản vẽ kiến trúc chuẩn xác đầu tiên về 98 làng Xơ Đăng tại vùng lõi Ngọc Linh, làm tài liệu tham khảo cho các chương trình đào tạo sau đại học về Kiến trúc và Quy hoạch vùng.
• Tác động chính sách: Cung cấp luận cứ khoa học để Sở Xây dựng Kon Tum và các huyện miền núi điều chỉnh đồ án Quy hoạch nông thôn mới xã Đăk Na và các xã lân cận, lồng ghép giải pháp bảo tồn cấu trúc làng vào các dự án sắp xếp ổn định dân cư vùng thiên tai, sạt lở đất.
• Tác động kinh tế - xã hội: Mô hình không gian du lịch văn hóa - sinh thái trải nghiệm gắn với bảo tồn nhà Rông và vùng trồng sâm Ngọc Linh mở ra hướng phát triển kinh tế bền vững cho đồng bào Xơ Đăng, nâng cao chất lượng môi trường cư trú mà không làm tổn thương căn tính tộc người.

Đối tượng hưởng lợi

• Nhà nghiên cứu và nghiên cứu sinh: Tiếp cận hệ thống dữ liệu khảo sát thực địa độc quy mô lớn cùng phương pháp luận đánh giá hình thái biến đổi kiến trúc bản địa.
• Cơ quan quản lý và hoạch định chính sách: Bộ Xây dựng, Bộ Nông nghiệp & PTNT, UBND tỉnh Kon Tum có được cẩm nang hướng dẫn quy hoạch NTM đặc thù cho đồng bào DTTS Bắc Tây Nguyên.
• Kiến trúc sư và chuyên gia quy hoạch: Nhận chuyển giao các mẫu thiết kế điển hình về nhà sàn cải tiến, nhà sinh hoạt cộng đồng kế thừa tỷ lệ và vật liệu truyền thống.
• Cộng đồng dân tộc Xơ Đăng: Thụ hưởng môi trường sống tiện nghi, an toàn trước thiên tai, bảo tồn được di sản văn hóa tổ tiên và tạo sinh kế bền vững từ du lịch di sản.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì? Đóng góp độc đáo nhất là việc xác lập "Lý thuyết chuyển hóa thích ứng không gian cư trú tộc người" dựa trên mối quan hệ giữa Biến và Bất biến. Luận án chứng minh rằng lõi làng và nhà Rông là thành phần bất biến về mặt giá trị tinh thần và tổ chức xã hội, trong khi hình thái phát triển ngoại vi và vật liệu xây dựng là các thành phần biến đổi tất yếu để thích nghi với điều kiện kinh tế - xã hội mới.

2. Đột phá về phương pháp luận so với các nghiên cứu trước đây? So với các nghiên cứu nhân học thuần túy của Lưu Hùng (1994) hay khảo tả của Phan Văn Hoàng (2009), luận án đã đột phá bằng việc số hóa hình thái học không gian (spatial morphology), kết hợp phân tích bản đồ quy hoạch NTM 2018 với ảnh viễn thám và đo vẽ chi tiết thực địa 13 làng tại xã Đăk Na, huyện Tu Mơ Rông, thiết lập ma trận tiêu chí đánh giá định lượng và định tính đa cấp độ.

3. Phát hiện bất ngờ nhất có dữ liệu thực chứng hỗ trợ? Phát hiện bất ngờ nhất là sự tồn tại bền vững tuyệt đối của không gian tâm linh "Rừng ma - Nghĩa địa" như một cơ chế tự vệ sinh thái. Trong khi 100% hình thái làng ở đã biến đổi sang dạng tuyến tính và vật liệu nhà ở bị hiện đại hóa nhanh chóng, khu vực nghĩa địa vẫn được giữ nguyên trạng thái nguyên sinh, nằm ở cốt địa hình thấp hơn làng người sống và duy trì nghiêm ngặt luật tục hú 6 tiếng trước khi bước vào cổng.

