Nghiên Cứu Tình Hình Hoạt Động và Thu Nhập Ngoài Lãi của Ngân Hàng Thương Mại Cổ Phần Việt Nam

Nghiên cứu các yếu tố ảnh hưởng đến thu nhập ngoài lãi của ngân hàng thương mại Việt Nam, cung cấp cái nhìn sâu sắc về ngành tài chính.

• Tác giả: Đoàn Việt Hùng
• Người hướng dẫn: PGS.TS Nguyễn Đức Trung
• Trường học: Đại học Ngân hàng
• Chuyên ngành: Ngân hàng
• Đề tài: Nghiên Cứu Tình Hình Hoạt Động và Thu Nhập Ngoài Lãi của Ngân Hàng Thương Mại Cổ Phần Việt Nam
• Loại tài liệu: luận án
• Năm xuất bản: 2020
• Địa điểm: Đồng Nai

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• TÓM TẮT
• DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT TIẾNG VIỆT
• DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT TIẾNG ANH
• MỤC LỤC
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ THU NHẬP NGOÀI LÃI VÀ CÁC YẾU TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN THU NHẬP NGOÀI LÃI CỦA NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI
• 1.1. Ngân hàng thương mại
• 1.2. Khái niệm, thành phần và vai trò của thu nhập ngoài lãi
• 1.3. Các lý thuyết có liên quan đến thu nhập ngoài lãi
• 1.4. Các yếu tố ảnh hưởng đến thu nhập ngoài lãi
• 1.5. Các phương pháp đo lường thu nhập ngoài lãi
• 1.6. Đánh giá các công trình nghiên cứu có liên quan
• 1.6.1. Nhóm các yếu tố vi mô
• 1.6.1.1. Các nghiên cứu ở nước ngoài
• 1.6.1.2. Các nghiên cứu ở Việt Nam
• 1.6.2. Nhóm yếu tố vĩ mô
• 1.6.2.1. Các nghiên cứu ở nước ngoài
• 1.6.2.2. Các nghiên cứu ở Việt Nam
• 1.6.3. Nhóm yếu tố cạnh tranh
• 1.6.3.1. Các nghiên cứu ở nước ngoài
• 1.6.3.2. Các nghiên cứu ở Việt Nam
• 1.7. Khoảng trống trong lĩnh vực nghiên cứu
• 2. CHƯƠNG 2: PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Mô hình đo lường thu nhập ngoài lãi
• 2.1.1. Mô hình nghiên cứu đề xuất
• 2.1.2. Đo lường các biến trong nghiên cứu
• 2.1.3. Giả thuyết nghiên cứu
• 2.2. Dữ liệu nghiên cứu
• 2.3. Phương pháp nghiên cứu
• 2.3.1. Phương pháp phân tích mô hình hồi quy với dữ liệu dạng bảng
• 2.3.2. Quy trình phân tích số liệu và các kiểm định của mô hình nghiên cứu
• 3. CHƯƠNG 3
• 4. CHƯƠNG 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 4.1. Môi trường kinh tế vĩ mô và kết quả hoạt động kinh doanh của các NHTMCP Việt Nam
• 4.1.1. Môi trường kinh tế vĩ mô
• 4.1.2. Tình hình kết quả hoạt động kinh doanh của các NHTMCP Việt Nam
• 4.1.2.1. Tình hình hoạt động của các ngân hàng thương mại cổ phần Việt Nam
• 4.1.2.2. Khả năng sinh lời của các ngân hàng thương mại cổ phần Việt Nam
• 4.1.2.3. Vốn chủ sở hữu của các NHTMCP Việt Nam
• 4.1.2.4. Tăng trưởng tín dụng của NHTMCP Việt Nam
• 4.1.2.5. Kết quả hoạt động kinh doanh của các NHTMCP Việt Nam
• 4.2. Kết quả nghiên cứu về các yếu tố ảnh hưởng TNNL của các NHTM
• 4.2.1. Thống kê mô tả
• 4.2.2. Phân tích tương quan
• 4.2.3. Kiểm tra đa cộng tuyến
• 4.2.4. Kết quả hồi quy theo các phương pháp Pooled-OLS, FEM, REM
• 4.2.4.1. Kết quả ước lượng hồi quy Pooled-OLS
• 4.2.4.2. Kết quả ước lượng hồi quy theo FEM
• 4.2.4.3. Kết quả ước lượng hồi quy theo REM
• 4.2.4.4. Kết quả lựa chọn phương pháp hồi quy phù hợp
• 4.2.4.5. Kết quả hồi quy bằng phương pháp GMM
• 4.2.4.6. Kết quả hồi quy bằng phương pháp LASSO
• 4.3. Thảo luận với các nghiên cứu trước
• 5. KẾT LUẬN VÀ CÁC KHUYẾN NGHỊ
• 5.1. Các điểm chính của nghiên cứu
• 5.2. Đề xuất các khuyến nghị
• 5.2.1. Đối với các nhà quản trị các NHTMCPVN (nhóm các yếu tố vi mô)
• 5.2.2. Đối với nhóm biến cạnh tranh (COM và HHI)
• 5.2.3. Đối với các cơ quan quản lý nhà nước (nhóm các yếu tố vĩ mô)
• 5.2.4. Đối với chỉ số quản trị cấp quốc gia
• 5.3. Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp theo của luận án
• DANH MỤC BẢNG BIỂU
• DANH MỤC BIỂU ĐỒ

Tóm tắt

I. Tổng Quan Nghiên Cứu Tình Hình Hoạt Động Ngân Hàng TMCP

Nghiên cứu này tập trung vào tình hình hoạt động của các NHTMCPVN và đặc biệt là thu nhập ngoài lãi. Trong bối cảnh ngành ngân hàng toàn cầu đang chứng kiến sự thay đổi mạnh mẽ về công nghệ, cạnh tranh và nhu cầu khách hàng, việc đa dạng hóa nguồn thu nhập trở nên vô cùng quan trọng. Thu nhập ngoài lãi (TNNL) đã chiếm tỷ trọng đáng kể trong tổng thu nhập của các ngân hàng, và việc nghiên cứu các yếu tố ảnh hưởng đến TNNL là cần thiết để đảm bảo sự ổn định và phát triển bền vững của các NHTMCPVN. Nghiên cứu này sử dụng phương pháp định lượng để phân tích các yếu tố vi mô, vĩ mô và cạnh tranh tác động đến TNNL, từ đó đưa ra các khuyến nghị cho các nhà quản lý ngân hàng và nhà hoạch định chính sách.

1.1. Tầm quan trọng của thu nhập ngoài lãi ngân hàng

Thu nhập ngoài lãi đóng vai trò ngày càng quan trọng trong cơ cấu thu nhập của các ngân hàng thương mại cổ phần. Nó không chỉ giúp đa dạng hóa nguồn thu, giảm sự phụ thuộc vào tăng trưởng tín dụng, mà còn tạo ra sự ổn định hơn trong hoạt động kinh doanh. Theo DeYoung và Rice (2004), TNNL đã chiếm hơn 40% thu nhập hoạt động trong ngành ngân hàng từ đầu những năm 2000. Điều này cho thấy sự chuyển dịch cơ cấu thu nhập và tầm quan trọng của việc phát triển các dịch vụ phi tín dụng.

1.2. Bối cảnh nghiên cứu hoạt động ngân hàng TMCP Việt Nam

Nghiên cứu được thực hiện trong bối cảnh thị trường tài chính Việt Nam đang phát triển mạnh mẽ, với sự hội nhập sâu rộng vào nền kinh tế thế giới. Sự tiến bộ trong công nghệ thông tin và truyền thông đã làm gia tăng sự cạnh tranh ngân hàng và đa dạng hóa nhu cầu dịch vụ tài chính. Các NHTMCPVN cần phải điều chỉnh sản phẩm và dịch vụ để đáp ứng nhu cầu này. Nghiên cứu này sẽ cung cấp cơ sở tham khảo cho các nhà hoạch định chính sách và các nhà quản lý ngân hàng để phát triển ngành ngân hàng một cách ổn định và bền vững.

II. Thách Thức và Vấn Đề Nghiên Cứu Thu Nhập Ngoài Lãi

Mặc dù thu nhập ngoài lãi mang lại nhiều lợi ích, nhưng việc gia tăng TNNL cũng đặt ra nhiều thách thức cho các NHTMCPVN. Các yếu tố như quy định pháp lý, rủi ro hoạt động và sự cạnh tranh gay gắt có thể ảnh hưởng đến khả năng tạo ra TNNL. Ngoài ra, các nghiên cứu trước đây về các yếu tố ảnh hưởng đến TNNL còn nhiều điểm chưa thống nhất, đặc biệt là về tác động của các yếu tố vĩ mô và cạnh tranh. Nghiên cứu này sẽ tập trung vào việc giải quyết những vấn đề này và cung cấp một cái nhìn toàn diện hơn về các yếu tố ảnh hưởng đến TNNL của các NHTMCPVN.

2.1. Các yếu tố ảnh hưởng đến thu nhập ngoài lãi ngân hàng

Có nhiều yếu tố ảnh hưởng đến thu nhập ngoài lãi, bao gồm các yếu tố vi mô (quy mô ngân hàng, hiệu quả hoạt động), yếu tố vĩ mô (tăng trưởng GDP, lạm phát) và yếu tố cạnh tranh (mức độ tập trung thị trường). Các nghiên cứu trước đây đã chỉ ra rằng các yếu tố này có thể tác động khác nhau đến TNNL, tùy thuộc vào điều kiện kinh tế và đặc điểm của từng quốc gia. Nghiên cứu này sẽ xem xét các yếu tố này trong bối cảnh thị trường tài chính Việt Nam.

2.2. Khoảng trống nghiên cứu về thu nhập ngoài lãi tại Việt Nam

Hiện nay, tại Việt Nam vẫn chưa có nhiều công trình nghiên cứu về thu nhập ngoài lãi được thực hiện trong mối quan hệ giữa cạnh tranh và các yếu tố khác. Các kết quả nghiên cứu về các yếu tố tác động đến TNNL cũng chưa có sự thống nhất. Điều này tạo ra một khoảng trống nghiên cứu cần được lấp đầy. Nghiên cứu này sẽ đóng góp vào việc làm rõ các yếu tố ảnh hưởng đến TNNL của các NHTMCPVN và cung cấp cơ sở cho các nghiên cứu tiếp theo.

III. Phương Pháp Nghiên Cứu Các Yếu Tố Ảnh Hưởng TNNL TMCP

Nghiên cứu này sử dụng phương pháp định lượng để phân tích các yếu tố ảnh hưởng đến thu nhập ngoài lãi của các NHTMCPVN. Dữ liệu được thu thập từ báo cáo tài chính, báo cáo thường niên và các nguồn thông tin khác. Các phương pháp hồi quy OLS, FEM, REM, FGLS, GMM và LASSO được sử dụng để ước lượng mối quan hệ giữa các yếu tố vi mô, vĩ mô, cạnh tranh và TNNL. Kết quả nghiên cứu sẽ cung cấp bằng chứng thực nghiệm về các yếu tố quan trọng nhất ảnh hưởng đến TNNL và mức độ tác động của chúng.

3.1. Mô hình nghiên cứu và dữ liệu thu thập

Mô hình nghiên cứu được xây dựng dựa trên các lý thuyết kinh tế và các nghiên cứu trước đây về thu nhập ngoài lãi. Dữ liệu được thu thập từ 27 NHTMCPVN trong giai đoạn 2010-2017, bao gồm các biến về hiệu quả hoạt động, quy mô, cấu trúc vốn, môi trường kinh tế vĩ mô và mức độ cạnh tranh. Dữ liệu được kiểm tra và làm sạch để đảm bảo tính chính xác và độ tin cậy.

3.2. Các phương pháp phân tích dữ liệu

Nghiên cứu sử dụng các phương pháp hồi quy OLS, FEM, REM, FGLS, GMM và LASSO để phân tích dữ liệu. Các phương pháp này cho phép kiểm soát các yếu tố cố định, yếu tố ngẫu nhiên và các vấn đề về nội sinh. Phương pháp LASSO được sử dụng để kiểm định lại các yếu tố ảnh hưởng đến thu nhập ngoài lãi và đảm bảo tính mạnh mẽ của kết quả.

3.3. Giả thuyết nghiên cứu về thu nhập ngoài lãi

Nghiên cứu đưa ra các giả thuyết về mối quan hệ giữa các yếu tố vi mô, vĩ mô, cạnh tranh và thu nhập ngoài lãi. Ví dụ, giả thuyết cho rằng quy mô ngân hàng có tác động tích cực đến TNNL, hoặc tăng trưởng GDP có tác động tích cực đến TNNL. Các giả thuyết này sẽ được kiểm định bằng các phương pháp phân tích dữ liệu.

IV. Kết Quả Nghiên Cứu và Thảo Luận Về TNNL TMCP

Kết quả nghiên cứu cho thấy có 11 yếu tố có ảnh hưởng và đều có ý nghĩa thống kê đến TNNL theo phương pháp GMM gồm DEP, NIM, EQUITY, TEC, COST, ROA, INF, IR, PVE, COM và HHI có ý nghĩa thống kê và có tác động đến TNNL. Kết quả tương đồng cũng được tìm thấy theo phương pháp LASSO để kiểm định lại các yếu tố có ảnh hưởng đến TNNL. Các kết quả này được thảo luận trong mối quan hệ với các nghiên cứu trước đây và được sử dụng để đưa ra các khuyến nghị cho các nhà quản lý ngân hàng và nhà hoạch định chính sách.

4.1. Phân tích thống kê mô tả và tương quan

Trước khi thực hiện các phân tích hồi quy, nghiên cứu tiến hành phân tích thống kê mô tả và tương quan để hiểu rõ hơn về các biến trong mô hình. Phân tích thống kê mô tả cung cấp thông tin về giá trị trung bình, độ lệch chuẩn và các đặc điểm phân phối của các biến. Phân tích tương quan cho thấy mối quan hệ giữa các biến và giúp xác định các biến có thể gây ra vấn đề đa cộng tuyến.

4.2. Kết quả hồi quy và kiểm định mô hình

Kết quả hồi quy theo các phương pháp Pooled-OLS, FEM, REM, FGLS và GMM được trình bày và so sánh. Các kiểm định mô hình được thực hiện để lựa chọn phương pháp hồi quy phù hợp nhất. Kết quả hồi quy bằng phương pháp LASSO được sử dụng để kiểm định lại các yếu tố ảnh hưởng đến thu nhập ngoài lãi.