4. Giao thức nhân rộng (Replication Protocol) của nghiên cứu? Luận án cung cấp quy trình 5 bước chuẩn hóa có thể chuyển giao cho các địa bàn DTTS khác tại Tây Nguyên và Tây Bắc: (1) Khảo sát không gian và phân loại cấu trúc hình thái học; (2) Đánh giá mức độ biến đổi theo ma trận 3 cấp độ; (3) Phân nhóm làng (Bảo tồn, Tái thiết, Chuyển đổi); (4) Lập đồ án quy hoạch thích ứng lồng ghép tiêu chí NTM; (5) Triển khai thiết kế kiến trúc nhà sàn cải tiến theo vật liệu và công nghệ địa phương.

5. Chương trình nghị sự nghiên cứu 10 năm tới (2024 - 2034)? Tập trung phát triển công nghệ xây dựng công trình xanh bản địa thích ứng biến đổi khí hậu; xây dựng ngân hàng dữ liệu số 3D (Heritage Building Information Modeling - HBIM) cho toàn bộ các di sản nhà Rông, nhà sàn dài tại Tây Nguyên; và đánh giá tác động kinh tế di sản trong chuỗi giá trị nông - lâm sản chất lượng cao.

Kết luận

Luận án tiến sĩ "Tổ chức không gian làng và kiến trúc truyền thống dân tộc Xơ Đăng, tỉnh Kon Tum" của NCS. Đặng Xuân Tiến là một công trình khoa học công phu, chuẩn mực và có đóng góp học thuật đột phá:

1. Hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận và thực tiễn về hình thái định cư và kiến trúc truyền thống của dân tộc Xơ Đăng tại vùng lõi Tây Nguyên.
2. Nhận diện chính xác 4 dạng biến đổi hình thái không gian làng (hình xương cá, rễ cây, răng lược, ô bàn cờ) dưới tác động của giao thông và quy hoạch NTM.
3. Xây dựng thành công bộ tiêu chí phân loại và đánh giá thực chứng 13 làng tiêu biểu tại xã Đăk Na, huyện Tu Mơ Rông.
4. Đề xuất hệ thống mô hình quy hoạch thích ứng phân 3 nhóm (Làng Bảo tồn, Làng Tái thiết, Làng Chuyển đổi) giải quyết dứt điểm xung đột giữa bảo tồn di sản và phát triển hiện đại.
5. Cung cấp các giải pháp thiết kế kiến trúc nhà sàn cải tiến và nhà Rông hiện đại hóa đáp ứng tiêu chuẩn sống mới nhưng bảo toàn trọn vẹn bản sắc văn hóa.
6. Mở ra 3 nhánh nghiên cứu liên ngành mới về Kiến trúc thích ứng sinh thái, Hình thái học đô thị - nông thôn vùng cao, và Kinh tế di sản định cư bản địa tại Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ KHÔNG GIAN LÀNG VÀ KIẾN TRÚC TRUYỀN THỐNG DÂN TỘC XƠ ĐĂNG, TỈNH KON TUM 1. Khái quát chung về dân tộc Xơ Đăng vùng Tây Nguyên 1. Điều kiện tự nhiên Tây Nguyên là khu vực rộng lớn, cùng với vùng Đông Bắc Campuchia, vùng trung Lào và phần miền núi các tỉnh Quảng Bình, Quảng Trị, Huế, Quảng Nam, Đà Nẵng hợp thành một địa bàn thống nhất về địa lý tự nhiên [24]. Phân định địa giới hành chính Việt Nam hiện nay, Tây Nguyên gồm 5 tỉnh: Đăk Lăk, Lâm Đồng, Đăk Nông, Kom Tum và Gia Lai.

Phân vùng địa lý, Trường Sơn Bắc chạy từ thượng nguồn Sông Cả đến phía bắc thung lũng Sông Bung, còn Trường Sơn Nam bắt đầu từ nam thung lũng Sông Bung đến tận miền Đông Nam Bộ, trong khoảng toạ độ từ 110 đến 15030' vĩ Bắc. Hai đoạn của gờ núi Trường Sơn Nam nối lại với nhau thành một vòng cung lồi ra phía đông và làm cho bờ biển nước ta có dạng chữ S. Nằm lọt vào vòng cung, đường viền chữ S đó.1: Bản đồ hành chính Tây Nguyên.[72] + Phía Bắc giáp tỉnh Quảng Nam. + Phía Nam giáp các tỉnh: Bình Thuận, Ninh Thuận, Đồng Nai.