4.3. Thảo luận kết quả nghiên cứu với các nghiên cứu trước

Kết quả nghiên cứu được thảo luận trong mối quan hệ với các nghiên cứu trước đây về thu nhập ngoài lãi. Các điểm tương đồng và khác biệt được chỉ ra và giải thích. Các kết quả này được sử dụng để đưa ra các khuyến nghị cho các nhà quản lý ngân hàng và nhà hoạch định chính sách.

V. Khuyến Nghị Nâng Cao Thu Nhập Ngoài Lãi Ngân Hàng TMCP

Dựa trên kết quả nghiên cứu, các khuyến nghị được đưa ra cho các nhà quản lý NHTMCPVN và các cơ quan quản lý nhà nước. Các khuyến nghị tập trung vào việc cải thiện hiệu quả hoạt động, quản lý rủi ro, đa dạng hóa sản phẩm dịch vụ và tạo môi trường kinh doanh thuận lợi. Các khuyến nghị này nhằm mục đích giúp các NHTMCPVN gia tăng thu nhập ngoài lãi và nâng cao hiệu quả hoạt động.

5.1. Khuyến nghị cho các nhà quản trị ngân hàng

Các nhà quản trị ngân hàng nên tập trung vào việc cải thiện hiệu quả hoạt động, quản lý rủi ro và đa dạng hóa sản phẩm dịch vụ. Cần chú trọng đến việc phát triển các dịch vụ phi tín dụng, như phí dịch vụ, hoa hồng và bảo hiểm. Ngoài ra, cần đầu tư vào công nghệ và đào tạo nhân viên để nâng cao chất lượng dịch vụ.

5.2. Khuyến nghị cho các cơ quan quản lý nhà nước

Các cơ quan quản lý nhà nước nên tạo môi trường kinh doanh thuận lợi cho các NHTMCPVN. Cần giảm bớt các quy định không cần thiết và tạo điều kiện cho các ngân hàng cạnh tranh một cách công bằng. Ngoài ra, cần tăng cường giám sát hoạt động ngân hàng để đảm bảo sự ổn định của hệ thống tài chính.

VI. Kết Luận và Hướng Nghiên Cứu Tương Lai Về TNNL TMCP

Nghiên cứu này đã cung cấp một cái nhìn toàn diện về các yếu tố ảnh hưởng đến thu nhập ngoài lãi của các NHTMCPVN. Kết quả nghiên cứu có ý nghĩa quan trọng đối với các nhà quản lý ngân hàng và nhà hoạch định chính sách. Tuy nhiên, nghiên cứu này cũng có một số hạn chế và cần được tiếp tục nghiên cứu trong tương lai. Các hướng nghiên cứu tương lai có thể tập trung vào việc mở rộng phạm vi nghiên cứu, sử dụng các phương pháp phân tích phức tạp hơn và xem xét các yếu tố khác có thể ảnh hưởng đến TNNL.

6.1. Tóm tắt các điểm chính của nghiên cứu

Nghiên cứu đã xác định các yếu tố quan trọng nhất ảnh hưởng đến thu nhập ngoài lãi của các NHTMCPVN, bao gồm các yếu tố vi mô, vĩ mô và cạnh tranh. Kết quả nghiên cứu cho thấy rằng các yếu tố này có tác động khác nhau đến TNNL và cần được xem xét một cách toàn diện.

6.2. Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp theo

Nghiên cứu này có một số hạn chế, như phạm vi nghiên cứu giới hạn trong giai đoạn 2010-2017 và chỉ xem xét 27 NHTMCPVN. Các hướng nghiên cứu tiếp theo có thể tập trung vào việc mở rộng phạm vi nghiên cứu, sử dụng các phương pháp phân tích phức tạp hơn và xem xét các yếu tố khác có thể ảnh hưởng đến thu nhập ngoài lãi.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Nghiên cứu của tác giả Đoàn Việt Hùng dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS.TS Nguyễn Đức Trung tại Trường Đại học Ngân hàng TP.HCM là một công trình học thuật tiên phong trong việc giải mã các động thái chi phối thu nhập ngoài lãi (Non-Interest Income - TNNL) trong hệ thống ngân hàng thương mại Việt Nam. Trong tiến trình phát triển của hệ thống tài chính toàn cầu, xu hướng phi trung gian hóa và áp lực từ các chuẩn mực an toàn vốn quốc tế đã thúc đẩy các ngân hàng chuyển dịch mạnh mẽ từ mô hình kinh doanh truyền thống dựa trên tín dụng sang mô hình ngân hàng đa năng. Tại Việt Nam, chủ trương tái cơ cấu theo Quyết định số 254/QĐ-TTg giai đoạn 2011–2015 và chiến lược phát triển ngành ngân hàng đến năm 2025, định hướng đến năm 2030 theo Quyết định số 986/QĐ-TTg đã đặt ra mục tiêu chiến lược: nâng tỷ trọng thu nhập từ hoạt động dịch vụ phi tín dụng lên mức 12–13% trong giai đoạn đầu và tạo dựng cơ cấu thu nhập bền vững. Số liệu thực nghiệm chỉ ra rằng, trong giai đoạn 2010–2017, tỷ trọng TNNL trên tổng thu nhập hoạt động của các ngân hàng thương mại cổ phần Việt Nam (NHTMCPVN) đạt mức bình quân 20,47% (năm 2017 đạt 23,31%), tuy nhiên vẫn tồn tại sự phân hóa sâu sắc và thiếu tính ổn định giữa các nhóm ngân hàng.

Khoảng trống nghiên cứu (Research gap) cốt lõi mà luận án giải quyết chính là sự thiếu vắng một mô hình giải thích toàn diện có khả năng kết hợp đồng thời ba tầng nhân tố: vi mô nội tại ngân hàng, cấu trúc cạnh tranh thị trường (sức mạnh thị trường đo bằng chỉ số Lerner và đa dạng hóa thu nhập HHI), và đặc biệt là chất lượng thể chế quản trị cấp quốc gia (Worldwide Governance Indicators - WGI của World Bank) – một khía cạnh chưa từng được định lượng cụ thể trong các nghiên cứu TNNL trước đây tại Việt Nam.

Luận án thiết lập hệ thống câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết khoa học chặt chẽ:

• Câu hỏi nghiên cứu 1 (RQ1): Thực trạng đa dạng hóa hoạt động và cơ cấu nguồn thu TNNL của các NHTMCPVN diễn biến như thế nào trong bối cảnh tái cơ cấu hệ thống?
• Câu hỏi nghiên cứu 2 (RQ2): Chiều hướng và mức độ tác động của các yếu tố vi mô, vĩ mô, cạnh tranh thị trường và quản trị thể chế quốc gia lên TNNL của các NHTMCPVN được xác lập ra sao?
• Câu hỏi nghiên cứu 3 (RQ3): Những hàm ý chính sách và giải pháp quản trị nào có giá trị thực tiễn nhằm tối ưu hóa và gia tăng bền vững TNNL cho hệ thống NHTMCPVN?