11 + Phía Đông giáp các tỉnh: Khánh Hòa, Phú Yên, Bình Định, Quảng Ngãi. + Phía Tây giáp tỉnh Bình Dương và hai nước Lào, Campuchia. Tổng diện tích tự nhiên là 54.474 km2 chiếm 16,8% diện tích tự nhiên cả nước, được mệnh danh là “Mái nhà của bán đảo Đông Dương” bởi đây là vùng có địa hình cao, gồm các cao nguyên xếp tầng (600 - 800m so với mực nước biển). Địa hình dốc, từ đông sang tây thoải dần.

Vùng đất có nhiều sông chảy về các vùng lân cận, là nơi bắt nguồn của các con sông lớn như Đồng Nai, sông Ba, sông Xêxan… Địa hình khu vực Tây Nguyên là một tập hợp các cao nguyên tiếp giáp với các dãy núi cao (Trường Sơn Nam) về phía đông, bao gồm cao nguyên Kon Tum ở độ cao khoảng 500 m, cao nguyên Kon Plông, cao nguyên Kon Hà Nừng, cao nguyên Plâyku ở độ cao khoảng 800 m, cao nguyên M'Drăk và cao nguyên Buôn Ma Thuột ở độ cao chừng 500 m, cao nguyên Mơ Nông khoảng 800 - 1000 m, cao nguyên Lâm Viên và cao nguyên Di Linh khoảng 900 - 1500 m [70, 73]. Tài nguyên Đặc điểm nổi bật thiên nhiên Đất, rừng Đất bazan: 1,36 triệu ha (66% đất Bazan cả nước), thích hợp với trồng cà phê, cao su, điều, hồ tiêu, bông, chè, dâu tằm. Rừng tự nhiên: gần 3 triệu ha (chiếm 29,2% diện tích rừng tự nhiên cả nước). Khí hậu, nước Trên nền nhiệt đới cận xích đạo, khí hậu Tây Nguyên thích hợp với nhiều loại cây trồng, đặc biệt là cây công nghiệp.

Nguồn nước và tiềm năng thủy điện lớn (chiếm 21% thủy năng thủy điện cả nước). Khoáng sản Bô xít có trữ lượng vào loại lớn, hơn 3 tỷ tấn.1: Bảng tài nguyên thiên nhiên nổi bật ở Tây Nguyên (Nguồn: Sở TNMT Kon Tum) Về khí hậu, có thể chia Tây Nguyên thành ba tiểu vùng khí hậu, gồm: Nam Tây Nguyên (tỉnh Lâm Đồng), Trung Tây Nguyên (các tỉnh Đắk Lắk và Đắk Nông), Bắc Tây Nguyên (gồm các tỉnh Kon Tum và Gia Lai, trước là một tỉnh). Khí hậu Tây Nguyên chịu ảnh hưởng của khí hậu nhiệt đới, với nhiệt độ trung 12 bình hàng năm khoảng 20°C. Chênh lệch nhiệt độ ngày đêm cao đáng kể, khoảng 5,5°C.

Vùng này có hai mùa rõ rệt: mùa nóng khô, thiếu nước trầm trọng và mùa mưa nóng ẩm, tập trung 85-90% tổng lượng mưa cả năm. Với đặc điểm và khí hậu như trên, người dân Tây Nguyên cũng phải đối mặt với nhiều bất lợi vào mùa khô gay gắt, nước thiếu hụt nghiêm trọng. Rừng đang ngày càng giảm diện tích do các hoạt động khai phá của người dân: Trồng cà phê hay hiện tượng cháy rừng (xảy ra nhiều vào mùa khô). Đất thoái hóa, diện tích đồi trọc tăng là hậu quả ta thấy được.