Hệ thống giả thuyết nghiên cứu bao gồm:

• Giả thuyết H1: Nguồn lực tài chính và hiệu quả hoạt động nội tại (quy mô tiền gửi DEP, tỷ lệ sinh lời ROA, tỷ lệ thu nhập lãi cận biên NIM, vốn chủ sở hữu EQUITY, chi phí COST) có tác động đáng kể đến tỷ trọng TNNL.
• Giả thuyết H2: Mức độ đầu tư và phát triển hạ tầng công nghệ (TEC) có tác động tích cực cùng chiều đến khả năng tạo lập TNNL.
• Giả thuyết H3: Mức độ cạnh tranh thị trường (COM đo lường qua chỉ số Lerner) và mức độ đa dạng hóa thu nhập (HHI) có mối quan hệ biện chứng với TNNL.
• Giả thuyết H4: Môi trường kinh tế vĩ mô (lạm phát INF, tăng trưởng GDP, lãi suất IR) chi phối đáng kể đến xu hướng đa dạng hóa phi tín dụng của ngân hàng.
• Giả thuyết H5: Chất lượng quản trị thể chế cấp quốc gia (các chỉ số WGI như ổn định chính trị PVE, kiểm soát tham nhũng CCE) tác động thuận chiều đến môi trường tạo lập TNNL.

Khung lý thuyết của công trình được định hình dựa trên sự giao thoa của 4 lý thuyết kinh điển: Lý thuyết dựa trên nguồn lực (Resource-Based View - RBV), Lý thuyết quyền lực thị trường (Market Power Theory / SCP), Lý thuyết tài chính và đa dạng hóa danh mục đầu tư (Portfolio Diversification Theory), và Lý thuyết thể chế (Institutional Economics Theory). Phạm vi nghiên cứu bao quát dữ liệu bảng cân bằng của 27 NHTMCPVN qua 8 năm (2010–2017) với 216 quan sát, mang lại những phát hiện đột phá về mặt lượng hóa thực nghiệm.

Literature Review và Positioning

Tổng quan y văn quốc tế và trong nước về thu nhập ngoài lãi phản ánh ba luồng nghiên cứu chủ đạo:

Luồng nghiên cứu thứ nhất tập trung vào các đặc trưng vi mô và lợi thế quy mô của tổ chức tín dụng. Các công trình của DeYoung và Rice (2004), Rogers và Sinkey Jr (1999), Lepetit, Nys, Rous và Tarazi (2008a), cùng Davis và Tuori (2000b) chỉ ra rằng quy mô tài sản lớn kết hợp với năng lực công nghệ vượt trội giúp các ngân hàng tối ưu hóa chi phí cố định để mở rộng các dịch vụ thu phí. Tuy nhiên, các phát hiện thực nghiệm lại nảy sinh mâu thuẫn sâu sắc: trong khi DeYoung và Rice (2004) tại Hoa Kỳ và Lepetit và ctg. (2008a) tại Châu Âu nhận định việc gia tăng TNNL có thể làm tăng mức độ biến động lợi nhuận và rủi ro hoạt động, thì Rogers và Sinkey Jr (1999) lại chứng minh TNNL giúp giảm thiểu rủi ro tổng thể nhờ hiệu ứng phân tán danh mục. Trái lại, Damankah và ctg. (2014) tại Ghana lại phát hiện rằng các ngân hàng có quy mô nhỏ hơn lại tham gia tích cực hơn vào hoạt động tạo TNNL để tìm kiếm kênh sinh lời bù đắp cho sự yếu thế trong cho vay truyền thống.

Luồng nghiên cứu thứ hai xem xét cấu trúc thị trường và áp lực cạnh tranh. Maudos và De Guevara (2004), Ariss (2010), cùng Carbo-Valverde, Rodriguez-Fernandez và Udell (2009) tập trung vào mối quan hệ giữa sức mạnh thị trường và hiệu quả kinh doanh. Chortareas, Garza-García và Girardone (2012) khi khảo sát 9 quốc gia Mỹ Latinh giai đoạn 1999–2006 (2.305 quan sát) đã chứng minh chỉ số tập trung HHI tác động tích cực đến tỷ lệ thu nhập lãi cận biên (NIM). Ngược lại, Nguyen (2012) khi nghiên cứu các NHTM Nam Á (Bangladesh, Ấn Độ, Pakistan, Sri Lanka) giai đoạn 1998–2008 chỉ ra rằng ngân hàng có sức mạnh thị trường cao thường thỏa mãn với biên lãi truyền thống và ít nỗ lực đa dạng hóa sang TNNL.

Luồng nghiên cứu thứ ba phân tích tương quan giữa môi trường vĩ mô, thể chế và TNNL. Hahm (2008) khi phân tích 662 NHTM tại 29 quốc gia OECD phát hiện mối quan hệ nghịch biến: ngân hàng chỉ đẩy mạnh đa dạng hóa TNNL khi tăng trưởng kinh tế chậm lại và lạm phát giảm. Mối quan hệ nghịch biến này tương đồng với kết luận của Nguyễn Thị Diễm Hiền và Nguyễn Hồng Hạt (2016) tại Việt Nam. Ngược lại, các công trình của Engle, Moshirian, Sahgal và Zhang (2014), Hamdi và ctg. (2017) tại Tunisia, hay Đặng Hữu Mẫn và Hoàng Dương Việt Anh (2014) tại Việt Nam lại khẳng định tăng trưởng kinh tế và chất lượng thể chế có tương quan thuận chiều mạnh mẽ với hiệu quả hoạt động ngân hàng.

Vị trí học thuật của luận án (Positioning) được xác lập rõ nét: công trình lấp đầy khoảng trống tri thức bằng cách tích hợp trực tiếp chỉ số sức mạnh thị trường Lerner phi tham số cùng bộ chỉ số quản trị quốc gia WGI vào mô hình kinh tế lượng bảng động, đối chiếu đa chiều với các nghiên cứu quốc tế tiêu biểu như nghiên cứu của Meng và ctg. (2018) trên 88 ngân hàng Trung Quốc và Chortareas và ctg. (2012) tại khu vực Mỹ Latinh.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án mang lại những đóng góp lý luận đáng kể khi mở rộng và kiểm chứng các khung lý thuyết nền tảng trong bối cảnh đặc thù của một hệ thống tài chính đang chuyển đổi:

• Phát triển Lý thuyết dựa trên nguồn lực (Resource-Based View - RBV): Kế thừa quan điểm của Wernerfelt (1984), Barney (1991) và Peteraf (1993), luận án chứng minh rằng nguồn lực vốn chủ sở hữu (EQUITY), nguồn vốn tiền gửi khách hàng (DEP) và năng lực công nghệ thông tin (TEC) đóng vai trò là "nguồn lực có giá trị, hiếm, khó sao chép và không thể thay thế". Luận án mở rộng RBV khi chỉ ra rằng việc sở hữu nguồn lực nội tại mạnh không tự động tạo ra TNNL nếu không đi kèm với cơ chế chuyển hóa chi phí vận hành (COST) thành các dịch vụ giá trị gia tăng.
• Kiểm chứng Lý thuyết quyền lực thị trường (Market Power Theory / SCP): Dựa trên nền tảng của Bain (1956), Berger và Hannan (1998) và công thức chỉ số Lerner (1934), luận án cung cấp bằng chứng thực nghiệm khẳng định rằng mức độ cạnh tranh thị trường thúc đẩy các ngân hàng thoát khỏi quán tính kinh doanh truyền thống để tìm kiếm biên lợi nhuận mới từ các sản phẩm phi tín dụng.
• Tích hợp Lý thuyết thể chế (Institutional Economics Theory): Vận dụng lý thuyết của North (1990) và Kaufmann, Kraay và Mastruzzi (2003), luận án chứng minh sự tương tác giữa chất lượng thể chế công quyền (chỉ số ổn định chính trị PVE, kiểm soát tham nhũng CCE) với hành vi quản trị danh mục tài chính của các định chế ngân hàng.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án kết hợp 4 lý thuyết bổ trợ nhằm tạo lập cấu trúc đánh giá ba tầng:

[Môi trường Thể chế & Vĩ mô] ---> (PVE, CCE, INF, GDP, IR)
[Cấu trúc Cạnh tranh Ngành]  ---> (Chỉ số Lerner - COM, Chỉ số Đa dạng hóa - HHI)
[Nguồn lực Nội tại Ngân hàng] ---> (DEP, NIM, EQUITY, TEC, COST, ROA)
[Tỷ trọng Thu nhập Ngoài lãi (TNNL)]

Điều kiện biên (Boundary conditions) của khung phân tích được xác định rõ: áp dụng cho hệ thống ngân hàng tại các nền kinh tế mới nổi, nơi thị trường tài chính vận hành dưới sự điều tiết hành chính về trần tăng trưởng tín dụng của Ngân hàng Trung ương và đang trong giai đoạn đầu của tiến trình chuyển đổi số hóa ngân hàng.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án kiên định với thế giới quan thực chứng (Positivism) và phương pháp luận suy diễn định lượng (Deductive quantitative approach). Thiết kế nghiên cứu sử dụng dữ liệu bảng cân bằng (Balanced panel data) với 27 NHTMCPVN quan sát liên tục trong 8 năm (2010–2017), tạo ra cỡ mẫu gồm 216 quan sát ($N = 27, T = 8$). Tiêu chí lựa chọn mẫu bao gồm: ngân hàng thương mại cổ phần hoạt động liên tục, công bố đầy đủ báo cáo tài chính đã kiểm toán và báo cáo thường niên minh bạch trong suốt giai đoạn nghiên cứu.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình nghiên cứu tuân thủ các bước chuẩn mực quốc tế:

1. Thu thập và xử lý dữ liệu: Trích xuất chỉ tiêu tài chính từ BCTC kiểm toán của 27 ngân hàng; tích hợp chỉ số kinh tế vĩ mô từ Tổng cục Thống kê, Ngân hàng Nhà nước, Thomson Reuters; và tích hợp bộ dữ liệu Worldwide Governance Indicators (WGI) từ World Bank.
2. Ước lượng sức mạnh thị trường (Chỉ số Lerner): Thực hiện quy trình hai bước. Bước 1: Ước lượng hàm tổng chi phí Translog bậc hai đa biến gồm 3 giá yếu tố đầu vào ($w_1$ là giá vốn tiền gửi, $w_2$ là giá vốn vật chất, $w_3$ là giá lao động) và biến xu thế công nghệ $T$. Bước 2: Lấy đạo hàm bậc nhất tính chi phí biên $MC_{it}$ và suy ra chỉ số $Lerner_{it} = (P_{it} - MC_{it}) / P_{it}$.
3. Ước lượng chỉ số đa dạng hóa HHI: Tính toán dựa trên bình phương tỷ trọng của 4 cấu phần thu nhập: thu nhập lãi thuần (INT), thu nhập ròng từ dịch vụ (CPE), kinh doanh đầu tư (TRA) và thu nhập khác (OTH).
4. Kiểm định vi phạm giả định mô hình: Thực hiện kiểm định đa cộng tuyến (VIF và ma trận tương quan Pearson), kiểm định Hausman để chọn lựa giữa mô hình tác động cố định (FEM) và mô hình tác động ngẫu nhiên (REM), kiểm định Modified Wald để phát hiện phương sai sai số thay đổi (Heteroskedasticity), và kiểm định Wooldridge để phát hiện tự tương quan chuỗi bậc nhất (Autocorrelation).

Data và phân tích

Để khắc phục triệt để các khuyết tật của dữ liệu bảng, tác giả triển khai chuỗi kỹ thuật kinh tế lượng nâng cao:

• Phương pháp Feasible Generalized Least Squares (FGLS): Xử lý đồng thời hiện tượng phương sai thay đổi giữa các thực thể và tự tương quan trong nội bộ thực thể ngân hàng.
• Mô hình bảng động System GMM (Generalized Method of Moments): Sử dụng các biến công cụ dạng sai phân và mức trễ của biến phụ thuộc để triệt tiêu hoàn toàn vấn đề nội sinh (Endogeneity) và độ trễ phản ứng của TNNL.
• Phương pháp học máy LASSO (Least Absolute Shrinkage and Selection Operator): Đây là đóng góp đột phá về phương pháp luận. Kỹ thuật điều chuẩn (Regularization) của LASSO thực hiện co ngót hệ số và loại bỏ các biến gây nhiễu/đa cộng tuyến cao, cung cấp bước kiểm định vững chắc (Robustness check) độc lập nhằm xác thực tính nhất quán của kết quả GMM và FGLS. Toàn bộ quy trình ước lượng được thực hiện trên các phần mềm chuyên dụng Stata và R.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Kết quả phân tích định lượng từ luận án mang lại những phát hiện đột phá có giá trị thực tiễn và bằng chứng thống kê vững chắc:

Thứ nhất, mô hình System GMM xác định 11 nhân tố có ý nghĩa thống kê tác động đến TNNL bao gồm: DEP, NIM, EQUITY, TEC, COST, ROA, INF, IR, PVE, COM và HHI. Trong khi đó, mô hình FGLS khẳng định tác động có ý nghĩa của 8 nhân tố: NIM, EQUITY, TEC, COST, INF, GDP, IR và CCE. Sự tương đồng và hỗ trợ qua lại giữa GMM và LASSO khẳng định tính chuẩn xác và độ bền vững của mô hình.

Thứ hai, phát hiện "Nghịch lý tăng trưởng quy mô": Luận án chỉ ra rằng tốc độ tăng trưởng tổng tài sản và nguồn vốn huy động của hệ thống NHTMCPVN trong giai đoạn 2010–2017 không mang lại khả năng sinh lời tương xứng cho TNNL. Quy mô vốn chỉ thực sự phát huy vai trò khi ngân hàng kiểm soát tốt chi phí hoạt động (COST) và duy trì tỷ lệ vốn chủ sở hữu (EQUITY) vững mạnh.

Thứ ba, hạn chế trong cơ cấu nội tại của TNNL: Bằng chứng từ số liệu thực tế cho thấy TNNL của các NHTMCPVN cơ bản chỉ tập trung ở nguồn dịch vụ thanh toán truyền thống, phí tiền mặt, ủy thác, đại lý và thu hồi từ các khoản nợ xấu đã xử lý rủi ro. Các mảng dịch vụ cao cấp như ngân hàng đầu tư, bảo lãnh phát hành chứng khoán, tư vấn tài chính và phái sinh còn chiếm tỷ trọng rất khiêm tốn.