Lịch sử phát triển vùng Tây Nguyên, lịch sử phát triển dân tộc Xơ Đăng. Lịch sử phát triển vùng Tây Nguyên Hình 1.2: Các vùng địa hình Tây Nguyên - Quá trình hình và Trường Sơn Nam [70] thành: Trong kỷ Đệ Tứ (kỷ Nhân sinh) từ 2-1,5 triệu năm trước, quá trình kiến tạo địa chất ở Tây Nguyên đã chuyển sang một giai đoạn phát triển mới. Trong thời kỳ này, dung nham basalte đã trào ra qua các khe nứt và phủ lên khắp các đồng bằng bị xói mòn, làm thay đổi địa hình thấp nhất tại thời điểm đó. 13 Tây Nguyên nằm trong vùng đai núi lửa của lục địa Châu Á - Thái Bình Dương.

Trong quá trình phun trào, hoạt động nâng lên tiếp tục xảy ra dọc theo các nếp oằn và đứt gãy đã tồn tại và hình thành các cao nguyên Pleiku, Buôn Ma Thuột, M'drak, Đăk Nông. Một số miệng núi lửa cũ đã bị vùi lấp hoặc thu nhỏ, tạo thành các hồ nước như Biển Hồ (Gia Lai), trong khi miệng núi lửa ở vị trí cao như Hàm Rồng (Gia Lai) vẫn tồn tại cho đến ngày nay [71]. Trong cuốn “Khảo cổ học - Tiền sử Tây Nguyên” của nhà nghiên cứu Nguyễn Khắc Sử có ghi chép về nguồn gốc của vùng đất này như sau: Lịch sử một vùng đất được đánh dấu bởi sự xuất hiện con người cư trú và khai phá. Theo quan điểm này, lịch sử của Tây Nguyên bắt đầu từ thời kỳ đá cổ, ít nhất là khoảng 30.000 năm trước đây.

Tuy nhiên, nếu xem xét lịch sử dưới góc độ sự xuất hiện của các quốc gia và văn hóa văn bản, thì Tây Nguyên mới xuất hiện khá gần đây. Tính chung, có thể nhận thấy rằng, trong suốt thiên niên kỷ I sau Công nguyên, Tây Nguyên là khu vực tranh chấp giữa các quốc gia cổ đại. Năm 1149, vua Champa đuổi đánh người Khơme và mở rộng lãnh thổ vào các vùng lãnh thổ bộ lạc ở Tây Nguyên, kiểm soát khu vực này hơn 300 năm [60]. Theo Phủ biên tạp lục của Lê Quý Đôn (1776), Tây Nguyên lúc đó được gọi là “Nước Nam Bàn” có khoảng 50 thôn nằm ở phía tây Phú Yên, có hai vua gọi là Hỏa Xá và Thủy Xá ngự trị.

Năm 1540, vua Lê Thánh Tông phong vương cho Thủy Xá và Hỏa Xá. Ông đồng thời cử Bùi Tá Hán - trấn thủ Quảng Nam kết hợp tổ chức di dân, lập ấp, xây dựng dinh điền, chỉnh đốn việc giao thương buôn bán giữa người Kinh và người Thượng [16]. Người Pháp đã dành sự chú ý đặc biệt đến Tây Nguyên, trước khi sang xâm lược nước ta. Cuốn sách Địa chí Gia Lai (1999) ghi lại: Vào năm 1775, người Pháp đã sử dụng những đoàn truyền đạo đến vùng đất này để xây dựng các cơ sở tôn giáo chính trị.

Sau khi chiếm Tây Nguyên vào năm 1898, thực dân Pháp đã lập ra chế độ trực trị, đặt Tòa Đại lý hành chính tại Kon Tum và ủy quyền cho linh mục 14 Viallenton làm đại lý [33]. Nhà nghiên cứu Lưu Hùng viết trong cuốn “Buôn làng cổ truyền xứ Thượng” (1994) cho rằng thuở sơ khai tộc người Tây Nguyên thuộc hai ngữ hệ Nam Á (Môn Kheme) và Nam đảo (MãLaio-Poly nêdi) [24]. Các tộc người thuộc ngữ hệ Nam Á hình thành hai khối tách biệt nhau. Nằm xen giữa là các dân tộc theo ngữ hệ Nam đảo.