Thứ tư, xác lập vai trò của yếu tố thể chế quản trị quốc gia và cạnh tranh: Luận án cung cấp bằng chứng thực nghiệm đầu tiên tại Việt Nam cho thấy chỉ số ổn định chính trị (PVE) và kiểm soát tham nhũng (CCE) thuộc bộ chỉ số WGI của World Bank có tác động thúc đẩy TNNL. Môi trường thể chế minh bạch và cạnh tranh thị trường lành mạnh (chỉ số Lerner) tạo động lực ép buộc các ngân hàng phải nâng cấp chất lượng dịch vụ nhằm thu hút khách hàng.

Implications đa chiều

• Hàm ý lý thuyết: Mở rộng biên giới nghiên cứu kinh tế học ngân hàng tại các thị trường mới nổi bằng việc chứng minh TNNL không chỉ là hệ quả của các quyết định phân bổ tài sản vi mô mà còn phụ thuộc sâu sắc vào cấu trúc thể chế vĩ mô.
• Hàm ý phương pháp luận: Thiết lập tiêu chuẩn mới trong phân tích dữ liệu bảng ngân hàng tại Việt Nam thông qua việc tích hợp kỹ thuật Regularization LASSO kết hợp hồi quy System GMM hai bước.
• Hàm ý thực tiễn cho nhà quản trị NHTM:
  1. Tối ưu hóa chi phí vận hành (COST) thông qua tái cấu trúc quy trình nội bộ, giảm tỷ lệ chi phí trên thu nhập.
  2. Khai thác dữ liệu tiền gửi khách hàng (DEP) để mở rộng bán chéo sản phẩm dịch vụ phi tín dụng (Bancassurance, Wealth Management).
  3. Đẩy mạnh đầu tư hạ tầng công nghệ (TEC), nâng cấp hệ thống thanh toán tự động, phát triển nền tảng ngân hàng số thay thế mạng lưới chi nhánh vật lý truyền thống.
• Hàm ý chính sách cho Ngân hàng Nhà nước và Chính phủ:
  1. Tiếp tục duy trì môi trường kinh tế vĩ mô ổn định, kiểm soát lạm phát và điều hành lãi suất linh hoạt nhằm giảm thiểu cú sốc đối với hệ thống ngân hàng.
  2. Hoàn thiện hành lang pháp lý quản trị quốc gia, nâng cao tính minh bạch thị trường và tạo lập khung khổ thử nghiệm (Sandbox) cho các dịch vụ tài chính công nghệ cao.

Limitations và Future Research

Luận án thừa nhận một số hạn chế khách quan:

• Khung thời gian dữ liệu dừng lại ở giai đoạn 2010–2017, chưa bao quát được giai đoạn bùng nổ của làn sóng Fintech và Ngân hàng số toàn diện sau năm 2020.
• Phạm vi mẫu nghiên cứu tập trung vào 27 NHTMCP, chưa thể bao quát toàn bộ khối ngân hàng thương mại có vốn Nhà nước chi phối và các chi nhánh ngân hàng nước ngoài tại Việt Nam.
• Mô hình chưa bóc tách chi tiết mức độ rủi ro riêng biệt gắn liền với từng danh mục con của TNNL (phí thuần túy so với kinh doanh đầu tư chứng khoán/ngoại hối).

Chương trình nghiên cứu tương lai (Future research agenda):

1. Mở rộng chuỗi thời gian nghiên cứu giai đoạn 2018–2025 để đánh giá tác động của đại dịch Covid-19 và tiến trình chuyển đổi số ngân hàng.
2. Ứng dụng các chỉ số đo lường mức độ số hóa ngân hàng (Digital Banking Adoption Index) làm biến điều tiết.
3. Nghiên cứu sâu hơn về sự đánh đổi giữa rủi ro thanh khoản, rủi ro an ninh mạng và tăng trưởng TNNL.

Tác động và ảnh hưởng

Luận án tạo ra tác động học thuật sâu sắc, định hình một chuẩn mực tham khảo tin cậy cho các nghiên cứu tiếp theo về cấu trúc thu nhập ngân hàng tại Việt Nam và khu vực Đông Nam Á. Về mặt ngành nghề, kết quả nghiên cứu cung cấp cơ sở khoa học để các ngân hàng thương mại cơ cấu lại danh mục kinh doanh, hiện thực hóa các mục tiêu trong Quyết định số 986/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ, hướng tới nâng cao năng lực cạnh tranh trong bối cảnh hội nhập quốc tế theo các tiêu chuẩn Basel II và Basel III. Về mặt xã hội, việc thúc đẩy các dịch vụ ngoài lãi hỗ trợ chiến lược tài chính toàn diện quốc gia, phổ cập thanh toán không dùng tiền mặt và giảm chi phí giao dịch cho toàn nền kinh tế.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và Giới học thuật: Tiếp cận một khung phân tích đa lý thuyết hoàn chỉnh và phương pháp luận kết hợp giữa kinh tế lượng vi mô và máy học hiện đại.
• Ban điều hành các NHTM: Sở hữu bộ bằng chứng định lượng chính xác để định hình chiến lược đầu tư công nghệ, quản trị chi phí và phát triển sản phẩm dịch vụ phi tín dụng.
• Cơ quan hoạch định chính sách (NHNN, Bộ Tài chính): Có thêm căn cứ khoa học thực chứng để hoàn thiện cơ chế giám sát an toàn vĩ mô và điều tiết thị trường ngân hàng bền vững.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì?
Đóng góp độc đáo nhất là việc tích hợp thành công Lý thuyết thể chế (Institutional Theory) vào mô hình phân tích TNNL của hệ thống ngân hàng thương mại tại một nền kinh tế chuyển đổi, sử dụng trực tiếp bộ chỉ số WGI của World Bank (đặc biệt là biến PVE và CCE) để lượng hóa tác động của môi trường quản trị công quyền đến động thái kinh doanh ngân hàng.

2. Điểm cải tiến phương pháp luận so với các nghiên cứu trước đây là gì?
Khác với các nghiên cứu của Nguyễn Minh Sáng và Nguyễn Thị Hạnh Hoa (2013) hay Hakimi và ctg. (2012) vốn chỉ dừng lại ở các hồi quy OLS/FEM/REM cơ bản, luận án đã kết hợp đồng thời mô hình xử lý khuyết tật FGLS, mô hình bảng động System GMM hai bước giải quyết triệt để vấn đề nội sinh, và kiểm định lại bằng thuật toán học máy LASSO để kiểm soát đa cộng tuyến và tối ưu hóa lựa chọn biến.

3. Phát hiện bất ngờ nhất từ kết quả thực nghiệm là gì?
Đó là sự thiếu tương xứng giữa tốc độ tăng trưởng quy mô tài sản/nguồn vốn với khả năng tạo lập TNNL của các NHTMCPVN trong giai đoạn 2010–2017. Việc mở rộng quy mô đơn thuần không giúp tăng tỷ trọng TNNL nếu ngân hàng không tối ưu hóa hiệu quả chi phí và nâng cấp cơ sở hạ tầng công nghệ.

4. Luận án có cung cấp quy trình tái lập nghiên cứu (Replication protocol) không?
Có. Toàn bộ quy trình ước lượng chỉ số Lerner hai bước qua hàm chi phí Translog, công thức tính toán chỉ số đa dạng hóa thu nhập HHI, quy trình kiểm định khuyết tật mô hình (Wald, Wooldridge) và các bước chạy thuật toán LASSO/GMM đều được mô tả chi tiết, rõ ràng và minh bạch trong nội dung luận án.

5. Định hướng nghiên cứu 10 năm tới được phác thảo ra sao?
Tập trung vào phân tích tác động của Ngân hàng mở (Open Banking), Trí tuệ nhân tạo (AI), Tài chính phi tập trung (DeFi) và các yêu cầu an toàn vốn Basel III đến sự ổn định và bền vững của cấu trúc thu nhập ngoài lãi.

Kết luận

1. Luận án đã hệ thống hóa và làm sáng tỏ cơ sở lý luận về thu nhập ngoài lãi thông qua việc tích hợp 4 khung lý thuyết nền tảng: Lý thuyết nguồn lực, Quyền lực thị trường, Đa dạng hóa danh mục tài chính và Lý thuyết thể chế.
2. Đánh giá toàn diện thực trạng tỷ trọng TNNL của các NHTMCPVN giai đoạn 2010–2017 (đạt mức bình quân 20,47%), chỉ ra điểm nghẽn tập trung chủ yếu vào dịch vụ thanh toán và thu hồi nợ xấu.
3. Thiết lập mô hình định lượng tiên tiến kết hợp FGLS, System GMM và LASSO, chứng minh ảnh hưởng có ý nghĩa thống kê của 11 yếu tố then chốt (DEP, NIM, EQUITY, TEC, COST, ROA, INF, IR, PVE, COM, HHI).
4. Tiên phong đưa bộ chỉ số quản trị thể chế quốc gia (WGI) vào phân tích thực nghiệm hành vi kinh doanh của hệ thống ngân hàng tại Việt Nam.
5. Đề xuất hệ thống giải pháp và khuyến nghị chính sách toàn diện, có tính khả thi cao dành cho các nhà quản trị ngân hàng thương mại, Ngân hàng Nhà nước và các cơ quan quản lý vĩ mô.
6. Mở ra các hướng nghiên cứu mới về việc ứng dụng các thuật toán máy học trong phân tích kinh tế lượng tài chính ngân hàng tại các thị trường mới nổi.

Trích đoạn nội dung tài liệu

chương 1, và các lý thuyết tại chương 2. Theo đó nghiên cứu thực hiện ước lượng mô hình phân tích các yếu tố ảnh hưởng đến TNNL của các ngân hàng thương mại cổ phần Việt Nam. Nghiên cứu cũng trình bày cách xác định các biến nghiên cứu, giả thuyết nghiên cứu cũng như các phương pháp xử lý, lựa chọn các kết quả định lượng thu được từ các mô hình Pooled-OLS, FEM, REM, FGLS, GMM và LASSO. Chương 4: Kết quả nghiên cứu và thảo luận.

Chương này đưa ra các kết quả nghiên cứu đồng thời đưa ra các nhận xét trong quá trình phân tích. Chương này cũng sẽ trình bày thực trạng TNNL của các NHTMCPVN; phân tích kết quả nghiên cứu định lượng về các yếu tố ảnh hưởng đến TNNL của các NHTMCPVN bằng mô hình định lượng, và thảo luận kết quả nghiên cứu với các nghiên cứu trước. Chương 5: Kết luận và các khuyến nghị. Nội dung chương được trình bày thành hai phần chính là (i) phần kết luận – khái quát các kết quả đạt được theo mục tiêu nghiên cứu đề ra; (ii) phần khuyến nghị - nêu ra những khuyến nghị nhằm nâng cao TNNL cho các NHTMVN, cuối cùng là phần hạn chế và các hướng nghiên cứu tiếp theo.

CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ THU NHẬP NGOÀI LÃI VÀ CÁC YẾU TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN THU NHẬP NGOÀI LÃI CỦA NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI Mục tiêu chính của chương nhằm trình bày các khái niệm về ngân hàng thương mại và thu nhập ngoài lãi; Các lý thuyết nền tảng về nguồn lực, quyền lực thị trường, cấu trúc hiệu quả, định hướng thị trường, lý thuyết cạnh tranh, lý thuyết tài chính làm cơ sở để biện luận chiều hướng tác động của các yếu tố tác động đến TNNL. Trong chương này cũng trình bày các yếu tố ảnh hưởng đến TNNL và lược khảo các nghiên cứu trước có liên quan đến TNNL, đây cũng là cơ sở để đưa ra khoảng trống nghiên cứu của luận án.1 Ngân hàng thương mại Theo Word Bank thì Ngân hàng là tổ chức tài chính nhận tiền gửi chủ yếu ở dưới dạng không kỳ hạn hoặc tiền gửi không kỳ hạn, có kỳ hạn và các khoản tiết kiệm. Dưới tiêu đề “các ngân hàng” gồm có các ngân hàng thương mại chỉ tham gia vào các hoạt động nhận tiền gửi, cho vay ngắn hạn và trung dài hạn, các ngân hàng đầu tư hoạt động buôn bán chứng khoán và bảo lãnh phát hành, các ngân hàng nhà ở cung cấp tài chính cho lĩnh vực phát triển nhà ở và nhiều loại khác. Theo Peter S Rose (1996) Ngân hàng là loại hình tổ chức tài chính cung cấp một danh mục các dịch vụ tài chính đa dạng nhất – đặc biệt là tín dụng, tiết kiệm và dịch vụ thanh toán và thực hiện nhiều chức năng tài chính nhất so với bất kỳ một tổ chức kinh doanh nào trong nền kinh tế Theo Luật Các Tổ chức tín dụng số 47/2010/QH12 ngày 16 tháng 6 năm 2010 quy định: Ngân hàng là loại hình tổ chức tín dụng có thể được thực hiện tất cả các hoạt động ngân hàng theo quy định của Luật này.

Hoạt động ngân hàng là việc kinh doanh, cung ứng thường xuyên một hoặc một số các nghiệp vụ sau đây: nhận tiền gửi; cấp tín dụng; cung ứng dịch vụ thanh toán qua tài khoản. Như vậy, trong nghiên cứu này ngân hàng thương mại là một doanh nghiệp đặc biệt 10 kinh doanh trên lĩnh vực tiền tệ tín dụng, làm công tác tín dụng và các nghiệp vụ huy động vốn, cung cấp phương tiện thanh toán, thực hiện cung cấp các nghiệp vụ chiết khấu, dịch vụ tài chính khác với mục tiêu tồn tại, lợi nhuận và phát triển hoạt động kinh doanh trên thị trường trong nước và quốc tế.2 Khái niêm, thành phần và vai trò của thu nhập ngoài lãi 2.1 Khái niệm Nguồn thu nhập của ngân hàng đến từ hai hoạt động cụ thể là nguồn thu từ lãi và nguồn thu ngoài lãi. Nguồn thu từ lãi gồm các khoản thu từ cho vay của ngân hàng, đây là nguồn thu chủ yếu chiếm tỷ trọng lớn nhất trong tổng nguồn thu của ngân hàng (Nguyễn Thị Liên Hoa và Nguyễn Thị Kim Oanh 2018). Nguồn thu ngoài lãi bao gồm các khoản thu khác ngoài những khoản thu từ hoạt động cho vay và chứng khoán được gọi là khoản thu ngoài lãi cụ thể: thu phí từ hoạt động cung cấp các dịch vụ nhận tiền gửi, dịch vụ thanh toán không dùng tiền mặt và các dịch vụ khác của ngân hàng.