Đối chiếu với từng tỉnh theo phân vùng lãnh thổ hiện nay, thì ở Gia Lai người Bana thuộc nhóm Nam Á lại ở phía bắc tỉnh. Người Êđê thuộc nhóm Nam đảo ở phía bắc tỉnh Đắk Lắk cùng nhóm với người Gia Rai. Người Mnông lại ở vào phía nam của tỉnh. Có 5 dân tộc có thể xếp vào nhóm ngôn ngữ Malayô ư Pôlinêdi thuộc ngữ hệ Nam Đảo là: Gia Rai, Êđê, Chu ru, Raglai và Chăm.

Sự chen vào giữa những dân tộc thuộc ngữ hệ Nam Á của các tộc thuộc ngữ hệ Nam đảo phản ánh một thực trạng hoà hợp giữa các dân tộc thuộc hai ngữ hệ lớn này. Đó chính là cơ sở của triết lý tôn trọng tính đa dạng của bản sắc văn hoá các dân tộc [45]. Từ sau 1975, xen vào hai khối ngữ hệ lớn này còn có những dân tộc thuộc nhóm ngôn ngữ Tày - Thái, nhóm ngôn ngữ Mông Dao và nhóm ngôn ngữ Việt Mường. Đó là các dân tộc Tày, Thái, Nùng, Dao, Mường [45].

Chính các cơ sở của lý luận này đã củng cố sự hoà hợp giữa các dân tộc mới di cư đến và các dân tộc bản địa. Về thiết chế xã hội, từ cổ truyền đã bao gồm thân tộc, thích tộc, dòng họ, gia đình, buôn, plei, già làng, các giới… - Dân cư, các tộc người vùng Tây Nguyên Dân số ít và phân bố không đều. Mật độ dân số thấp. Vùng đất Tây Nguyên đa dạng về dân tộc: 26,58% là dân tộc thiểu số.

Vùng Tây Nguyên vẫn là nơi khó khăn của đất nước, những vấn đề tồn đọng về dân cư, việc làm, văn hóa cần được cải thiện hơn nữa. Theo một số tài liệu về dân tộc học cho thấy, một điều gây ngạc nhiên là số 15 lượng dân tộc ở Tây Nguyên vẫn còn tranh cãi. Có thể do quan điểm phân chia các tộc người của các nhà nghiên cứu khác nhau, nhiều dân tộc lại chia thành những nhóm nhỏ hơn nên đã dẫn tới sự không thống nhất này. Sự đa dạng của vùng đất Tây Nguyên vẫn còn nhiều bí ẩn để được khám phá.

Theo số liệu của Tổng cục thống kê, năm 1976, dân số Tây Nguyên là 1.000 người, gồm 18 dân tộc anh em, trong đó đồng bào dân tộc thiểu số tại chỗ là 853.820 người, chiếm 69,7% dân số. Năm 1993, dân số toàn vùng tăng lên gấp đôi (2.854 người), với 38 dân tộc anh em, trong đó đồng bào các dân tộc thiểu số tại chỗ là 1.569 người, chiếm 44,2% dân số. Dân số đến cuối năm 2006 là 4,81 triệu người. Đến cuối năm 2007, dân số là 4,81 triệu người.

Người Kinh chiếm 67%, cư dân các tộc thiểu số chiếm 33%. Đến nay, toàn vùng Tây nguyên có 53/54 tộc người. Theo Tổng điều tra dân số năm 2019, tính đến ngày 01/4/2019 dân số Tây Nguyên có 5.681 triệu người (chiếm 6,3% dân số cả nước) với 53/54 dân tộc sinh sống tại 5 tỉnh: Đắk Lắk, Đắk Nông, Gia Lai, Kon Tum và Lâm Đồng, trong đó dân tộc thiểu số (DTTS) có 2.149 triệu người (chiếm 26,58%) [61].