Hoàng Ngọc Tiến và Võ Thị Hiền (2010) cho rằng TNNL là các khoản thu nhập từ hoạt động dịch vụ; kinh doanh ngoại hối, vàng bạc, đá quí; kinh doanh chứng khoán và các hoạt động dịch vụ khác Như vậy, trong nghiên cứu này TNNL là tổng thu nhập từ các hoạt động kinh doanh sau khi trừ đi thu nhập lãi ròng và là các khoản thu khác ngoài những khoản thu từ hoạt động cho vay.2 Các thành phần của thu nhập ngoài lãi Theo Kevin J. Stiroh (2002) TNNL là một thể loại không đồng nhất mà bao gồm nhiều hoạt động khác nhau, do đó, nó được chia thành bốn thành phần chính - thu nhập ủy thác, phí dịch vụ, doanh số giao dịch, lệ phí và các khoản thu nhập khác. Thu nhập ủy thác là doanh thu liên quan đến hoạt động tín dụng của ngân hàng như quản lý các khoản đầu tư cho người khác. Phí dịch vụ bao gồm doanh thu trực tiếp liên quan đến tài khoản tiền gửi như ATM hoặc kiểm tra phí sử dụng.

Lệ phí và thu nhập khác bao gồm tất cả các chi phí khác, ví dụ như: phí cam kết cho vay, két an toàn, hoa hồng, tiền thuê đất. Huang và Chen (2006) cho rằng các nguồn chính của các khoản TNNL đó là thu nhập từ hoạt động phi tín dụng và thu nhập từ phí. 11 Theo Hoàng Ngọc Tiến và Võ Thị Hiền (2010) thì TNNL của NHTM được hình thành từ chênh lệch giữa các khoản thu do cung ứng các sản phẩm dịch vụ khác ngoài hoạt động tín dụng, thực hiện hoạt động kinh doanh, đầu tư và chi phí bỏ ra để thực hiện các sản phẩm dịch vụ cũng như các hoạt động kinh doanh, đầu tư. Tỷ lệ TNNL càng lớn thể hiện mức độ đa dạng hóa các sản phẩm dịch vụ khác ngoài tín dụng cũng như hiệu quả của các sản phẩm dịch vụ này.

Nó cũng đồng nghĩa với việc phân tán rủi ro trong hoạt động kinh doanh giữa các sản phẩm dịch vụ ngân hàng. Theo Brunnermeier, Dong và Palia (2012) cho rằng TNNL bao gồm các hoạt động như thu nhập từ kinh doanh chứng khoán, đầu tư và phí tư vấn, phí hoa hồng môi giới và thu nhập ủy thác. Những hoạt động này là khác với việc nhận tiền gửi và cho vay- các chức năng truyền thống của các ngân hàng. Trong các hoạt động ngân hàng đang cạnh tranh với các trung gian thị trường vốn khác như các quỹ đầu tư, quỹ tương hỗ, các ngân hàng đầu tư, các công ty bảo hiểm và các quỹ cổ phần tư nhân.

Có thể nói, TNNL chủ yếu từ các khoản phí bao gồm phí gửi tiền và phí giao dịch, phí thường niên, phí dịch vụ tài khoản hàng tháng, phí hoạt động, phí kiểm tra và tiền gửi, v.v… Các ngân hàng sử dụng khoản TNNL như một cách tạo doanh thu và đảm bảo thanh khoản trong trường hợp tỷ lệ vỡ nợ tăng. Các tổ chức phát hành thẻ tín dụng cũng tính phí phạt, bao gồm phí trễ và phí vượt quá thời hạn thanh toán thẻ tín dụng (Keeton, Mehra và Wilkes 2010). Không giống như thu nhập lãi, thu nhập này phần lớn không bị ảnh hưởng bởi các chu kỳ thị trường kinh tế và tài chính và thường không bị kiểm soát bởi luật pháp hoặc quy định. Tóm lại, TNNL bao gồm các khoản thu phí từ hoạt động cung cấp các dịch vụ nhận tiền gửi, dịch vụ thanh toán không dùng tiền mặt và các hoạt động khác của ngân hàng như phí phát hành thẻ tín dụng cũng tính phí phạt, bao gồm phí trễ và phí vượt quá hạn thời gian thanh toán thẻ tín dụng.3 Vai trò của thu nhập ngoài lãi Hiện nay, TNNL lãi dần dần đóng vai trò quan trọng trong việc đóng góp vào thu nhập chung của các ngân hàng, và là một trong những chiến lược nhằm gia tăng lợi nhuận cho các ngân hàng khi hạn mức tăng trưởng tín dụng bị hạn chế theo trần của 12 NHNN.

Ở nhiều ngân hàng, việc đẩy mạnh các hoạt động này đã gia tăng được tỷ trọng thu nhập ngoài lãi lên mức cao. Nhìn một cách tổng quát, lợi nhuận từ dịch vụ phi tín dụng góp phần không nhỏ vào tổng thu nhập hoạt động của ngân hàng, trong điều kiện các hoạt động tín dụng cho vay truyền thống tiềm ẩn nhiều rủi ro. Do đó, để bù đắp cho sự bất lợi trong rủi ro này, các ngân hàng đã chuyển hướng từ kinh doanh thu lãi theo phương thức truyền thống sang tìm kiếm các nguồn thu nhập khác (Koetter, Kolari và Spierdijk 2012). Ngoài ra, sự gia tăng các sản phẩm dịch vụ này cũng bắt nguồn từ nhu cầu của người tiêu dùng về các sản phẩm dịch vụ mới trong ngân hàng ngày càng gia tăng.

Thêm vào đó, nhu cầu cũng giá tăng từ áp lực gia tăng dân số, cùng với mức sống ngày càng được cải thiện từ phía người dân đòi hỏi các dịch vụ trong ngân hàng cần tiện lợi nhanh chóng và an toàn hơn. Hơn nữa, sự thay đổi trong công nghệ trong những năm gần đây (ATM và ngân hàng Internet) hiện đang phổ biến hơn so với nhiều năm trước, điều này cũng ảnh hưởng đến cấu trúc chi phí của ngân hàng góp phần giảm chi phí xử lý thông tin Block, Cooper và Hawtrey (2003). Điều này cũng đẩy các ngân hàng vào các cuộc cạnh tranh công nghệ trong ngân hàng nhằm giảm chi phí sản xuất. Trong bối cảnh tín dụng khó có thể tăng cao, áp lực thực hiện các quy định về an toàn vốn (Basel) buộc các ngân hàng phải chuyển hướng trong hoạt động kinh doanh các dịch vụ nhằm gia tăng TNNL nhằm ổn định thu nhập của ngân hàng.

Hơn nữa, các ngân hàng hiện nay cũng phải đối diện với nhiều thách thức khi xu hướng mở cửa và hợp tác của các ngân hàng trên toàn thế giới. Sự phát triển này đã được thúc đẩy bởi toàn cầu hóa, nhưng mặt khác, toàn cầu hóa cũng dẫn đến sự tăng trưởng nhanh chóng của thương mại quốc tế, từ đó mang lại cơ hội trong kinh doanh phí dịch vụ (Gischer và Juttner 2003).